Largësia, mësuese e rreptë e dashurisë, provë zjarri e ndjenjës

Nga Albert Vataj
“Ka raste kur largësia mëson dashurinë pa fjalë, me durim dhe mungesë”, shkruan Chamod Senevirathne. Në dukje, është një fjali e thjeshtë. Por, si shumë të vërteta që prekin thellësitë e shpirtit, ajo nuk ka nevojë për shumë fjalë. Sepse largësia është një nga ato përvoja të rralla që e detyrojnë dashurinë të flasë jo përmes pranisë, por përmes mungesës; jo përmes prekjes, por përmes kujtesës; jo përmes sigurisë së të pasurit tjetrin pranë, por përmes ankthit dhe durimit të pritjes.
Largësia nuk është gjithmonë armike e dashurisë. Ndonjëherë është mësuesja e saj më e rreptë. Ajo e zhvesh ndjenjën nga komoditeti i përditshmërisë dhe e vendos përballë pyetjes më të vështirë: çfarë mbetet nga dashuria kur praninë nuk e kemi më në dispozicion?
Kur dy njerëz janë pranë, dashuria ushqehet edhe nga gjërat e vogla: një shikim, një prekje, një zë, një buzëqeshje, një kafe e ndarë në heshtje, një dorë që kërkon tjetrën pa pasur nevojë të flasë. Prania i bën këto gjëra të zakonshme. Largësia, ndërkaq, i kthen në të çmuara. Ajo na mëson të kuptojmë se shumë prej mrekullive të jetës nuk i vlerësojmë kur i kemi, sepse prania e tyre na duket e përhershme. Vetëm kur mungojnë, kuptojmë se sa shumë peshonin në jetën tonë.
Kierkegaard, filozofi danez i ekzistencës dhe i zgjedhjes, e shihte dashurinë jo thjesht si një emocion që na pushton, por si një detyrë dhe një akt të vullnetit. Dashuria, në këtë kuptim, nuk matet vetëm nga intensiteti i ndjenjës, por nga aftësia për ta zgjedhur tjetrin përsëri e përsëri, edhe atëherë kur rrethanat nuk janë në favorin tonë. Pikërisht këtu largësia bëhet provë.
Sepse është e lehtë të duash kur gjithçka është afër, kur çdo ditë mund ta shohësh njeriun që do, kur një përqafim e shuan mallin dhe një bisedë e qetë e largon pasigurinë. Më e vështirë është të duash kur nuk mund ta prekësh atë që do; kur një ekran zëvendëson fytyrën, një telefonatë zëvendëson praninë dhe një “natën e mirë” mbetet mes dy hapësirave që nuk mund të kapërcehen me një hap.
Atëherë dashuria duhet të gjejë forma të tjera për të ekzistuar.
Ajo bëhet pritje. Bëhet besim. Bëhet kujtim. Bëhet durim. Bëhet një mesazh i shkruar në mesnatë, një fotografi e ruajtur me kujdes, një vend bosh në tavolinë, një këngë që papritur merr fytyrën e dikujt. Bëhet ajo ndjenjë e çuditshme kur një njeri mungon fizikisht, por vazhdon të jetë i pranishëm në pothuajse çdo gjë që shohim.
Mungesa ka një mënyrë të veçantë për të na treguar se sa thellë ka hyrë dikush në jetën tonë.
Kur ndahemi nga njeriu që duam, kujtesa fillon të punojë si një arkiv i zemrës. Rikthehen gjërat që dikur nuk i vërenim: mënyra si qeshte, një fjalë që e përsëriste, një gjest i vogël, mënyra si thoshte emrin tonë, një shikim që atëherë dukej i zakonshëm dhe tani na duket i pazëvendësueshëm.
Mungesa nuk e rikthen gjithmonë të shkuarën ashtu siç ka qenë. Ajo e rikrijon atë përmes ndjenjës.
Prandaj kujtesa e dashurisë është njëkohësisht e bukur dhe e rrezikshme. Ajo nuk është fotografi e ftohtë e së kaluarës; është një pasqyrë ku e kaluara përzihet me mallin e së tashmes. Proust-i e kuptonte thellësisht këtë marrëdhënie midis kujtesës dhe ndjenjës: e shkuara nuk na kthehet thjesht si fakt, por si përjetim. Dhe pikërisht për këtë arsye, mungesa mund ta bëjë një çast të vogël të duket më i madh se një jetë e tërë.
Khalil Gibran, te Profeti, shkruan: “Le të ketë hapësirë në bashkimin tuaj, dhe le të fryjnë erërat e qiellit midis jush.”
Është një mendim që prek një nga keqkuptimet më të mëdha për dashurinë: idenë se të duash do të thotë të posedosh. Por dashuria e pjekur nuk është burg. Ajo nuk e mbyll tjetrin brenda vetes. Ajo i jep hapësirë të marrë frymë. Sepse dy njerëz mund të jenë thellësisht të lidhur pa qenë domosdoshmërisht gjithmonë pranë njëri-tjetrit.
Ndonjëherë, pikërisht hapësira midis dy njerëzve e bën më të dukshme lidhjen e tyre.
Largësia mund të jetë kështu një provë e lirisë brenda dashurisë. Nëse një lidhje ekziston vetëm përmes kontrollit, pranisë së pandërprerë dhe frikës nga humbja, atëherë ajo mund të jetë më shumë varësi sesa dashuri. Dashuria e vërtetë, përkundrazi, di të thotë: “Jam larg teje, por nuk jam larg asaj që je për mua.”
