IMZOT LAZËR MJEDA, NJË FIGURË SHUMËDIMENSIONALE E HISTORISË SHQIPTARE

Homazh për Imzot Lazër Mjedën (Mjedë, 6 mars 1869 – Shkodër, 8 korrik 1935). Nga botimet kushtuar kësaj figure

(“Imzot Lazër Mjeda, mbrojtës dhe lëvrues I identitetit shqiptar”, përgatitur për botim nga Dom Ndue Ballabani. Punime nga Simpoziumi ndërkombëtar mbi jetën dhe veprën e imot Lazër Mjedës, Zagreb, 14 mars 2009. Botoi Albanisches Institut, St. Gallen, Zvicër 2011)

Nga Prend BUZHALA

Në historinë tonë ka figura që u shquan për misionin e tyre fetar, por, mbi të gjitha, u shquan edhe për përgjegjësinë kombëtare që morën mbi supe. Një prej tyre ishte Lazër Mjeda (u nda nga jeta 8 korrik 1935), kleriku që e shndërroi shërbesën e tij në një mision për mbrojtjen e dinjitetit të shqiptarëve në një nga periudhat më të vështira të historisë sonë. Si arqipeshkëv i Shkupit dhe më pas i Shkodrës, ai udhëtoi nëpër trojet shqiptare, vizitoi famulli, ngriti kisha e shkolla dhe u përpoq të forconte jetën fetare e arsimore të komuniteteve shqiptare. Megjithatë, trashëgimia e tij më e çmuar mbetet dokumentimi i gjendjes së shqiptarëve në Kosovë, Maqedoni dhe viset e tjera, përmes raporteve të hollësishme që i dërgonte Selisë së Shenjtë në Vatikan.

Në raportet e tij ai përshkroi me realizëm varfërinë, mungesën e shkollave, vështirësitë e ushtrimit të besimit, gjendjen e kishave dhe jetën e përditshme të shqiptarëve. Këto dokumente nuk ishin thjesht statistika kishtare, por dëshmi historike që ruajtën kujtesën e një populli në kohë të trazuara. Pikërisht mbi këto burime u mbështetën më vonë studiues dhe publicistë europianë, ndër ta edhe Leo Freundlich në veprën “Golgota e Shqipërisë”, e cila sensibilizoi opinionin ndërkombëtar për fatin e shqiptarëve.

Lazër Mjeda mbetet një shembull se si feja, kultura dhe atdhedashuria mund të bashkohen në shërbim të së vërtetës. Ai nuk mbrojti shqiptarët me armë, por me fjalën, dokumentin dhe autoritetin moral, duke lënë pas një trashëgimi që vazhdon të ketë vlerë historike edhe sot.

1. Struktura dhe vlerat e librit

Përpara kemi vëllimin “Imzot Lazër Mjeda, mbrojtës dhe lëvrues i identitetit shqiptar”. Libri përfshin punime e studime të shumë autorëve kushtuar kësaj figure. Vëllimi “Imzot Lazër Mjeda, mbrojtës dhe lëvrues i identitetit shqiptar”, përgatitur për botim nga Dom Ndue Ballabani, përfaqëson një nga botimet më të plota kushtuar jetës, veprimtarisë dhe trashëgimisë së Imzot Lazër Mjedës. I konceptuar si një vepër studimore kolektive, ai mbledh kontributet e historianëve, teologëve, albanologëve dhe studiuesve të njohur, të cilët e trajtojnë figurën e Mjedës nga këndvështrime të ndryshme, duke ndriçuar rolin e tij në historinë fetare, kombëtare, diplomatike dhe kulturore shqiptare. Qëmton biografin e një kleriku të shquar shqiptar, por edhes studion gjerësisht dhe ndriçon një periudhë vendimtare të historisë sonë kombëtare përmes jetës dhe veprimtarisë së tij. Duke mbështetur analizën në dokumente arkivore, korrespondencë diplomatike dhe burime të shumta historike, libri e paraqet Mjedën si personalitet që e tejkaloi rolin e zakonshëm kishtar, duke u shndërruar në një mbrojtës të identitetit shqiptar dhe një dëshmitar të besueshëm të dramave që përjetoi populli shqiptar në fillim të shekullit XX.

