ZGJEDHJA E PRESIDENTIT TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS NGA POPULLI

Vështrim kushtetues dhe komparativ mbi legjitimitetin demokratik, sovranitetin popullor dhe arkitekturën e balancës së pushteteve

Reformimi i modelit kushtetues të zgjedhjes së Kreut të Shtetit si mekanizëm i konsolidimit të demokracisë kushtetuese, stabilitetit institucional dhe legjitimitetit republikan

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Vështrim kushtetues dhe komparativ mbi legjitimitetin demokratik, sovranitetin popullor dhe arkitekturën e balancës së pushteteve

Reformimi i modelit kushtetues të zgjedhjes së Kreut të Shtetit si mekanizëm i konsolidimit të demokracisë kushtetuese, stabilitetit institucional dhe legjitimitetit republikan

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Në teorinë bashkëkohore të së drejtës kushtetuese, mënyra e zgjedhjes së Kreut të Shtetit nuk është vetëm çështje teknike-procedurale e organizimit institucional, por një element esencial i arkitekturës normative të shtetit, që përcakton raportin ndërmjet sovranitetit popullor, legjitimitetit demokratik dhe funksionimit të balancës së pushteteve.

Në këtë kuptim, çështja e mënyrës së zgjedhjes së Presidentit të Republikës së Kosovës nuk duhet trajtuar si debat i zakonshëm politik, e aq më pak si produkt i kalkulimeve të momentit partiak, por si çështje thelbësisht kushtetuese, që prek vetë strukturën e rendit kushtetues dhe filozofinë demokratike të shtetit.

Në çdo republikë parlamentare moderne ekziston një pyetje fundamentale:

Nga cili burim duhet të rrjedhë legjitimiteti i Kreut të Shtetit?

Kjo pyetje nuk është teorike.

Ajo është pyetje e rendit kushtetues.

Dhe për Republikën e Kosovës kjo pyetje bëhet edhe më substanciale për shkak të natyrës së veçantë të shtetformimit të saj, të karakterit pluralist të sistemit politik dhe të ndjeshmërisë së arkitekturës institucionale.

1. PRESIDENTI NË SISTEMIN KUSHTETUES TË KOSOVËS: LEGJITIMITETI DHE NATYRA E FUNKSIONIT

Kushtetuta e Republikës së Kosovës e koncepton Presidentin si institucion kushtetues që:përfaqëson unitetin e popullit;garanton funksionimin kushtetues të institucioneve;përfaqëson shtetin në marrëdhëniet ndërkombëtare.Këto tri dimensione e vendosin Presidentin në një pozitë kushtetuese të veçantë.Ai nuk është organ qeverisës.Ai nuk është bartës i pushtetit ekzekutiv në kuptimin klasik.Ai është organ neutral, integrues dhe arbitrar.

Por pikërisht këtu lind paradoksi kushtetues:Nëse Presidenti përfaqëson unitetin e popullit, përse legjitimiteti i tij buron vetëm nga shumica parlamentare?Ky është tensioni thelbësor ndërmjet funksionit kushtetues dhe burimit të mandatit.Në teorinë kushtetuese kjo quhet mospërputhje ndërmjet funksionit unifikues dhe bazës së legjitimitetit.

1. SOVRANITETI POPULLOR SI BURIM PRIMAR I LEGJITIMITETIT

Në doktrinën klasike kushtetuese, që nga Jean-Jacques Rousseau e deri te Hans Kelsen, sovraniteti popullor konsiderohet burimi suprem i autoritetit publik.

Parimi themelor i shtetit demokratik është:pushteti buron nga populli.Ky parim nuk është deklarativ.Ai ka pasoja konkrete institucionale.Në sistemet moderne, ky parim materializohet përmes dy formave:1. Demokracia përfaqësuese-Populli delegon ushtrimin e sovranitetit tek organet përfaqësuese.

2. Demokracia e drejtpërdrejtë

Populli ushtron sovranitetin drejtpërdrejt.Modeli aktual kosovar bazohet në formën e parë.Por pyetja kushtetuese mbetet:A është forma aktuale optimale?

Në jurisprudencën kushtetuese krahasuese, optimaliteti institucional është element i reformës kushtetuese.Legjitimiteti juridik nuk përjashton nevojën për përmirësim demokratik.

III. LEGJITIMITETI I NDËRMJETËSUAR PARLAMENTAR DHE KUFIZIMET E TIJ

Modeli aktual i zgjedhjes së Presidentit nga Kuvendi prodhon atë që teoria kushtetuese e quan:legjitimitet të ndërmjetësuar.Ky model ka avantazhe:ruan natyrën parlamentare të sistemit;eviton personalizimin ekstrem të politikës;mban kontroll institucional mbi procesin.Por praktika kosovare ka nxjerrë në pah dobësi serioze.

1. Krizat institucionale të përsëritura

Kosova ka përjetuar disa kriza të zgjedhjes presidenciale.

Proceset kanë qenë të varura nga marrëveshje politike dhe pazare parlamentare.

Kjo e ka shndërruar institucionin presidencial në objekt negociatash politike.

Nga perspektiva kushtetuese, kjo cenon dinjitetin institucional.

2. Varësia politike e perceptuar

Edhe kur Presidenti ushtron mandatin në mënyrë të pavarur, fakti që zgjedhja varet nga shumica parlamentare prodhon perceptim publik të varësisë.Në të drejtën kushtetuese moderne, perceptimi institucional është po aq i rëndësishëm sa pavarësia reale.

3. Dobësimi i funksionit unifikues

Presidenti i dalë nga kompromisi partiak shpesh perceptohet si produkt i shumicës, jo i unitetit kombëtar.Kjo redukton fuqinë integruese të institucionit.

