Kosova nuk mund të mbetet peng i gabimeve të Evropës

Nga Kongresi i Berlinit deri te realiteti i sotëm: koha që Evropa të mësojë nga historia dhe institucionet shqiptare të kërkojnë drejtësi me argumente, diplomaci dhe përgjegjësi.

Shkruan Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Historia evropiane e shekujve XIX dhe XX dëshmon se çështja shqiptare shumë herë është trajtuar në funksion të ekuilibrave të fuqive të mëdha dhe jo gjithmonë mbi bazën e realiteteve politike, demografike dhe të drejtave të popujve. Një nga momentet më të rëndësishme të kësaj historie ishte Kongresi i Berlinit i vitit 1878, pas të cilit u riformësua harta politike e Ballkanit.

Sot, pas afro një shekull e gjysmë, Evropa ndodhet përsëri përballë çështjes shqiptare, por në një rrethanë krejt tjetër: ekziston Republika e Kosovës, një shtet i pavarur që e ka shpallur pavarësinë më 17 shkurt 2008 dhe për të cilin Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, në opinionin këshillimor të 22 korrikut 2010, konstatoi se deklarata e pavarësisë nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare.

Prandaj, pyetja për Evropën e sotme nuk është thjesht historike. Është një pyetje për të tashmen dhe të ardhmen:

A do të dijë Evropa të nxjerrë mësime nga historia, apo do të lejojë që Ballkani të trajtohet përsëri me standarde të ndryshme, me interpretime të ndryshme dhe me drejtësi të ndryshme për palë të ndryshme?Kjo është pyetja që duhet të bëhet me qetësi, me argumente dhe me përgjegjësi.

Kongresi i Berlinit dhe mësimi që nuk duhet harruar

Kongresi i Berlinit i vitit 1878 ishte një nga momentet përcaktuese të riorganizimit të Ballkanit. Studimet historike e kanë dokumentuar se vendimet e tij reduktuan ndjeshëm territoret osmane në Ballkan dhe prekën edhe territore me popullsi shqiptare. Historiani Stavro Skendi ka theksuar se pas Traktatit të Shën Stefanit dhe Kongresit të Berlinit, lëvizja shqiptare mori një drejtim të ri politik, ndërsa vendimet e periudhës prekën rëndë territoret e banuara nga shqiptarët.

Kjo periudhë ishte një nga shtysat historike për forcimin e organizimit politik shqiptar dhe për themelimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

Mësimi i madh i kësaj periudhe nuk është vetëm se kufijtë mund të ndryshojnë. Mësimi është se vendimet për popujt dhe territoret e tyre nuk mund të merren pa i dëgjuar ata që jetojnë në ato territore dhe pa marrë parasysh realitetet historike e shoqërore.

Evropa e shekullit XIX ishte një Evropë e fuqive të mëdha, e perandorive dhe e kongreseve diplomatike ku popujt e vegjël shpesh kishin shumë më pak ndikim mbi fatin e tyre.Evropa e shekullit XXI nuk duhet të jetë më ajo Evropë.

Nga Evropa e fuqive te Evropa e së drejtës

Bashkimi Evropian është ndërtuar mbi një filozofi tjetër politike dhe juridike: shtetin e së drejtës, demokracinë, të drejtat themelore, bashkëpunimin dhe zgjidhjen paqësore të konflikteve.

Vetë Komisioni Evropian e përcakton sundimin e ligjit si një element themelor të demokracisë dhe sigurisë evropiane, duke e lidhur atë me pavarësinë e drejtësisë, luftën kundër korrupsionit, lirinë e medias dhe mekanizmat institucionalë të kontrollit e balancimit.

Prandaj, standardi që Evropa kërkon nga shtetet e Ballkanit duhet të jetë edhe standardi që Evropa e aplikon në politikat e saj ndaj Ballkanit.

Nuk mund të kërkohet shtet i së drejtës në Prishtinë dhe të tolerohen standarde të ndryshme në marrëdhëniet ndërmjet Prishtinës dhe Beogradit.

Nuk mund të kërkohet respektim i marrëveshjeve nga Kosova dhe në të njëjtën kohë të lihet pas dore zbatimi i detyrimeve të Serbisë.

Nuk mund të kërkohet normalizim pa u kërkuar njëkohësisht përgjegjësi për shkeljet e marrëveshjeve dhe për veprimet që dëmtojnë sigurinë dhe stabilitetin.Drejtësia duhet të jetë e njëjtë.

Kosova nuk është më çështje e vitit 1878

Këtu qëndron ndryshimi themelor.Kosova e sotme nuk është Kosova e Kongresit të Berlinit.Sot ekziston një Republikë e Kosovës me institucione shtetërore, rend kushtetues dhe subjektivitet ndërkombëtar të njohur nga një numër i madh shtetesh.

