NGA SHKODRA NË AMERIKË, NGA GJUHA E BURIMEVE TE HISTORIA SHQIPTARE
Luket Hasaj – përkthyesi që ndërton ura mes kulturës, historisë dhe kujtesës shqiptare
Nga Frank Shkreli
Ka njerëz që e ndërtojnë lidhjen me atdheun përmes udhëtimeve, ka të tjerë që e ruajnë atë përmes fjalës. Përkthyesi Luket Hasaj i përket kësaj kategorie: njerëzve që përmes gjuhës, librit dhe dokumentit krijojnë ura ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes, ndërmjet Shqipërisë dhe botës shqiptare në diasporë. Rruga e tij intelektuale dhe kulturore lidhet ngushtë me Shkodrën, një prej qendrave më të rëndësishme të kulturës, arsimit dhe traditës së shkrimit shqip. Në këtë mjedis kulturor, ku historia e librit, tradita fetare dhe ajo kombëtare janë ndërthurur për shekuj, Hasaj ka ndërtuar një pjesë të rëndësishme të veprimtarisë së tij si përkthyes. Por puna e tij nuk është ndalur te përkthimi i veprave fetare, filozofike apo shpirtërore. Me kalimin e viteve, ajo është shtrirë edhe drejt burimeve të historisë shqiptare, duke marrë një rëndësi të veçantë në përkthimet e dokumenteve dhe teksteve që lidhen me Gjergj Kastriotin-Skënderbeun.
Emri i Luket Hasajt dokumentohet në një varg botimesh të Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë dhe të Botimeve Françeskane. Ai ka sjellë në shqip vepra të autorëve dhe mendimtarëve të ndryshëm, duke kontribuar në pasurimin e fondit të përkthimeve në gjuhën shqipe. Në këtë veprimtari përfshihen vepra me karakter fetar, filozofik dhe kulturor, ndër të cilat edhe Libri i mendimeve i José Miguel Ibáñez Langlois, Ta jetojmë jetën – dialog me të rinjtë i Pietro Lombardos dhe Jeta e Shën Françeskut – Legenda Major e Shën Bonaventurës. Kjo fazë e veprimtarisë së tij është e rëndësishme sepse tregon një marrëdhënie të vazhdueshme me tekstin, gjuhën dhe traditën kulturore evropiane. Por vitet e fundit sjellin një zhvillim tjetër. Hasaj është përfshirë në përkthimin e teksteve që lidhen drejtpërdrejt me historinë e shqiptarëve dhe ne figurën e Skënderbeut. Në këtë kuadër, ai ka sjellë në shqip materiale nga autorë evropianë që kanë shkruar për Gjergj Kastriotin, ndër ta Paolo Giovio dhe Martin Segoni, si dhe tekste letrare kushtuar heroit shqiptar.
Veçanërisht, interesante është puna me burimet e Illyricum Sacrum, një prej korpuseve më të rëndësishme dokumentare për historinë kishtare dhe historike të hapësirës shqiptare. Hasaj nuk është përkthyes i të gjithë Illyricum Sacrum. Veprimtaria e tij lidhet me përkthimin e dokumenteve dhe teksteve të veçanta të marra nga ky korpus. Por edhe kjo punë ka rëndësinë e vet. Sepse një dokument historik merr jetë të re kur bëhet i lexueshëm për një publik më të gjerë. Dhe pikërisht këtu qëndron një prej vlerave të veprimtarisë së Luket Hasajt: në përpjekjen për t’i afruar lexuesit shqiptar dokumentin dhe autorin e huaj që kanë folur për historinë shqiptare.