Vlera e këtij botimi qëndron në qasjen shumëdimensionale. Autorë të ndryshëm e trajtojnë figurën e Mjedës nga këndvështrime historike, kishtare, diplomatike, juridike, kulturore dhe gjuhësore, duke ndërtuar një portret të plotë të personalitetit të tij. Kësisoj, lexuesi njihet me jetën e një argjipeshkvi, por edhe me zhvillimet politike, fetare dhe shoqërore që formësuan fatin e shqiptarëve gjatë periudhës së Perandorisë Osmane, Luftërave Ballkanike dhe viteve të para të shtetformimit shqiptar.

Një nga kontributet më të rëndësishme të vëllimit është nxjerrja në pah e rolit të Imzot Lazër Mjedës si ndërmjetës mes realitetit shqiptar dhe diplomacisë evropiane. Raportet e tij drejtuar Selisë së Shenjtë dhe qendrave diplomatike perëndimore nuk paraqiten vetëm si dokumente kishtare, por si dëshmi historike që hedhin dritë mbi dhunën, përndjekjet, përpjekjet për asimilim dhe sfidat me të cilat u përballën shqiptarët në trojet e tyre. Pikërisht kjo e bën këtë botim një burim të rëndësishëm jo vetëm për studiuesit e historisë së Kishës, por edhe për historianët e marrëdhënieve ndërkombëtare dhe të historisë kombëtare.

Ky vëllim përfaqëson një kontribut të çmuar në historiografinë shqiptare. Ai rikthen në vëmendje një personalitet që për dekada ka mbetur në hije, duke dëshmuar se Imzot Lazër Mjeda ishte jo vetëm bari shpirtëror i besimtarëve, por edhe një mbrojtës i palodhur i identitetit, kulturës dhe të drejtave të shqiptarëve. Përmes dokumenteve, analizave dhe interpretimeve shkencore, libri e vendos figurën e tij në vendin që i takon në historinë politike, kulturore dhe fetare të kombit shqiptar.

Vëllimi kushtuar Imzot Lazër Mjedës është ndërtuar si një studim kolektiv, ku historianë, teologë dhe studiues të fushave të ndryshme e trajtojnë figurën e tij nga këndvështrime të ndryshme. Kjo shumësi autorësh i jep botimit një karakter ndërdisiplinor dhe e shndërron atë në një burim të rëndësishëm për njohjen e jetës, veprimtarisë dhe ndikimit të Mjedës në historinë shqiptare.

Në fjalën hyrëse të vëllimit, Dom Ndue Ballabani e vendos figurën e Imzot Lazër Mjedës në kontekstin e proceseve të mëdha historike që përjetuan shqiptarët në fillim të shekullit XX. Sipas tij, kjo ishte periudha kur shqiptarët po përpiqeshin të ndërtonin identitetin e tyre kombëtar dhe shtetëror, duke synuar njëkohësisht integrimin në rrjedhat politike dhe kulturore evropiane. Në këtë proces, autori vlerëson se Kisha Katolike dhe përfaqësuesit e saj luajtën një rol të rëndësishëm në formësimin e vetëdijes kombëtare, duke u bërë pjesë e përpjekjeve për afirmimin e kombit shqiptar në Evropë. Siç shprehet ai, shqiptarët po përballeshin me “një situatë të re, të profilizimit nacional, identitar dhe shtetëror», ndërsa Kisha Katolike «u gjend krahas faktorëve të rëndësishëm që i jepnin Evropës politike dukje të re”.

