Beteja e Kosovës më 1389 dhe kontributi i shqiptarëve në vështrimin studimor dhe shkencor të prof. Qerim Dalipit

Shkruan: Lekë Mrijaj

Punimi i shkencor  i prof. Qerim Dalipit, “Beteja e Kosovës (1389) dhe kontributi i shqiptarëve”, nuk duhet kuptuar thjeshtë si një artikull historik mbi një betejë të largët mesjetare, por si një ndërhyrje shkencore në një nga nyjat më të ndjeshme të kujtesës historike ballkanike. Beteja e Kosovës e vitit 1389, e zhvilluar në truallin e Kosovës, nuk mbeti vetëm ngjarje ushtarake; ajo u shndërrua në mit, kujtesë, ideologji, këngë, simbol dhe shpeshherë edhe në instrument politik. Pikërisht për këtë arsye, çdo trajtim serioz i saj kërkon jo vetëm njohje të burimeve, por edhe maturi metodologjike, ndershmëri shkencore dhe aftësi për ta ndarë historinë nga mitologjizimi.

Prof. Qerim Dalipi, si historian dhe studiues i thellë merret me mesjetën shqiptare dhe ballkanike, i afrohet kësaj teme me synimin për të rishikuar një interpretim të njëanshëm, sipas të cilit Kosova para pushtimit osman paraqitet si hapësirë kryesisht ose vetëm serbe. Në këtë kuptim, punimi i tij ka një rëndësi të veçantë, sepse nuk mbështetet në retorikë patriotike të zbrazët, por në përpjekjen për të sjellë në vëmendje burime mesjetare, antroponime, toponime, kronika osmane, dëshmi raguzane, traditë gojore dhe argumente gjuhësore. Dalipi nuk e trajton historinë si pronë të një kujtese të vetme kombëtare, por si fushë kërkimi ku faktet duhet të peshohen me kujdes dhe ku heshtjet e burimeve duhen lexuar po aq me kujdes sa edhe fjalët e tyre.

Në hyrje të punimit të tij shkencor, autori vendos një kornizë të qartë polemike dhe shkencore: ai kundërshton përpjekjen e historiografisë serbe për ta paraqitur Kosovën mesjetare si hapësirë të banuar vetëm nga serbët gjatë sundimit të Nemanjidëve. Përballë kësaj teze, Dalipi thekson se burimet e kohës flasin për një prani të vazhdueshme arbërore në Kosovë gjatë mesjetës. Kjo prani, sipas tij, vërtetohet përmes dokumenteve cirilike, burimeve latine-raguzane, antroponimisë dhe toponimisë arbërore.[1] Ky është një element metodologjik me rëndësi: autori nuk niset nga dëshira për ta “shqiptarizuar” një ngjarje, por nga kërkesa për të dëshmuar se realiteti etnik i Kosovës mesjetare ishte më kompleks sesa paraqitjet ideologjike të mëvonshme.

Një nga pikat më të forta të punimit është argumenti mbi praninë e arbërve në Kosovë para dhe gjatë shekullit XIV. Dalipi sjell shembuj të emrave arbërorë në dokumente mesjetare, si dhe raste familjesh ku prindërit mbajnë emra arbërorë, ndërsa bijtë emra sllavë. Ky fakt, në leximin tim, është shumë domethënës, sepse tregon se antroponimia mesjetare nuk duhet lexuar në mënyrë mekanike. Emri i një personi nuk është gjithmonë dëshmi e pastër etnike; ai mund të jetë pasojë e pushtetit politik, ndikimit kishtar, administratës, martesave të përziera, ose presionit kulturor të kohës. Prandaj, Dalipi me të drejtë vëren se në kushtet kur pushteti politiko-kishtar ishte në duart e klasës serbe, një pjesë e arbërve mund të jetë paraqitur në dokumente me forma të sllavizuara të emrave.[2]

Më pas, autori e vendos Betejën e Kosovës në kontekstin e depërtimit osman në Ballkan. Sipas tij, beteja nuk ishte thjesht përballje mes serbëve dhe osmanëve, por një përpjekje e gjerë e sundimtarëve ballkanikë për ta ndalur ekspansionin osman. Kjo qasje është e rëndësishme, sepse e largon ngjarjen nga interpretimi i ngushtë nacional dhe e vendos në një horizont më të gjerë ballkanik. Në këtë koalicion, sipas Dalipit, morën pjesë serbë, arbër, boshnjakë, vllehë dhe forca të tjera ndihmëse. Prijës formal i koalicionit ishte Lazar Hrebelanoviqi, por kjo nuk do të thotë se beteja i përkiste vetëm një etnie apo një tradite politike.[3]