Erich Fromm, në Arti i Dashurisë, e vendos dashurinë në fushën e veprimit dhe të përgjegjësisë. Të duash nuk është vetëm të ndjesh; është të kujdesesh, të respektosh, të njohësh dhe të marrësh përgjegjësi për marrëdhënien. Në këtë kuptim, largësia e detyron dashurinë të kalojë nga emocion në veprim.
Sepse kur nuk mund ta përqafosh tjetrin, duhet të dish ta mbash pranë me fjalë.
Kur nuk mund ta shohësh, duhet të dish ta shohësh me besim.
Kur nuk mund ta prekësh, duhet të dish të mos e humbasësh lidhjen shpirtërore.
Dhe kur pritja bëhet e gjatë, duhet të kuptosh nëse ajo që ndjen është vërtet dashuri apo vetëm frika nga humbja.
Kjo është arsyeja pse largësia nuk është gjithmonë shkatërruese. Ajo mund të jetë edhe një laborator i ndjenjës. Atje dashuria testohet pa dekorin e pranisë. Atje zbulohet nëse lidhja mbështetet vetëm mbi zakonin apo mbi një afërsi më të thellë. Sepse ka njerëz që janë pranë nesh dhe megjithatë na duken të largët, ndërsa ka të tjerë që janë në anën tjetër të botës dhe jetojnë në mendimin tonë çdo ditë.
Saint-Exupéry, te Princi i Vogël, na kujton se vlera e një lidhjeje krijohet edhe nga koha, kujdesi dhe përkushtimi që i kemi kushtuar asaj. Trëndafili bëhet i veçantë jo sepse është i vetmi trëndafil në botë, por sepse është trëndafili për të cilin është investuar kohë, vëmendje dhe dashuri.
E njëjta gjë ndodh me marrëdhëniet njerëzore.
Nuk është vetëm prania ajo që e bën dikë të rëndësishëm. Është ajo që kemi ndërtuar me të, është koha e dhënë, është kujdesi, është besimi, është falja, është pritja, është ajo pjesë e vetes që kemi lënë në jetën e tjetrit.
Prandaj largësia mund të na mësojë një të vërtetë të dhimbshme: prania nuk është pronë. Asnjë njeri nuk na përket. Asnjë përqafim nuk është i garantuar përgjithmonë. Asnjë mëngjes nuk premton se do të ketë të njëjtin njeri pranë nesh edhe nesër.
Dhe pikërisht për këtë, prania është dhuratë.
Ndoshta një nga gabimet më të mëdha të dashurisë është se e mësojmë praninë si zakon dhe vetëm mungesën si humbje. Duhet të mësojmë ta shohim praninë si mrekulli që në çastin kur e kemi. Të mos presim largësinë për të kuptuar afërsinë.
Sepse largësia nuk na mëson vetëm të duam atë që mungon. Ajo na mëson të mos e marrim si të mirëqenë atë që kemi.
Ajo na mëson se dashuria nuk është vetëm të jesh pranë dikujt, por të jesh me të edhe kur nuk je pranë. Është një gjendje e brendshme në të cilën tjetri vazhdon të ketë vend në ndërgjegjen tënde edhe kur nuk është në hapësirën tënde fizike.
Por duhet thënë edhe e vërteta tjetër: jo çdo dashuri i mbijeton largësisë.
Dhe kjo nuk e bën largësinë mizore. E bën të sinqertë.
Sepse largësia nuk krijon domosdoshmërisht dashuri; ajo shpesh zbulon se çfarë kishte brenda saj. Një dashuri e brishtë mund të shpërbëhet nga mungesa. Një lidhje e ndërtuar mbi zakon mund të shuhet kur rutina ndërpritet. Ndërsa një dashuri e thellë mund të gjejë në largësi një mënyrë tjetër për të jetuar.
Në fund të fundit, dashuria nuk është një distancë në metra. Është një distancë në shpirt.
Mund të flesh pranë dikujt dhe të jesh i pakapshëm për të. Mund të jesh mijëra kilometra larg dhe të ndihesh më pranë se kurrë.
Kjo është paradoksi i saj i madh.
Largësia i ndan trupat, por jo domosdoshmërisht shpirtrat. Ndonjëherë ajo i largon duart, por i afron mendimet. I ndan sytë, por e mpreh kujtesën. I heq mundësinë e prekjes, por e bën më të fuqishme dëshirën për një përqafim.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron mësimi më i thellë i saj:
Dashuria e vërtetë nuk matet vetëm me sa shpesh e kemi dikë pranë, por me sa thellë vazhdon të jetojë ai njeri brenda nesh kur nuk e kemi pranë.
Largësia është mësuese e rreptë. Nuk fal lehtë. Nuk pranon iluzione. Të mëson të presësh pa e humbur veten, të besosh pa kontrolluar, të duash pa zotëruar dhe të kujtosh pa u burgosur në të shkuarën.
Ajo na mëson se mungesa mund të jetë edhe një formë pranie.
Se malli është një gjuhë që zemra e flet vetëm kur dikush ka lënë gjurmë.
Se pritja është një mënyrë për ta matur kohën me rrahjet e zemrës.
Dhe se dashuria, kur është e vërtetë, nuk ka nevojë të jetë gjithmonë pranë syve për të qenë pranë shpirtit.
Sepse ndonjëherë duhet të largohet dikush që ta kuptojmë se sa shumë kishte hyrë brenda nesh.
E ndoshta kjo është e gjithë filozofia e largësisë:
ajo nuk na mëson vetëm si të duam dikë që mungon; na mëson si ta çmojmë dikë përpara se të bëhet mungesë.