Në këtë sfond historik, Ballabani e paraqet Imzot Lazër Mjedën si një nga figurat më të rëndësishme të këtij procesi. Ai ndalet në formimin e tij intelektual dhe kishtar, duke theksuar se ngritja e shpejtë në hierarkinë e Kishës nuk ishte rastësi, por rezultat i aftësive dhe përkushtimit të tij. Autori veçon faktin se shugurimi i Mjedës si ipeshkëv në moshën 31-vjeçare ishte “rast unik dhe rast shumë i rrallë në të 20 shekujt e jetës së Kishës Katolike”, çka dëshmon besimin e madh që Selia e Shenjtë kishte ndaj tij.

Një vlerësim të veçantë Ballabani i kushton periudhës së Mjedës në Argjipeshkvinë Shkup–Prizren, të cilën e konsideron kulmin e veprimtarisë së tij. Ai nënvizon se Mjeda zhvilloi një veprimtari intensive pastorale, duke ndërtuar kisha, themeluar famulli të reja dhe duke u kujdesur për formimin e meshtarëve. Megjithatë, sipas autorit, rëndësia e kësaj periudhe nuk qëndron vetëm në organizimin kishtar, por edhe në përfshirjen e Mjedës në mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve në një kohë trazirash politike dhe ushtarake.

Në analizën e tij, Ballabani e konsideron dokumentimin e dhunës ndaj shqiptarëve si kontributin më të madh historik të Imzot Lazër Mjedës. Ai thekson se raportet e dërguara në Vatikan dhe Vjenë përmbanin dëshmi mbi pushtimin serb të Kosovës dhe Maqedonisë, mbi masakrat, përpjekjet për shkombëtarizim, mbylljen e shkollave shqipe dhe konvertimet e detyruara të shqiptarëve. Autori shkruan se “kontributi më i çmuar i Imzot Lazër Mjedës janë raportet dhe protestat e shumta, dërguar Selisë së Shenjtë», të cilat «përbëjnë një histori të Kishës Katolike të Argjipeshkvisë Shkup-Prizren», ndërsa në to gjenden «njoftime të shumta për tmerret që shkaktonte ushtria serbo-malazeze në Kosovë”.

Një dimension tjetër që autori e vë në pah është angazhimi i Mjedës për gjuhën dhe arsimin shqip. Ballabani argumenton se veprimtaria e tij nuk ishte vetëm fetare, por edhe kulturore, duke e shndërruar Kishën Katolike në Shkup në një qendër të rëndësishme të jetës kombëtare shqiptare. Ai thekson se në kishën “Zemra e Krishtit” u organizuan kurse të gjuhës shqipe, veprimtari artistike dhe kulturore, duke e lidhur misionin kishtar me ruajtjen dhe zhvillimin e identitetit kombëtar.

Në përfundim, Dom Ndue Ballabani e portretizon Imzot Lazër Mjedën si një figurë që bashkoi misionin fetar me përgjegjësinë kombëtare. Ai arrin në përfundimin se Mjeda ishte «jo vetëm shembulli i një misionari dhe prifti, dhe i një bariu të ndershëm e energjik», por edhe «një ndër burrat më të shquar në jetën politike shqiptare të kohës së tij». Ky vlerësim përmbledh idenë qendrore të fjalës hyrëse: se figura e Lazër Mjedës duhet parë jo vetëm si pjesë e historisë së Kishës Katolike, por edhe si një personalitet me ndikim të rëndësishëm në historinë politike, kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve.

2. Kontributet studimore dhe këndvështrimet mbi figurën e Imzot Lazër Mjedës

Pas fjalëve përshëndetëse të Luigj Dakës, Dom Ndue Ballabanit dhe Imzot Dodë Gjergjit, pjesa biografike hapet me studimin e Imzot Mark Sopit, i cili paraqet Lazër Mjedën si bari të përkushtuar dhe atdhetar, duke ndjekur rrugëtimin e tij nga formimi meshtarak deri te drejtimi i dioqezave dhe angazhimi në mbrojtje të çështjes kombëtare. Në vijim, Markus Peters e analizon Mjedën si reformator të madh të Kishës Katolike në Shqipëri, duke e vendosur veprimtarinë e tij në një kontekst më të gjerë evropian.