Pavarësisht mosnjohjes nga Serbia dhe nga disa shtete të tjera, statusi juridik i Kosovës nuk mund të trajtohet sikur historia të kishte filluar nga zero.

Më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dha opinionin e saj këshillimor dhe konstatoi se deklarata e pavarësisë së Kosovës e 17 shkurtit 2008 nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare. Gjykata gjithashtu arriti në përfundimin se deklarata nuk kishte shkelur Rezolutën 1244 dhe Kornizën Kushtetuese në çështjen juridike që iu paraqit.Ky dokument juridik nuk duhet të mbetet vetëm në arkivat e Hagës.Ai duhet të jetë pjesë aktive e diplomacisë së Kosovës.

Kosova dhe përgjegjësia e Evropës

Evropa ka një interes të drejtpërdrejtë në stabilitetin e Kosovës dhe të Ballkanit Perëndimor.Edhe vetë politika evropiane e zgjerimit e lidh perspektivën evropiane të Kosovës me normalizimin e marrëdhënieve me Serbinë, zbatimin e marrëveshjeve dhe forcimin e sundimit të ligjit. Raporti i Komisionit Evropian për Kosovën për vitin 2025 thekson se dialogu i lehtësuar nga BE-ja vazhdon dhe se zbatimi i marrëveshjeve të vitit 2023 mbetet një çështje qendrore.Por normalizimi nuk duhet të nënkuptojë relativizimin e realitetit.

Normalizimi nuk është sinonim i barazimit të së vërtetës me propagandën.

Normalizimi nuk duhet të nënkuptojë që një shtet të detyrohet të heqë dorë nga interesat e tij themelore juridike për të ruajtur një ekuilibër politik të përkohshëm.Normalizimi duhet të nënkuptojë marrëdhënie të qëndrueshme mbi bazën e së drejtës, përgjegjësisë dhe marrëveshjeve të zbatueshme.

Mos e përsëritni gabimin e standardeve të dyfishta

Kjo është thirrja që duhet t’i bëhet Evropës.Mos i kërkoni Kosovës një standard dhe Serbisë një tjetër.

Mos e trajtoni Kosovën vetëm si palë që duhet të bëjë kompromise, ndërsa çdo veprim i Serbisë shpjegohet si pjesë e “realitetit politik”.

Mos lejoni që diplomacia të zëvendësojë drejtësinë.

Mos lejoni që interesat afatshkurtra gjeopolitike të prodhojnë padrejtësi afatgjata.

Komisioni Evropian në raportet e tij ka evidentuar gjithashtu se Serbia ka ndërmarrë veprime në kundërshtim me detyrimet e saj në kuadër të dialogut, përfshirë lobimin kundër anëtarësimit të Kosovës në organizata ndërkombëtare, ndërsa njëkohësisht ka evidentuar edhe veprime të Kosovës që nuk janë në përputhje me frymën e normalizimit.Kjo është pikërisht qasja që duhet të ruhet: kritika duhet të jetë e njëjtë ndaj të dyja palëve. Kjo është drejtësi.

Përgjegjësia nuk është vetëm e Evropës,por edhe Kosova duhet të shikojë seriozisht brenda vetes.

Nuk mund të kërkohet nga të tjerët atë që nuk jemi në gjendje ta organizojmë vetë.Institucionet e Kosovës duhet të ndërtojnë një diplomaci më profesionale, më të koordinuar dhe më të bazuar në të drejtën ndërkombëtare.

Duhet të ekzistojë një strategji shtetërore për: mbrojtjen dhe promovimin e subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës; përdorimin sistematik të opinionit të GJND-së të vitit 2010;dokumentimin e krimeve të luftës dhe të pasojave të tyre;mbrojtjen e të drejtave të viktimave të të gjitha komuniteteve;kundërshtimin e dezinformatave me fakte dhe dokumente;koordinimin e diplomacisë me partnerët euroatlantikë;forcimin e marrëdhënieve me SHBA-në, BE-në dhe Shqipërinë;dhe, mbi të gjitha, ndërtimin e një kulture institucionale ku interesi shtetëror nuk ndryshon me çdo qeveri.

Kosova nuk ka nevojë për diplomaci të zhurmshme.

Ka nevojë për diplomaci të ditur, të argumentuar dhe të vazhdueshme.Drejtësia për viktimat dhe jo politika e hakmarrjesÇështja e drejtësisë për krimet e luftës duhet të ndahet nga çdo përpjekje për të kriminalizuar një popull ose një kauzë politike.

Çdo viktimë ka të drejtë në drejtësi.

Çdo krim duhet të hetohet.

Çdo autor duhet të përgjigjet individualisht.

Por përgjegjësia penale duhet të jetë personale dhe e bazuar në prova.

Kjo është pikërisht arsyeja pse drejtësia ndërkombëtare duhet të jetë e besueshme.

Nëse një proces perceptohet si selektiv, besimi dëmtohet.

