FËMIJËT DHE BIRËSIMI NË TË DREJTËN DOKËSORE SHQIPTARE
Nga Gjon Marku
Studimi i pozitës së fëmijës në të drejtën dokësore duhet të nisë nga koncepti që kjo e drejtë kishte për familjen. Në traditën kanunore, familja nuk ishte vetëm bashkësi biologjike e prindërve dhe pasardhësve, por njësi e gjerë shoqërore, ekonomike, morale e juridike, mbi të cilën mbështetej vazhdimësia e shtëpisë, e vëllazërisë, e gjinisë dhe e fisit. Kanuni e përcakton familjen si “nji të mbledhun gjymtyrësh, të cilët gjallisin nen nji kulum” dhe e lidh qëllimin e saj me shtimin e gjindjes dhe me rritjen fizike e shpirtërore të pjesëtarëve.[1] Edhe martesën e lidh me krijimin e shtëpisë dhe me “të shtuem të fmive”.[2] Fëmija nuk shihet, pra, si individ i shkëputur nga bashkësia, por si pjesë organike e saj dhe si bartës i vazhdimësisë së shtëpisë. Lindja e fëmijëve kishte rëndësi që i tejkalonte marrëdhënien private mes burrit e gruas: lidhej me punën, pasurinë, trashëgiminë dhe, më gjerësisht, me vijimësinë e vëllazërisë e të fisit.
Kjo pozitë nuk mund të lexohet me kategoritë e së drejtës bashkëkohore. E drejta dokësore nuk e ndërtonte konceptin e fëmijës mbi nocionin modern të të drejtave subjektive, por mbi detyrimet familjare, autoritetin prindëror, nderin e shtëpisë, punën dhe vazhdimësinë e trungut.
Në strukturën patriarkale, autoriteti ishte i përqendruar te i zoti i shtëpisë. Kanuni i njeh kompetenca të gjera mbi jetën ekonomike dhe organizimin e brendshëm, por i shoqëron me detyrime: përkujdesjen për pjesëtarët, sigurimin e veshmbathjes e të ushqimit, ruajtjen e drejtësisë brenda shtëpisë dhe mosmbajtjen e krahut për njërin më shumë se për tjetrin.[3] Edhe “e zoja e shpis” ka detyra të përcaktuara: “me shikue drejtsin në të ndrequn të gjindes e të fmive të shpis”, si dhe përkujdesjen për fëmijët kur gratë e tjera të shtëpisë ishin në punë.[4] Kujdesi ndaj fëmijës nuk ishte, pra, çështje vetëm e prindërve biologjikë, por përgjegjësi e organizimit familjar në tërësi, e shpërndarë sipas moshës, autoritetit dhe pozitës së secilit. Megjithëse hierarkia ishte e qartë, autoriteti pritej të ushtrohej në funksion të mbajtjes e të mirëqenies së shtëpisë.
Kanuni nuk përcakton një moshë të përgjithshme të fëmijërisë, në kuptimin e së drejtës moderne, por përmban norma të shpërndara që e dallojnë fëmijën nga burri i rritur. [5] Një shembull është ndarja e drithit: burrave, grave dhe fëmijëve u jepet buka “e gojës”, por fëmija, djalë a vajzë, nuk ka pjesë para se të mbushë një vit dhe e merr pas tij si të tjerët. [6] Kjo normë flet para së gjithash për racionimin e ushqimit; ajo mund të lexohet edhe si shenjë e njohjes graduale të fëmijës në jetën ekonomike të familjes. Traditës kanunore i përkasin edhe raste kur fëmijët merrnin pjesë si dëshmitarë në çështje kufijsh e prone, si mënyrë për ta ruajtur kujtesën e kufijve ndër breza. [7] Këtë të fundit e mbështet deri tani vetëm literatura dytësore, prandaj kërkon paragraf të saktë të Kanunit ose burim etnografik të përcaktuar.
Identiteti i individit lidhej ngushtë me familjen, vëllazërinë, gjininë dhe fisin. Lindja e një fëmije e vendoste atë brenda një sistemi të gjerë përkatësie, në një shoqëri ku nderi, fjala, gjaku dhe përgjegjësia kolektive ishin kategori themelore. Fëmija trashëgonte jo vetëm emrin, por edhe pozitën shoqërore; familja funksiononte si institucioni i parë i identifikimit juridik e shoqëror të tij.