Në studimin “Konkordati mes Serbisë e Vatikanit dhe roli i Imzot Lazër Mjedës”, Zef Ahmeti trajton një nga aspektet më pak të studiuara të veprimtarisë së Mjedës: angazhimin e tij në diplomacinë kishtare dhe ndikimin në marrëdhëniet ndërmjet Selisë së Shenjtë dhe Mbretërisë së Serbisë. Duke u mbështetur në dokumente historike dhe juridike, autori analizon konceptin e konkordatit, zhvillimin historik të marrëveshjeve ndërmjet Vatikanit dhe shteteve evropiane, si dhe rrethanat politike që çuan në negociatat me Serbinë në prag të Luftës së Parë Botërore. Boshti kryesor i studimit është analiza e rolit që Imzot Lazër Mjeda luajti gjatë procesit të negocimit dhe nënshkrimit të Konkordatit të vitit 1914 ndërmjet Selisë së Shenjtë dhe Serbisë. Ahmeti argumenton se Mjeda nuk ishte thjesht një vëzhgues i këtyre zhvillimeve, por një aktor me ndikim, i cili, falë pozitës së tij si argjipeshkëv i Shkup–Prizrenit dhe njohjes së rrethanave politike në Ballkan, kontribuoi në mbrojtjen e interesave të Kishës Katolike dhe të popullsisë shqiptare. Në këtë kuptim, studimi e vendos figurën e Mjedës në kryqëzimin e diplomacisë kishtare dhe çështjes kombëtare shqiptare. Duke trajtuar ndikimin juridik dhe politik të Konkordatit, Ahmeti vë në pah se marrëdhëniet ndërmjet Vatikanit dhe shteteve të Ballkanit nuk kishin vetëm karakter fetar, por edhe rëndësi të madhe gjeopolitike. Përmes këtij studimi, autori e paraqet Imzot Lazër Mjedën si një ndër figurat kyçe të diplomacisë katolike shqiptare, i cili arriti të ndërthurte misionin e tij baritor me përfaqësimin e interesave kombëtare në një periudhë vendimtare për historinë e shqiptarëve.

Dimensioni dokumentar pasurohet nga studimi i Robert Elsie, i cili boton dhe analizon raportin e Mjedës mbi pushtimin serb të Kosovës dhe Maqedonisë në vitin 1913. Gazmend Rizaj sjell dokumente perëndimore që ndriçojnë veprimtarinë e Mjedës gjatë Luftërave Ballkanike, ndërsa Lush Culaj e trajton figurën e tij në dokumentet malazeze dhe në kujtimet e intelektualit Pashk Kçira. Gjon Berisha analizon raportet e Mjedës mbi masakrat, konvertimet e dhunshme dhe gjenocidin ndaj shqiptarëve, duke evidentuar rëndësinë e dëshmive të tij si burime historike. Muhamet Qerimi e trajton veprimtarinë e tij atdhetare dhe kulturore, duke e vendosur në kuadër të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

Në pjesën kushtuar periudhës së Shkodrës, Romeo Gurakuqi dhe Nertila Ljarja analizojnë marrëdhëniet mes Kishës Katolike dhe shtetit shqiptar në vitet 1925–1935, me theks te Konkordati dhe politika arsimore. Nikë Ukgjini, duke u mbështetur në dorëshkrimet arkivore të Kryedioqezës së Shkodrës, paraqet në mënyrë të detajuar veprimtarinë baritore, organizative dhe arsimore të Mjedës. Fritz Radovani shqyrton pasqyrimin e tij në gazetën Ora e Maleve, ndërsa Tefë Topalli analizon jehonën që pati vdekja e Mjedës në shtypin fetar të kohës.

