SHQIPTARËT NË MAQEDONINË E VERIUT

Shumicë e ndarë, fuqi e humbur

Nga Isuf B. Bajrami

Ka një paradoks që prej vitesh e përcjell politikën shqiptare në Maqedoninë e Veriut: shqiptarët janë faktor i rëndësishëm politik në vend, por ende nuk kanë arritur ta shndërrojnë këtë peshë në një forcë të qëndrueshme dhe të bashkërenduar. Kanë parti, shoqata, organizata joqeveritare, intelektualë, profesionistë, biznese, media dhe struktura fetare e shoqërore. Kanë njerëz, kanë vota dhe kanë përvojë politike. Ajo që duket se u mungon është një gjuhë e përbashkët për çështjet që e tejkalojnë një parti, një mandat apo një interes të ngushtë.

Pikërisht kjo është ajo që duhet të na shqetësojë më shumë.

Jo fakti nëse ekzistojnë shumë parti shqiptare. Demokracia nuk kërkon një parti të vetme dhe as një mendim të vetëm.

Përkundrazi, pluralizmi është pjesë e natyrshme e një shoqërie demokratike. Problemi nis atëherë kur pluralizmi shndërrohet në fragmentim dhe fragmentimi në pamundësi për të vepruar bashkë aty ku interesat janë të përbashkëta.

Sepse, në politikë, nuk mjafton të kesh peshë. Duhet të dish edhe ta organizosh atë.

Zgjedhjet janë momenti kur kjo bëhet më e dukshme. Në jetën e përditshme mund të ekzistojnë dhjetëra dallime ndërmjet njerëzve, partive, shoqatave apo grupeve të interesit. Por në ditën e zgjedhjeve, çdo dallim merr një vlerë konkrete politike. Votat numërohen, mandatet ndahen dhe pesha e secilit subjekt përcaktohet nga mënyra se si është organizuar gara.

Zgjedhjet parlamentare të vitit 2024 e treguan qartë këtë realitet. Në garën shqiptare u paraqitën, ndër të tjera, “Fronti Evropian” dhe “VLEN” si dy subjekte të veçanta zgjedhore.[1] Pas zgjedhjeve, konfigurimi politik ndryshoi dhe VLEN u bë pjesë e shumicës qeverisëse. Ky zhvillim është pjesë e demokracisë parlamentare dhe nuk ka asgjë të jashtëzakonshme në faktin se partitë konkurrojnë dhe më pas ndërtojnë koalicione. Por ai e rikthen në tavolinë një pyetje më të gjerë: çfarë do të ndodhte me peshën politike shqiptare sikur, përtej dallimeve partiake, të ekzistonte një marrëveshje e përbashkët për mënyrën e përfaqësimit?

Kjo pyetje nuk është thirrje për shkrirjen e partive, as për krijimin e një partie të vetme shqiptare dhe, aq më pak, për zhdukjen e dallimeve politike. Është pyetje për një kulturë tjetër bashkëpunimi.

Partitë mund të vazhdojnë të garojnë. Mund të kenë programe të ndryshme, bindje të ndryshme dhe mënyra të ndryshme për ta parë shtetin. Mund të kritikojnë njëra-tjetrën dhe të kërkojnë votën e qytetarëve. Por a nuk mund të përcaktojnë, përpara zgjedhjeve, disa objektiva që i konsiderojnë të përbashkëta? A nuk mund të arrijnë një marrëveshje për çështjet që nuk duhet të varen nga fakti se kush është në pushtet dhe kush në opozitë?

Kjo do të ishte një shenjë pjekurie politike. Sepse nuk është e nevojshme që të gjithë të mendojnë njësoj për të vepruar bashkë. Përkundrazi, bashkëpunimi ka vlerë pikërisht kur ndërtohet mes njerëzve dhe subjekteve që kanë dallime, por arrijnë të gjejnë një minimum të përbashkët.

Në këtë pikë, ideja e një liste të përbashkët shqiptare meriton të trajtohet seriozisht, jo si slogan elektoral dhe as si marrëveshje e minutës së fundit, por si një mundësi politike që duhet të diskutohet hapur.

Një listë e përbashkët nuk do të duhej të ishte thjesht një bashkim mekanik i emrave të partive. Nëse do të kishte kuptim, ajo do të duhej të mbështetej mbi një marrëveshje të qartë politike dhe programore: çfarë kërkohet në Kuvend, cilat janë objektivat kryesore, cilat janë parimet që nuk negociohen dhe çfarë përgjegjësie marrin kandidatët përpara qytetarëve.