Nëse një viktimë lihet pa drejtësi, pajtimi dëmtohet.

Nëse një popull ndien se historia e tij po gjykohet përmes standardeve të ndryshme, krijohet një plagë e re politike.

Evropa duhet ta kuptojë këtë.

Kosova është sot përgjegjësi evropiane

Kosova nuk është vetëm çështje shqiptare.

Ajo është çështje evropiane.

Është pjesë e sigurisë së kontinentit.

Është pjesë e arkitekturës së paqes në Ballkan.

Është pjesë e interesit strategjik euroatlantik.

Prandaj, çdo destabilizim i Kosovës prek drejtpërdrejt Evropën.Kjo nuk do të thotë që Kosova duhet të trajtohet si objekt i politikës evropiane. Përkundrazi, ajo duhet të trajtohet si partner dhe si subjekt politik.

Një Evropë që dëshiron Ballkan të qëndrueshëm duhet të mbështesë institucione demokratike, sundimin e ligjit dhe marrëdhënie të barabarta ndërmjet shteteve.

Thirrje për Evropën

Evropës së sotme i takon të dëshmojë se ka ndryshuar nga Evropa e shekullit XIX.

Kongresi i Berlinit është histori.

Por mësimi i tij mbetet aktual:fati i popujve nuk duhet të vendoset mbi kokat e tyre.

Prandaj, Evropa duhet të jetë e kujdesshme me Kosovën.

Jo për t’i bërë Kosovës ndonjë favor.,por për të respektuar parimet mbi të cilat vetë Evropa pretendon se është ndërtuar.

Drejtësia nuk duhet të jetë privilegj i të fortit.

E drejta ndërkombëtare nuk duhet të zbatohet sipas interesit të momentit.

Diplomacia nuk duhet të përdoret për të relativizuar të vërtetën.

Dhe dialogu nuk duhet të shndërrohet në instrument për ta vendosur Kosovën përgjithmonë në pozitën e një pale që vetëm duhet të japë.

Kosova është shtet dhe duhet të trajtohet si shtet.Kjo nuk është thirrje për konflikt,është thirrje për respektimin e së drejtës.

Thirrje për përgjegjësi institucionale

Por përgjegjësia nuk bie vetëm mbi Evropën,ajo bie edhe mbi institucionet e Kosovës.

Presidenti, Qeveria, Kuvendi, diplomacia, drejtësia dhe të gjitha institucionet përgjegjëse duhet të kenë një qëndrim të koordinuar dhe afatgjatë për çështjet themelore të shtetit.

Nuk mjaftojnë deklaratat.

Nuk mjaftojnë reagimet pas ngjarjeve.

Nuk mjafton diplomacia deklarative.

Duhet punë institucionale.

Duhet dokumentacion.

Duhet ekspertizë juridike.

Duhet diplomaci aktive.

Duhet komunikim i vazhdueshëm me kryeqytetet evropiane dhe me Uashingtonin.

Dhe mbi të gjitha duhet një strategji shtetërore që i mbijeton ndryshimit të qeverive.Kjo është përgjegjësia jonë dhe historia duhet të jetë mësim, jo përsëritje

Shqiptarët e kanë paguar shtrenjtë historinë.Kufijtë janë ndryshuar,territore janë humbur,popullsi janë shpërngulur.Shumë të drejta janë mohuar.

Historia nuk duhet të përsëritet.Evropa e shekullit XXI ka një mundësi historike të dëshmojë se ka mësuar nga e kaluara.

Të mos përsëritet logjika e kongreseve ku fatet e popujve të vegjël vendoseshin nga fuqitë e mëdha.

Të mos përsëriten standardet e dyfishta,të mos relativizohet e drejta,të mos harrohet historia.Dhe sidomos, të mos trajtohet Kosova si një problem që duhet vetëm “menaxhuar”, por si një realitet politik e juridik që duhet kuptuar dhe trajtuar me përgjegjësi.

Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë ka dhënë një fakt juridik të rëndësishëm: deklarata e pavarësisë së Kosovës e 17 shkurtit 2008 nuk e kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare.

Tani është radha e institucioneve evropiane dhe e institucioneve të Kosovës që këtë realitet ta trajtojnë me seriozitet, drejtësi dhe përgjegjësi.

Evropa nuk duhet ta përsërisë historinë me shqiptarët.

Kosova nuk duhet të jetë përsëri viktimë e ekuilibrave të fuqive.

Drejtësia duhet të jetë e barabartë, diplomacia duhet të jetë e përgjegjshme dhe vendimmarrja duhet të mbështetet në të drejtën.

Sepse një Evropë që kërkon paqe të qëndrueshme në Ballkan nuk mund të ndërtojë të ardhmen duke harruar padrejtësitë e së kaluarës.

Historia duhet të na mësojë si të mos përsërisim gabimet e saj.

Dhe ky është momenti që Evropa ta dëshmojë këtë.