Një nga studimet më origjinale të përfshira në vëllim është ai i Tonin Çobanit, “Lazër Mjeda, kodifikuesi i parë shqiptar i Kanunit të Lekë Dukagjinit”, ku autori rishikon një prej tezave të rrënjosura në historiografinë shqiptare mbi autorësinë dhe kodifikimin e Kanunit. Përmes një analize të burimeve historike dhe dokumentare, Çobani argumenton se roli i Imzot Lazër Mjedës në sistemimin e së drejtës zakonore shqiptare ka qenë shumë më i hershëm dhe më i rëndësishëm sesa është pranuar deri më sot. Sipas tij, Mjeda duhet konsideruar kodifikuesi i parë shqiptar i Kanunit të Lekë Dukagjinit, duke paraprirë botimin e njohur të Atë Shtjefën Gjeçovit. Në studim argumentohet se Lazër Mjeda nuk u kufizua vetëm në mbështetjen morale të ruajtjes së së drejtës zakonore, por ndërmori një veprimtari të organizuar për mbledhjen, sistemimin dhe përpunimin e materialeve kanunore. Çobani evidenton se, me nismën e Mjedës, u angazhuan klerikë françeskanë për të shqyrtuar një fond të gjerë dorëshkrimesh mbi të drejtën zakonore, ndërsa u krijuan edhe struktura të posaçme për mbledhjen e varianteve të Kanunit nga treva të ndryshme shqiptare. Kjo dëshmon se puna e Mjedës kishte karakter metodik dhe institucional, duke synuar ruajtjen shkencore të një prej monumenteve më të rëndësishme të kulturës juridike shqiptare. Njëkohësisht, autori trajton çështjen e autorësisë së Kanunit dhe debatin historiografik që e ka shoqëruar atë, duke argumentuar se kontributi i Lazër Mjedës është lënë në hije nga studimet e mëvonshme. Përmes analizës së botimeve në revistën “Albania” të Faik Konicës dhe dokumenteve të tjera të kohës, Çobani arrin në përfundimin se Mjeda ishte ndër të parët që ndërmori përpjekje sistematike për kodifikimin e Kanunit, duke krijuar bazën mbi të cilën u zhvilluan më pas botimet e njohura të së drejtës zakonore shqiptare. Kështu, studimi nuk synon të zbehë kontributin e Atë Shtjefën Gjeçovit, por të rivendosë në vendin e merituar rolin themelor të Imzot Lazër Mjedës në historinë e kodifikimit të Kanunit të Lekë Dukagjinit.

Jahja Drançolli ndalet te roli i Kishës Katolike në Kosovë gjatë kohës së Mjedës, duke e vendosur figurën e tij në kontekstin e zhvillimeve historike dhe shoqërore të kohës. Në shkrimet e studiuesit dhe publicistit Fritz Radovani, figura e Imzot Lazër Mjedjës shpesh ndërthuret me historinë e gazetës “Ora e Maleve” (botuar rreth vitit 1924 në Shkodër). Kjo gazetë shërbeu si një tribunë e rëndësishme për shprehjen e pikëpamjeve atdhetare, politike e demokratike të klerit katolik, të cilat mbronin idealet e motove tradicionale “Fe e Atdhe”.Përmes kësaj shtypi, Imzot Mjeda ka lënë gjurmë me qëndrimet e tij dinjitoze, veçanërisht lidhur me akuzat e padrejta të kohës dhe persekutimin që iu bë nga regjimet. Shkrimet e Radovanit nxjerrin në pah pafajësinë e deklaruar prej tij, i cili këmbëngulte se nuk kishte nxitur kryengritje, duke preferuar më mirë të përballej me dënimin dhe mërgimin se sa të kërkonte falje për veprime që nuk i kishte kryer.

3. Imzot Lazër Mjeda në Argjipeshkvinë Shkup–Prizren:qasja monografike e Albert Ramajt

Pjesën qendrore të vëllimit e përbën studimi monografik i Albert Ramajt, “Lazër Mjeda në Argjipeshkvinë Shkup–Prizren mes 1909–1921 (Sipas arkivit austriak, emërimi i tij, laramanizmi, largimi nga Prizreni)”, i cili, për nga përmasat dhe përmbajtja, përbën një “libër brenda librit”. Vetë struktura e studimit dëshmon karakterin e tij monografik, pasi autori trajton në mënyrë të veçantë gjendjen e Argjipeshkvisë para ardhjes së Mjedës, emërimin e tij, veprimtarinë gjatë viteve 1909–1921, raportet me Austro-Hungarinë dhe Selinë e Shenjtë, Luftërat Ballkanike, laramanizmin, çështjen e gjuhës në Janjevë, largimin nga Prizreni dhe burimet arkivore mbi të cilat mbështetet kërkimi.