1. MODELET KRAHASUESE NDËRKOMBËTARE: DEMOKRACIA PARLAMENTARE ME PRESIDENT TË ZGJEDHUR NGA POPULLI

E drejta kushtetuese krahasuese dëshmon qartë se zgjedhja e Presidentit nga populli nuk e cenon domosdoshmërisht sistemin parlamentar.

Modeli i Austrisë

Presidenti zgjidhet drejtpërdrejt nga populli.Megjithatë sistemi mbetet parlamentar.Qeveria buron nga parlamenti.Ky model tregon kompatibilitetin e zgjedhjes popullore me parlamentarizmin.

Modeli i Irelandës

Presidenti zgjidhet nga populli.Ka kompetenca të kufizuara, por legjitimitet të lartë moral dhe kushtetues.Ky është model i balancës ndërmjet simbolikës shtetërore dhe neutralitetit institucional.

Modeli i Sllovenisë

Presidenti zgjidhet drejtpërdrejt dhe luan rol unifikues.Sistemi ruan strukturë parlamentare.Ky model është veçanërisht relevant për shtetet post-tranzicionale.

Modeli i Kroacisë

Përvoja kroate dëshmon se legjitimiteti i drejtpërdrejtë mund të fuqizojë rolin integrues të Presidentit.

Modeli i Portugisë

Presidenti zgjidhet drejtpërdrejt dhe vepron si faktor stabiliteti në sistem.Ky model është shembull i balancës së avancuar kushtetuese.

1. PRAKTIKA TJETËR: MODELI PARLAMENTAR I ZGJEDHJES

Ekzistojnë edhe modele ku Presidenti zgjidhet nga parlamenti.Si në Germani dhe Itali.Por këto shtete kanë:traditë të gjatë kushtetuese;kulturë të lartë kompromisi;stabilitet të konsoliduar institucional.

Kosova ende ndodhet në fazë konsolidimi.Kjo e bën krahasimin jo absolut.

1. BALANCA E PUSHTETEVE DHE PLURALITETI I LEGJITIMITETEVE

Një nga shtyllat e kushtetutshmërisë moderne është ndarja e pushteteve sipas modelit të Montesquieu.Por ndarja formale nuk mjafton.Duhet edhe balancë legjitimiteti.Kur Kuvendi dhe Presidenti burojnë nga dy burime të ndryshme legjitimiteti:Kuvendi nga përfaqësimi parlamentar;Presidenti nga vota popullore;atëherë krijohet një ekuilibër më i fortë kushtetues.Ky pluralizëm legjitimiteti:forcon kontrollin reciprok;zvogëlon dominimin e shumicës parlamentare;rrit autonominë institucionale.Kjo është logjikë e avancuar kushtetuese.

VII. RREZIQET E ZGJEDHJES SË DREJTPËRDREJTË: ANALIZË KRITIKE

Çdo reformë kushtetuese duhet analizuar objektivisht.Zgjedhja e drejtpërdrejtë nuk është pa rreziqe.

1. Personalizimi i politikës

Mandati popullor mund të fuqizojë ambicien politike të Presidentit.

2. Konflikti i legjitimiteteve

Kur Presidenti dhe Kuvendi kanë mandate të forta demokratike, mund të lindin tensione.

Rasti i Romania është ilustrativ.

3. Polarizimi elektoral

Fushatat presidenciale mund të prodhojnë polarizim.

Por këto rreziqe menaxhohen përmes kufizimit të kompetencave kushtetuese.

Pra problemi nuk është mënyra e zgjedhjes.

Problemi është konfigurimi i kompetencave.

VIII. NEVOJA PËR AMENDAMENT KUSHTETUES

Ndryshimi i mënyrës së zgjedhjes së Presidentit nuk mund të bëhet përmes interpretimit.Kërkohet reformë formale kushtetuese.Kuvendi i Republikës së Kosovës duhet të iniciojë amendamentim kushtetues sipas procedurave të parapara.Ky proces duhet të kalojë nëpër:debat publik;ekspertizë kushtetuese;konsultim akademik;vlerësim ndërkombëtar.Ky është standardi demokratik.Jo reforma ad hoc.Por reforma e menduar.

1. REFERENDUMI SI LEGJITIMIM SHTESË I REFORMËS

Për shkak të natyrës së çështjes, një reformë e tillë do të kishte legjitimitet më të fortë nëse konfirmohej përmes referendumit popullor.Kjo do të siguronte:pronësi qytetare mbi reformën;legjitimitet të dyfishtë;stabilitet afatgjatë.Ky model është përdorur në shumë demokraci kushtetuese për reforma substanciale.

1. KONKLUZIONI KUSHTETUES

Republika e Kosovës ka hyrë në një fazë të re të maturimit kushtetues.Në këtë fazë, rivlerësimi i modeleve institucionale është domosdoshmëri e shtetit kushtetues.

Nga analiza kushtetuese dhe krahasuese rezulton se zgjedhja e Presidentit nga populli:forcon legjitimitetin demokratik;fuqizon autonominë institucionale;rrit funksionin unifikues të Presidentit;stabilizon sistemin kushtetues.

Por kjo reformë duhet bërë me kujdes.Jo si projekt politik.Por si projekt kushtetues.Presidenti që përfaqëson unitetin e popullit duhet të mbështetet mbi burimin më të gjerë të legjitimitetit — popullin vetë.Sepse në rendin demokratik kushtetues, sovraniteti nuk është atribut i institucioneve.

Sovraniteti është atribut i popullit.Dhe aty ku është sovrani, aty duhet të jetë edhe burimi i legjitimitetit të Kreut të Shtetit.