Në këtë pikë, punimi fiton peshën e tij kryesore: prof. Dalipi synon të dëshmojë se shqiptarët, ose më saktë arbërit, nuk ishin spektatorë të Betejës së Kosovës, por pjesëmarrës të saj. Ai përmend rolin e Gjergjit II Balsha, Theodorit II Muzaka, Dhimitër Jonimës dhe të zotërinjve të tjerë arbërorë, duke e paraqitur pjesëmarrjen shqiptare si pjesë të strukturës ushtarake dhe politike të koalicionit ballkanik.[4] Sipas autorit, arbërit nuk gjendeshin vetëm si forca periferike, por kishin rol të dukshëm në radhët e ushtrisë së koalicionit, madje edhe në radhët e shigjetarëve që filluan betejën.[5]

Një aspekt tjetër që më duket i rëndësishëm është kujdesi i autorit për të shpjeguar mungesën e burimeve të drejtpërdrejta mbi pjesëmarrjen e arbërve të Kosovës. Dalipi nuk e fsheh këtë vështirësi; përkundrazi, ai e pranon se historiografia ka prekur pak këtë problem, sepse mungojnë dëshmi të drejtpërdrejta. Por ai argumenton se nëse arbërit ishin popullsi autoktone e pranishme në Kosovë gjatë mesjetës, atëherë është e vështirë të mendohet se ata qëndruan jashtë një ngjarjeje të madhe ushtarake që u zhvillua pikërisht në truallin e tyre.[6] Ky është një argument i natyrës historiko-logjike: jo gjithmonë mungesa e emrit në burim nënkupton mungesë të pranisë në realitet.

Megjithatë, këtu duhet ruajtur një kujdes shkencor. Një analizë serioze nuk duhet ta shndërrojë mundësinë historike në siguri absolute. Dalipi, në thelb, ndërton një argument kumulativ: prani arbërore në Kosovë, pjesëmarrje të princave arbërorë në koalicion, dëshmi osmane për arbërit, traditë popullore shqiptare për betejën, toponimi dhe kujtesë lokale. Secili element më vete mund të mos jetë përfundimtar, por të gjitha së bashku krijojnë një horizont të arsyeshëm interpretimi. Kjo është vlera e punimit: ai nuk i vendos faktet si gurë të izoluar, por si pjesë të një mozaiku më të gjerë historik.

Një vend të veçantë në punim zë figura e Milosh Kopiliqit. Dalipi merret me çështjen e përkatësisë së tij etnike, duke kundërshtuar formën e mëvonshme “Obiliq” dhe duke theksuar variantin “Kopiliq”. Ai sjell argumente nga tradita popullore shqiptare, nga toponimia e Drenicës, nga gjuhësia dhe nga dëshmitë e studiuesve që kanë vërejtur lidhjen e kësaj figure me kujtesën shqiptare.[7] Në këtë pikë, autori shkon përtej historisë së betejës dhe hyn në fushën e kujtesës kolektive. Milosh Kopiliqi nuk paraqitet vetëm si personazh i një ngjarjeje ushtarake, por si figurë që jeton në këngë, legjenda, emërvende dhe kujtesë popullore.

Nga këndvështrimi im, ky është aspekti më delikat dhe njëkohësisht më domethënës i punimit. Historia nuk mund të ndërtohet vetëm mbi këngë dhe legjenda, por as nuk mund t’i shpërfillë ato kur ato përputhen me një horizont burimor më të gjerë. Tradita popullore është si një lumë nëntokësor: ajo nuk e zëvendëson dokumentin, por shpesh tregon se ku duhet kërkuar më thellë. Kur një figurë si Milosh Kopiliqi ruhet në Drenicë përmes toponimeve, gojëdhënave dhe këngëve, atëherë studiuesi ka të drejtë ta marrë këtë traditë si dëshmi plotësuese, jo si provë të vetme përfundimtare.