Që në hyrje të studimit, Ramaj e zgjeron figurën e Mjedës përtej dimensionit kishtar, duke vlerësuar se ai ishte “jo vetëm argjipeshkëv, pra bari shpirtëror i katolikëve të argjipeshkvisë Shkup-Prizren, por të njëjtën kohë ai kishte marrë përmbi vete obligim moral që të jetë diplomat, politikan e prijës për mbrojtjen e popullatës jo vetëm katolike por edhe muslimane shqiptare në Kosovë, Maqedoni, Shqipëri, Mal të Zi, Serbi e më gjerë.”

Autori e vendos veprimtarinë e Mjedës në sfondin e proceseve të mëdha historike të kohës, duke theksuar se gjatë drejtimit të Argjipeshkvisë Shkup–Prizren ai ishte dëshmitar dhe pjesëmarrës në zhvillime si luftërat kundër Perandorisë Osmane, Luftërat Ballkanike, Lufta e Parë Botërore dhe shpallja e pavarësisë së Shqipërisë. Ramaj shkruan se “Lazër Mjeda ishte ai që të gjitha ato procese dhe ndodhi i përjetoi, pikërisht në kohën kur ishte argjipeshkëv në argjipeshkvinë Shkup-Prizren”, duke e konsideruar atë njëkohësisht protagonist të jetës pastorale, shoqërore, politike dhe diplomatike.

Në përfundim të hyrjes, Ramaj nënvizon rëndësinë e figurës së Mjedës për historinë e Kosovës, duke shprehur bindjen se “puna dhe veprimtaria e tij është tejet e rëndësishme për Kosovën”, ndërsa shpreh keqardhje që historiografia shqiptare nuk i ka kushtuar vëmendjen e merituar këtij personaliteti. Sipas autorit, studimi synon të plotësojë këtë boshllëk dhe të shërbejë si bazë për kërkime të mëtejshme mbi jetën dhe veprimtarinë e Imzot Lazër Mjedës.

Studimi i Albert Ramajt, Lazër Mjeda në Argjipeshkvinë Shkup–Prizren mes 1909–1921, përbën pjesën më të gjerë dhe më të argumentuar të vëllimit, aq sa mund të konsiderohet me të drejtë një “libër brenda librit”. I mbështetur në dokumente të Arkivit Shtetëror të Austrisë dhe në burime të tjera arkivore, autori synon të rindërtojë veprimtarinë e Imzot Lazër Mjedës gjatë periudhës kur ai drejtoi Argjipeshkvinë Shkup–Prizren, duke trajtuar jo vetëm aspektin kishtar, por edhe rolin e tij politik, diplomatik dhe kombëtar. Siç shprehet vetë Ramaj në hyrje të studimit, Lazër Mjeda ishte “jo vetëm argjipeshkëv, pra bari shpirtëror i katolikëve të argjipeshkvisë Shkup-Prizren, por të njëjtën kohë ai kishte marrë përmbi vehte obligim moral që të jetë diplomat, politikan e prijës për mbrojtjen e popullatës jo vetëm katolike por edhe muslimane shqiptare në Kosovë, Maqedoni, Shqipëri, Mal të Zi, Serbi e më gjerë”.