Përndryshe, do të ndryshonte vetëm ambalazhi. Sepse problemi nuk është vetëm se sa lista ka në fletën e votimit. Problemi është nëse, pas asaj vote, ekziston një projekt politik që i bashkon njerëzit që kanë marrë mandatin.

Dhe pikërisht këtu historia e politikës shqiptare në Maqedoninë e Veriut duhet të shikohet me më shumë qetësi dhe më pak emocione.

Pas konfliktit të vitit 2001, Marrëveshja Kornizë e Ohrit krijoi një kornizë të re për marrëdhëniet ndërmjet komuniteteve dhe për pjesëmarrjen e tyre në jetën politike e institucionale.[2] Përfaqësimi i drejtë, decentralizimi, përdorimi i gjuhëve dhe parimet e mosdiskriminimit u bënë pjesë e një rendi të ri politik. Por, pas kaq vitesh, sfida nuk mund të mbetet vetëm te pyetja se sa shqiptarë janë të përfaqësuar në institucione dhe sa poste mbajnë.

Pyetja duhet të jetë se çfarë bëjnë me atë përfaqësim.

Nëse një ministër është shqiptar, kjo në vetvete nuk është politikë publike. Nëse një drejtor është shqiptar, kjo nuk është automatikisht reformë. Nëse një deputet është shqiptar, kjo nuk do të thotë se interesat e qytetarëve janë realizuar.

Përfaqësimi ka rëndësi, por përfaqësimi duhet të prodhojë rezultat.

Në fund, qytetari nuk pyet vetëm se kush është ulur në zyrën e ministrit. Pyet nëse institucioni funksionon. Pyet nëse fëmija i tij merr arsim të mirë. Pyet nëse ka punë. Pyet nëse gjykata i jep drejtësi. Pyet nëse komuna zhvillohet. Pyet nëse gjuha e tij respektohet. Pyet nëse ai ndihet qytetar i barabartë.

Pikërisht për këtë arsye, politika shqiptare duhet të dalë nga logjika e ngushtë e ndarjes së posteve dhe të hyjë në logjikën e ndërtimit të institucioneve.

Por, për ta bërë këtë, duhet fillimisht të kapërcehet një problem tjetër: fragmentimi shoqëror.

Partitë politike janë vetëm një pjesë e kësaj historie. Shqiptarët janë të organizuar në dhjetëra e qindra forma të tjera. Ka shoqata kulturore, organizata joqeveritare, shoqata profesionale, organizime të të rinjve, organizime të grave, grupe biznesi, struktura lokale, media dhe rrethe të ndryshme intelektuale. Secila prej tyre mund të ketë një rol të dobishëm. Secila mund të ketë një mision të veçantë.

Por një shoqëri mund të jetë shumë e organizuar dhe, megjithatë, të jetë politikisht e paorganizuar.

Kjo është ajo që duhet të shqyrtohet.

Kur secila shoqatë flet vetëm për veten, kur secila organizatë kërkon të jetë qendra e vetme e ndikimit dhe kur secili grup e sheh tjetrin si rival, atëherë energjia shoqërore shpërndahet. Në vend që të krijohet një forcë e madhe nga shumë forca të vogla, krijohen shumë qendra të vogla që shpesh nuk komunikojnë.

E njëjta gjë vlen edhe për dimensionin fetar.

Brenda shoqërisë shqiptare në Maqedoninë e Veriut ekziston një larushi e dukshme fetare dhe identitare. Ka shqiptarë myslimanë të traditave të ndryshme, bektashinj, katolikë, ortodoksë, protestantë dhe qytetarë të tjerë me bindje të ndryshme fetare ose jofetare. Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë së Veriut njeh komunitetet dhe grupet fetare dhe garanton lirinë e besimit dhe barazinë e tyre para ligjit.[3]

Kjo larushi nuk është dhe nuk duhet të jetë pengesë për bashkëpunim.

Një shqiptar nuk bëhet më pak shqiptar sepse i përket një tradite tjetër fetare. Dhe një qytetar nuk duhet të pyetet për besimin e tij përpara se të konsiderohet bashkëpunëtor në një çështje që ka të bëjë me arsimin, zhvillimin, drejtësinë, ekonominë apo të ardhmen e të rinjve.

Feja është çështje e bindjes dhe e ndërgjegjes. Politika, kur është demokratike, duhet të jetë hapësira ku njerëzit me bindje të ndryshme mund të bashkëpunojnë për të mirën e përbashkët.

Prandaj, edhe këtu duhet bërë dallimi ndërmjet identitetit dhe përkatësisë politike.

Nuk është problem që një shqiptar është mysliman dhe një tjetër katolik. Nuk është problem që njëri është bektashi e tjetri protestant. Nuk është problem as që dikush nuk është besimtar. Problemi do të ishte që këto dallime të përdoren për të ndërtuar mure politike.