Në planin historiografik, punimi i Dalipit ka edhe një rëndësi tjetër: ai e çmitizon monopolin interpretues mbi Betejën e Kosovës. Për shumë kohë, kjo betejë u shndërrua në qendër të mitologjisë politike serbe, ku Kosova paraqitej si hapësirë e një kujtese të vetme kombëtare. Dalipi nuk e mohon rolin serb në betejë, as praninë e Lazarit dhe forcave të tij; por ai kundërshton përjashtimin e arbërve nga kjo ngjarje. Kjo është një qasje më e drejtë shkencore: historia e Ballkanit mesjetar nuk mund të lexohet me kufijtë nacionalë të shekujve XIX–XX. Ajo ishte një botë e aleancave, vasaliteteve, principatave, martesave politike, ndikimeve kishtare dhe bashkëjetesave etnike.

Në këtë kuptim, Beteja e Kosovës duhet parë si betejë e një koalicioni ballkanik kundër ekspansionit osman, ku arbërit kishin vendin e tyre historik. Ajo nuk ishte vetëm betejë e një populli, por një plagë e madhe e një kohe, ku shumë popuj të Ballkanit u përballën me ndryshimin e madh politik që po vinte nga Lindja osmane. Në fushën e Kosovës, më 1389, nuk u përplasën vetëm dy ushtri; u përplasën dy epoka. Njëra epokë po perëndonte me principatat mesjetare ballkanike, ndërsa tjetra po ngrihej me Perandorinë Osmane, e cila do ta ndryshonte fytyrën politike, fetare dhe kulturore të rajonit për disa shekuj.

Për mua, si studiues dhe si njeri që e sheh historinë jo vetëm si renditje datash, por si kujtesë e përgjegjshme, punimi i prof. Qerim Dalipit është një thirrje për kthim te burimet. Ai na kujton se historia nuk duhet t’i shërbejë urrejtjes, por së vërtetës; jo mitit përjashtues, por kujtesës së ndriçuar nga dokumenti. Beteja e Kosovës nuk ka nevojë të merret peng nga asnjë ideologji. Ajo duhet të lexohet si ngjarje e rëndë historike, ku edhe shqiptarët dhanë kontributin e tyre, jo si shtesë e vonshme folklorike, por si pjesë e realitetit politik, ushtarak dhe etnik të kohës.

Në përfundim të këtij këndvështrimi mendoj se artikulli i prof. Dalipit ka vlerë të veçantë për historiografinë shqiptare, sepse e kthen vëmendjen te një çështje e shpesh anashkaluar: pjesëmarrja e shqiptarëve në një ngjarje themelore të mesjetës ballkanike. Vlera e tij nuk qëndron vetëm në pohimin e kontributit shqiptar, por në mënyrën si ndërtohet ky pohim: përmes dokumenteve, krahasimit të burimeve, traditës, gjuhësisë dhe kritikës ndaj interpretimeve të njëanshme. Si i tillë, ky punim mbetet një gur i rëndësishëm në përpjekjen për ta parë Betejën e Kosovës jo si pronë të mbyllur të një miti, por si hapësirë të hapur të kërkimit shkencor.

Nga këndvështrimi im, ky reflektim nuk duhet të lexohet si përpjekje për të zëvendësuar një mit me një mit tjetër, por si përpjekje për ta kthyer historinë në vendin e saj të natyrshëm: në tryezën e burimeve, të arsyes dhe të së vërtetës. Sepse popujt që nuk e lexojnë historinë me maturi, rrezikojnë ta përdorin atë si armë; ndërsa popujt që e lexojnë me ndërgjegje, e shndërrojnë atë në mësim, në kujtesë dhe në dritë për të ardhmen.

Referenca

[1] Qerim Dalipi, “Beteja e Kosovës (1389) dhe kontributi i shqiptarëve”, Kosova, nr. 27, Prishtinë, 2005, fq. 47–48.

[2] Po aty, fq. 48.

[3] Po aty, fq. 49–50.

[4] Po aty, fq. 50–52.

[5] Po aty, fq. 52.

[6] Po aty, fq. 53–54.

[7] Po aty, fq. 54–57.

[8] Për çështje të pranishmërisë arbërore në Kosovën mesjetare, shih edhe referimet e Dalipit te J. Drançolli, A. Ducellier, E. Çabej, K. Jire?ek, F. Miklosich, P. Skok, si dhe kronikat osmane e raguzane të përmendura në punim.