Ramaj thekson se veprimtaria e Mjedës nuk mund të kuptohet pa u vendosur në kontekstin e ngjarjeve të mëdha historike që shënuan Ballkanin në fillim të shekullit XX. Sipas tij, gjatë vetëm trembëdhjetë viteve të shërbimit në Shkup–Prizren, Mjeda ishte dëshmitar i luftërave kundër Perandorisë Osmane, Luftërave Ballkanike, Luftës së Parë Botërore dhe shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë, ndërsa njëkohësisht zhvilloi një veprimtari të gjerë pastorale, diplomatike dhe shoqërore. Autori nënvizon se “Lazër Mjeda ishte ai që të gjitha ato procese dhe ndodhi i përjetoi, pikërisht në kohën kur ishte argjipeshkëv në argjipeshkvinë Shkup-Prizren”, duke e cilësuar atë një ndër protagonistët më të rëndësishëm të kësaj periudhe.

Një nga vlerësimet më domethënëse të Ramajt lidhet me rëndësinë e figurës së Mjedës për historinë e Kosovës. Ai shpreh hapur keqardhjen që historiografia shqiptare nuk i ka kushtuar vëmendjen e merituar këtij personaliteti, duke theksuar se “puna dhe veprimtaria e tij është tejët e rëndësishme për Kosovën” dhe se është “zhgënjyese që historiografia shqiptare ka lënë në harresë këtë personalitet të madh”.

Ky formulim është i përshtatshëm për një punim universitar, sepse kombinon analizën me citime të drejtpërdrejta nga teksti i Albert Ramajt.

Një pjesë me interes të veçantë në studim i kushtohet procesit të emërimit të Lazër Mjedës në krye të Argjipeshkvisë Shkup–Prizren. Duke u mbështetur në dokumente të Arkivit Shtetëror të Austrisë, Ramaj rindërton reagimet diplomatike dhe kishtare që shoqëruan këtë emërim. Ai tregon se transferimi i Mjedës nga Shkodra në Prizren nuk u prit me entuziazëm as nga kleri dhe as nga autoritetet austro-hungareze, të cilat e konsideronin atë figurën më të përshtatshme për të trashëguar Argjipeshkvinë e Shkodrës. Nëpërmjet telegrameve dhe raporteve konsullore, autori dëshmon se emërimi i tij u perceptua si një humbje politike për Austro-Hungarinë dhe si një fitore për ndikimin italian në Shqipëri.

Një nga veçantitë metodologjike të studimit është përdorimi i gjerë i dokumenteve diplomatike, të cilat autori i boton edhe në formë faksimilesh. Këto burime arkivore nuk shërbejnë vetëm si ilustrim, por si bazë argumentuese për interpretimin e ngjarjeve. Përmes tyre, Ramaj arrin të rindërtojë jo vetëm biografinë e Mjedës, por edhe raportet komplekse ndërmjet Selisë së Shenjtë, Austro-Hungarisë, Perandorisë Osmane, Serbisë dhe Malit të Zi në prag të ndryshimeve të mëdha politike në Ballkan.

Studimi nuk kufizohet vetëm në paraqitjen kronologjike të veprimtarisë së Mjedës, por analizon edhe sfidat me të cilat ai u përball gjatë drejtimit të Argjipeshkvisë Shkup–Prizren. Ramaj ndalet në çështje të ndërlikuara si protektorati austro-hungarez mbi katolikët shqiptarë, laramanizmi, organizimi i jetës kishtare, përdorimi i gjuhës në liturgji dhe marrëdhëniet me autoritetet shtetërore. Këto tema trajtohen në funksion të një ideje qendrore: se veprimtaria e Imzot Lazër Mjedës nuk mund të ndahet nga historia politike dhe kombëtare e shqiptarëve në fillim të shekullit XX.

Në tërësi, studimi i Albert Ramajt përfaqëson shtyllën kryesore shkencore të këtij vëllimi. Ai dallon për mbështetjen e gjerë në burime arkivore të dorës së parë, për analizën kritike të dokumenteve dhe për interpretimin e figurës së Imzot Lazër Mjedës si një personalitet që bashkoi në mënyrë harmonike misionin kishtar, angazhimin diplomatik dhe mbrojtjen e interesave kombëtare shqiptare. Për këtë arsye, ky studim mund të konsiderohet me të drejtë një monografi e mirëfilltë brenda vëllimit, e cila përbën një referencë të rëndësishme për studiuesit e historisë së Kishës Katolike dhe të historisë moderne shqiptare.