Sepse, në momentin kur ndodh kjo, politika fillon ta copëtojë shoqërinë pikërisht aty ku ajo ka nevojë për bashkëpunim.

E njëjta gjë ndodh edhe me partitë.

Nuk është problem që ekzistojnë disa parti shqiptare. Problem është nëse ato nuk janë në gjendje të gjejnë asnjë pikë takimi.

Mund të ketë dallime të majta e të djathta. Mund të ketë qasje të ndryshme ndaj ekonomisë. Mund të ketë qëndrime të ndryshme për koalicionet. Mund të ketë debate të forta mbi mënyrën e qeverisjes. Të gjitha këto janë pjesë e politikës.

Por ekzistojnë çështje që mund të jenë mbi këtë garë: arsimi cilësor, zhvillimi ekonomik, përfaqësimi i drejtë, sundimi i ligjit, zbatimi i të drejtave gjuhësore, zhvillimi i komunave, lufta kundër korrupsionit, mundësitë për të rinjtë, integrimi evropian dhe funksionimi i institucioneve.

Për këto çështje nuk kërkohet një parti e vetme.

Kërkohet një marrëveshje.

Dhe këtu do të duhej të fillonte një politikë e re shqiptare: jo me pyetjen se kush është më i fortë se tjetri, por me pyetjen se çfarë mund të bëjnë së bashku.

Ndoshta kjo është edhe arsyeja pse një listë e përbashkët do të duhej të shihej si rezultat i një procesi dhe jo si pikënisje. Fillimisht duhet të gjendet gjuha e përbashkët. Pastaj objektivat. Më pas rregullat. Dhe në fund, njerëzit që do ta përfaqësojnë atë marrëveshje.

Nëse bëhet në këtë mënyrë, lista e përbashkët mund të ketë kuptim.

Nëse bëhet vetëm për të mbledhur vota, pa një marrëveshje të vërtetë politike, ajo rrezikon të mbetet një koalicion teknik.

Dhe shqiptarët nuk kanë nevojë vetëm për një koalicion teknik. Kanë nevojë për një kulturë bashkëpunimi.

Kjo kulturë nuk mund të ndërtohet vetëm në zyrat e partive. Ajo duhet të jetë më e gjerë. Në një tavolinë të tillë duhet të ketë vend për partitë, por edhe për intelektualët, profesionistët, akademinë, biznesin, të rinjtë, gratë, shoqërinë civile dhe përfaqësuesit e komuniteteve fetare.

Jo që të gjithë të vendosin për gjithçka, por që askush të mos mund ta pretendojë se përfaqëson i vetëm të gjithë shqiptarët.

Sepse askush nuk i përfaqëson të gjithë: asnjë parti, asnjë kryetar, asnjë shoqatë, asnjë institucion fetar, asnjë grup interesi.

Përfaqësimi politik buron nga qytetari dhe rinovohet përmes votës.

Prandaj, në fund të fundit, është qytetari ai që duhet të vendosë nëse një marrëveshje e tillë e bind dhe nëse kandidatët e saj meritojnë mbështetjen.

Por politika ka detyrimin t’i japë qytetarit mundësi për të zgjedhur edhe mes projekteve, jo vetëm mes konflikteve.

Këtu qëndron edhe përgjegjësia e partive.

Nëse partitë shqiptare vazhdojnë të hyjnë në çdo zgjedhje me logjikën se humbja e tjetrit është fitorja ime, atëherë edhe pas zgjedhjeve do të mbetet e njëjta pyetje: sa fuqi u humb për shkak të ndarjes?

Sepse vota e ndarë nuk bashkohet vetvetiu pas zgjedhjeve. Ajo duhet të bashkohet përpara tyre.

Dhe bashkimi nuk duhet të jetë detyrim. Duhet të jetë rezultat i një bindjeje politike: bindjes se ka raste kur një komunitet fiton më shumë duke bashkëpunuar sesa duke garuar pa kufi brenda vetes.

Kjo nuk do të thotë se duhet të zhduken dallimet. Përkundrazi, dallimet duhet të mbeten. Një demokraci pa dallime është një demokraci pa debat.

Por dallimi dhe përçarja nuk janë e njëjta gjë. Mund të mendosh ndryshe dhe të bashkëpunosh. Mund të kritikosh dhe të bashkëpunosh. Mund të jesh në opozitë dhe të kesh një marrëveshje për çështje kombëtare dhe shtetërore. Mund të kesh bindje fetare të ndryshme dhe të punosh për të njëjtin qytetar. Mund të kesh ideologji të ndryshme dhe të kërkosh të njëjtën drejtësi.