Nga Shkodra në Amerika. Titulli i këtij profili nuk është rastësor. Nga Shkodra në Amerikë është edhe një udhëtim i kulturës shqiptare. Shkodra përfaqëson një traditë të fuqishme të librit, arsimit, përkthimit dhe kulturës shqiptare. Amerika, nga ana tjetër, përfaqëson një prej hapësirave më të rëndësishme të diasporës shqiptare, ku ruajtja e gjuhës dhe e kujtesës kombëtare ka marrë forma të reja. Në këtë hapësirë, puna e përkthyesit fiton një dimension tjetër. Një tekst që përkthehet në shqip nuk mbetet vetëm në bibliotekën e një studiuesi. Ai sot mund të lexohet në Tiranë, Shkodër, Prishtinë, Nju Jork, Detroit, Boston apo në çdo vend ku jetojnë shqiptarë. Kështu, gjuha bëhet ura që bashkon hapësirat shqiptare. Dhe kjo është veçanërisht e rëndësishme për brezat e rinj të diasporës. Ata mund të jenë larg vendlindjes së prindërve ose gjyshërve të tyre, por përmes librit dhe gjuhës mund të afrohen me historinë e tyre.
Thonë se puna e përkthyesit shpesh është e heshtur, por me peshë. Përkthyesit shpesh nuk janë në qendër të vëmendjes, pasi emri i autorit është në kopertinë. Historia mban emrin e historianit. Dokumenti mban emrin e personit që e ka shkruar. Por pas gjithë kësaj qëndron edhe puna e përkthyesit, një punë me peshë. Ai e merr tekstin nga një botë gjuhësore dhe kulturore dhe e sjell në një tjetër. Në rastin e Luket Hasajt, kjo punë ka kaluar nga veprat fetare dhe filozofike te burimet historike, duke përfshirë dokumente dhe dëshmi që lidhen me figurën e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut. Kjo e bën veprimtarinë e tij një kontribut jo vetëm për përkthimin, por edhe për kujtesën kulturore shqiptare.
Në kohën tonë, kur historia shpesh interpretohet nga këndvështrime të ndryshme, politike, ideologjie a fetare, rëndësi të veçantë ka kthimi te burimet origjinale. Dokumenti, letra, kronika, dëshmia e autorit të kohës – të gjitha këto janë pjesë e mozaikut historik. Sa më shumë burime të bëhen të qasshme në gjuhën shqipe, aq më shumë mundësi ka lexuesi dhe studiuesi shqiptar për të krijuar një marrëdhënie më të drejtpërdrejtë me të kaluarën. Kjo është edhe arsyeja pse puna e përkthyesve si Luket Hasaj meriton vëmendje. Jo sepse përkthyesi zë vendin e historianit, por sepse pa përkthyesin shumë burime do të mbeteshin larg lexuesit shqiptar. Nga Shkodra te Amerika, nga libri te dokumenti, nga tradita fetare e kulturore te historia e Skënderbeut, veprimtaria e Luket Hasajt përfaqëson një udhëtim të veçantë në botën e përkthimit — një urë që vazhdon të ndërtohet.
Është një udhëtim që nuk matet vetëm me numrin e librave apo faqeve të përkthyera. Ai matet edhe me dyert që hapen drejt kulturës. Një libër i përkthyer është një derë., një derë e hapur. Një dokument historik i sjellë në shqip është një tjetër. Dhe pas këtyre dyerve qëndron historia, kultura dhe kujtesa e një populli. Në këtë kuptim, puna e Luket Hasajt meriton të njihet më gjerësisht – në Shqipëri, në Kosovë, në trojet shqiptare dhe këtu në diasporën shquptare në Ameerikë. Sepse historia shqiptare nuk jeton, vetëm, në arkiva. Ajo jeton edhe atëherë kur burimet e saj arrijnë te lexuesi në gjuhën shqipe. Dhe kjo është ura që përkthyesi vazhdon të ndërtojë. Nga Shkodra në Amerikë. Nga gjuha e burimeve te historia bashkohore shqiptare. Nga libri te kujtesa!
Në këtë proces, puna e përkthyesve është shpesh e heshtur, por e domosdoshme. Dhe Luket Hasaj është një prej atyre njerëzve që, përmes gjuhës, në heshtje, po ndërton një urë ndërmjet së kaluarës dhe së tashmes, ndërmjet burimit evropian dhe lexuesit shqiptar, ndërmjet Shqipërisë dhe diasporës.