4. Vështrime përmbyllëse

Vëllimi “Imzot Lazër Mjeda: mbrojtës dhe lëvrues i identitetit shqiptar” një përmbledhje studimesh kushtuar një personaliteti të veçantë të Kishës Katolike shqiptare, është dhe një vepër që e rikthen në qendër të historiografisë së re një figurë me rëndësi të jashtëzakonshme për historinë fetare, kombëtare dhe kulturore të kombit tonë. Përmes një qasjeje ndërdisiplinore dhe mbështetjes në dokumente arkivore, korrespondencë diplomatike, dëshmi kishtare dhe analiza historike, autorët arrijnë ta rindërtojnë figurën e Imzot Lazër Mjedës si bari shpirtëror, por edhe si mbrojtës të identitetit shqiptar në një nga periudhat më dramatike të historisë sonë.

Vlera themelore e këtij botimi qëndron në faktin se ai e çon vëmendjen nga biografia individuale drejt rolit historik të Mjedës. Nëpërmjet studimeve të përfshira në vëllim, ai shfaqet si organizator i jetës kishtare, reformator, diplomat, mbrojtës i arsimit dhe i gjuhës shqipe, dokumentues i dhunës ndaj shqiptarëve dhe ndërmjetës mes realitetit shqiptar dhe diplomacisë evropiane. Raportet e tij drejtuar Selisë së Shenjtë, Vjenës dhe qendrave të tjera diplomatike dalin si burime historike me rëndësi të dorës së parë, të cilat ruajnë kujtesën e një kohe të karakterizuar nga luftërat, shpërnguljet, përndjekjet dhe përpjekjet për shkombëtarizimin e shqiptarëve.

Një meritë e veçantë e vëllimit është se ndërthur në mënyrë harmonike përmasën fetare me atë kombëtar. Në këto studime, Mjeda nuk paraqitet si një klerik i izoluar brenda institucioneve kishtare, por si një personalitet që e kuptoi se mbrojtja e fesë, e gjuhës, e arsimit dhe e identitetit kombëtar ishin pjesë e të njëjtit mision historik. Për këtë arsye, figura e tij tejkalon kufijtë e historisë kishtare dhe shfaqet si ndër figurat kryesore të proceseve politike, kulturore dhe diplomatike që e shoqëruan formimin e shtetit shqiptar dhe mbijetesën e shqiptarëve jashtë kufijve të tij.

Studimi monografik i Albert Ramajt, analizat e Zef Ahmetit mbi Konkordatin, dokumentet e sjella nga Robert Elsie, Gazmend Rizaj e Gjon Berisha, si dhe kontributet e Mark Sopit, Nikë Ukgjinit, Jahja Drançollit, Tonin Çobanit e studiuesve të tjerë, ndërtojnë një tablo të plotë të veprimtarisë së Imzot Lazër Mjedës. Kjo shumësi këndvështrimesh e pasuron dhe e vendos atë në raport me zhvillimet kryesore politike, fetare dhe kulturore të Ballkanit në fillim të shekullit XX.

Ky vëllim dëshmon se Imzot Lazër Mjeda ishte një ndër personalitetet kryesore që e konceptoi misionin kishtar si shërbim ndaj njeriut dhe kombit. Ai nuk mbrojti shqiptarët me forcën e armëve, por me autoritetin moral, me dokumentin, me diplomacinë dhe me përkushtimin ndaj së vërtetës. Pikërisht për këtë arsye, trashëgimia e tij mbetet aktuale edhe sot: si model i ndërthurjes së besimit me përgjegjësinë qytetare, i kulturës me atdhedashurinë dhe i shërbimit shpirtëror me mbrojtjen e identitetit kombëtar. Ky botim, për rrjedhojë, vjen si një homazh për një figurë historike, por edhe si kontribut i rëndësishëm në historiografinë shqiptare, duke e rivendosur Imzot Lazër Mjedën në vendin që i takon në kujtesën kombëtare.

(Korrik 2026)