Kjo është demokracia që shqiptarët duhet ta kërkojnë edhe brenda vetes.

Sepse sfida e ardhshme nuk është vetëm se kush do ta fitojë një palë zgjedhje. Sfida është se çfarë do të bëhet me fuqinë që fitohet.

Nëse një listë e përbashkët do të krijohej vetëm për të marrë më shumë mandate, por pas zgjedhjeve secili do të kthehej te interesi i vet, atëherë do të kishim fituar matematikën dhe do të kishim humbur politikën.

Prandaj, një marrëveshje e përbashkët duhet të ketë edhe një pjesë paszgjedhore: objektiva të qarta, përgjegjësi të qarta dhe transparencë përpara qytetarëve.

Në këtë mënyrë, vota nuk do të ishte vetëm një numër. Do të ishte mandat. Dhe mandati do të kishte përmbajtje.

Kjo është rruga për të kaluar nga politika e përfaqësimit simbolik te politika e rezultateve: nga “sa ministra shqiptarë kemi?” te “çfarë kanë bërë ministrat?”, nga “sa deputetë kemi?” te “çfarë kanë votuar deputetët?”, nga “sa drejtori kemi?” te “si funksionojnë institucionet?” dhe, mbi të gjitha, nga “kush i përfaqëson shqiptarët?” te “çfarë të ardhmeje po ndërtohet për shqiptarët?”.

Kjo është pyetja që duhet të jetë në qendër të debatit.

Sepse shqiptarët nuk vuajnë nga mungesa e njerëzve që mund të flasin. Ndoshta vuajnë nga mungesa e një mekanizmi që i bën këta njerëz të flasin në të njëjtën kohë për të njëjtat interesa.

Nuk u mungojnë zërat. U mungon harmonizimi i zërave.

Nuk u mungojnë organizatat. U mungon bashkërendimi.

Nuk u mungojnë partitë. U mungon një minimum i përbashkët politik.

Dhe nuk u mungon potenciali për të qenë faktor vendimtar. U mungon mënyra për ta shndërruar këtë potencial në një forcë të organizuar.

Prandaj, ndoshta pyetja që duhet t’i bëhet sot politikës shqiptare në Maqedoninë e Veriut nuk është: “Cila parti do të dalë e para?” Pyetja është shumë më e rëndësishme: “Çfarë mund të fitojnë shqiptarët nëse, për një herë, arrijnë të flasin me një gjuhë të përbashkët?”

Nëse përgjigjja është serioze, atëherë rruga është e qartë: dialog, marrëveshje, platformë, bashkëpunim dhe, kur krijohen kushtet, edhe një përfaqësim i përbashkët në zgjedhje.

Jo sepse shqiptarët duhet të bëhen një, por sepse, duke qenë të ndryshëm, duhet të mësojnë të bashkëpunojnë.

Në fund të fundit, një shoqëri nuk bëhet e fuqishme duke i zhdukur dallimet e veta. Bëhet e fuqishme kur mëson t’i vendosë dallimet në një rend ku ato nuk e shkatërrojnë të përbashkëtën.

Kjo është ajo që mungon më shumë: jo zëri, jo numri, jo potenciali, por gjuha e përbashkët.

Dhe nëse ajo gjuhë gjendet para zgjedhjeve, atëherë edhe vota mund të bëhet më e fuqishme. Nëse nuk gjendet, shqiptarët do të vazhdojnë të hyjnë në zgjedhje me shumë zëra dhe të dalin prej tyre duke pyetur veten pse pesha e tyre politike nuk është aq e madhe sa mendojnë se duhet të jetë.

Ndoshta përgjigjja nuk gjendet te të tjerët. Ndoshta duhet kërkuar brenda nesh.

Fusnotat,

[1] Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve i Republikës së Maqedonisë së Veriut Zgjedhjet parlamentare 2024 – Listat e kandidatëve për deputetë dhe dokumentet për subjektet pjesëmarrëse në zgjedhje, Shkup, 2024. KSHZ-ja dokumenton pjesëmarrjen e koalicioneve “Fronti Evropian” dhe “VLEN” si subjekte të veçanta në zgjedhjet parlamentare të 8 majit 2024. Shih: Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve, “Njoftim për aktvendimet për listat e vërtetuara dhe të refuzuara të parashtruesve të listave të kandidatëve për deputetë për zgjedhjet parlamentare 2024”.

[2] Marrëveshja Kornizë e Ohrit, 13 gusht 2001.

[3] Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë së Veriut, dispozitat për lirinë e besimit dhe statusin e komuniteteve dhe grupeve fetare.

Vendi i Lekës, 30.09.2026