Kjo pozitë nuk duhet romantizuar. Sistemi ishte patriarkal dhe patrilinear: prona, emri dhe detyrimet e gjakut kalonin nëpër vijën mashkullore. Djali mbetej në shtëpinë e prindërve, trashëgonte sipas rregullave kanunore dhe garantonte vazhdimësinë e vëllazërisë, ndërsa vajza pas martesës kalonte në shtëpinë e burrit. Pasuria ndahej kryesisht mes vëllezërve dhe pozita e vajzës së martuar ndryshonte nga ajo e djalit.[8] Duhet dalluar, pra, vlera njerëzore e fëmijës, si pjesëtar i mbrojtur i familjes, nga statusi i tij juridiko-pasuror, që varej nga seksi. Ky kufizim i pozitës së vajzës duhet evidentuar qartë, pa u justifikuar e pa u gjykuar me kriteret e sotme.
Pozita e fëmijës shprehej edhe nëpërmjet riteve. Kanuni parashikon rregulla të hollësishme për kumbarin dhe për ritin e marrjes së flokëve, përfshirë kush ia merr flokët djalit e kush vajzës. [9] Me këtë rit fëmija hynte në një rrjet marrëdhëniesh shpirtërore e shoqërore; kumbara krijonte lidhje të veçantë me fëmijën dhe me familjen, kështu që riti shërbente edhe si mekanizëm i krijimit e i forcimit të marrëdhënieve mes familjeve.
Në kuptimin modern, birësimi është institut që krijon marrëdhënie juridike prindërore mes birësuesit dhe fëmijës edhe pa lidhje biologjike. Kanuni i Lekë Dukagjinit, në botimin e Gjeçovit, nuk përmban kapitull të veçantë për birësimin, as kushte, pëlqim, procedurë, status të fëmijës së birësuar, marrëdhënie me familjen biologjike apo pasoja trashëgimore të rregulluara.[10] Do të ishte, prandaj, metodologjikisht e pasaktë të flitej për një “ligj të birësimit” në kuptimin bashkëkohor.
Kjo nuk do të thotë se shoqëria tradicionale nuk njihte forma të marrjes së fëmijës në një shtëpi tjetër. Një praktikë e tillë është “falja e djalit” (“djali i falur”), e shfaqur në traditën gojore dhe në studimet etnografike.[11] Ajo duhet trajtuar si fenomen farefisnor e shoqëror, i lidhur me rrethana konkrete familjare dhe me nevojën për të siguruar vazhdimësinë e shtëpisë kur mungonte pasardhësi mashkull, jo si paraardhës i drejtpërdrejtë i institutit modern. Rëndësia e saj për historinë e së drejtës qëndron te fakti që tregon se shoqëria dokësore krijonte marrëdhënie të qëndrueshme përkatësie edhe përtej lidhjes biologjike.
Pasuria ishte e lidhur ngushtë me familjen, vëllazërinë dhe vijën mashkullore; rregullat e ndarjes së tokës, shtëpisë, gjësë së gjallë dhe prodhimeve e dëshmojnë këtë.[12] Për “djalin e falur” mbeten të hapura disa pyetje që burimet e tanishme nuk i përgjigjen plotësisht: a konsiderohej pjesëtar i plotë i familjes; çfarë statusi kishte përkundrejt fëmijëve biologjikë; a trashëgonte njëlloj; çfarë ndodhte me lidhjen me familjen e origjinës dhe a ekzistonte mundësia e kthimit; çfarë roli luanin fjala, marrëveshja dhe dëshmia e të tretëve.
Kanuni nuk zbatohej në mënyrë të njëjtë në të gjitha trevat (Mirditë, Dukagjin, Malësi e Madhe etj.), dhe normat që lidhen me fëmijët dhe birësimin duhet të lexohen duke pasur parasysh këtë.
Fëmija ishte pjesë e pandarë e familjes, e shtëpisë dhe e vazhdimësisë së saj; ai nuk trajtohej si subjekt i izoluar, por si pjesëtar i një bashkësie me detyrime ndaj tij: përkujdesje, ushqim, veshmbathje, edukim, rite, përkatësi. Kjo pozitë ishte e kushtëzuar nga struktura patriarkale, dhe dallimi mes djalit e vajzës, veçanërisht në vazhdimësinë e familjes e në trashëgimi, është një nga tiparet më të dukshme. Sa i përket birësimit, duhet shmangur çdo barazim mekanik me institutin modern: Kanuni nuk ndërton një institut të plotë birësimi, por praktika si “falja e djalit” dëshmojnë për forma të krijimit të lidhjeve familjare përtej lidhjes biologjike. Nëse familja ishte qeliza e parë e rendit dokësor, fëmija ishte trashëgimtar i së shkuarës dhe garanci e së ardhmes së saj.
—-
Literatura e pwrdorur
[1] Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit, Libri II, “Familja”, Nye IX, § 18, “Përcaktimi i familjes”. Teksti i botimit kanunor e përkufizon familjen si bashkësi të gjymtyrëve që jetojnë nën një kulm dhe e lidh qëllimin e saj me shtimin dhe zhvillimin e gjindjes.
