BOSTONI – KRYEQENDRA E DIPLOMACISË SHQIPTARE NË AMERIKË DHE TEMPULLI I ELITËS AKADEMIKE BOTËRORE

Nga Vatra, Fan Noli dhe Faik Konica, te Harvard University, Harvard Law School dhe bibliotekat historike të Harvardit – aty ku historia shqiptare ndërthuret me diplomacinë, dijen dhe qytetërimin perëndimor

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Bostoni – një qytet me dy histori: amerikane dhe shqiptare

Vizita jonë në Boston nuk ishte thjesht një udhëtim kulturor apo akademik. Ajo përfaqësonte një kthim simbolik në njërën prej qendrave më të rëndësishme të historisë shqiptare në diasporë dhe, njëkohësisht, në një nga kryeqendrat e mendimit juridik, diplomatik dhe akademik botëror.

Falë veprimtarëve të kombit tonë, patëm privilegjin ta përjetonim nga afër Bostonin shqiptar – qytetin ku u hodhën themelet e diplomacisë shqiptare në Amerikë, ku patriotët shqiptarë ngritën zërin për mbrojtjen e kombit dhe ku çështja shqiptare u lidh ngushtë me idealet demokratike amerikane dhe me qytetërimin perëndimor.

Për shqiptarët, Bostoni nuk është vetëm një qytet i historisë amerikane. Ai përfaqëson një pjesë të rëndësishme të historisë sonë kombëtare. Në të njëjtën mënyrë që Prizreni lidhet me Lidhjen Shqiptare të vitit 1878, Bostoni lidhet me organizimin politik dhe diplomatik të shqiptarëve në Botën e Re.

Vatra – qeveria morale dhe diplomatike e shqiptarëve në mërgim

Historia moderne e shqiptarëve në Amerikë është e pandashme nga Federata Panshqiptare “Vatra”, e themeluar në vitin 1912 nga elita patriotike shqiptare.

Në ambientet e saj historike nuk janë hartuar vetëm dokumente organizative, por edhe memorandume, rezoluta dhe peticione që iu drejtuan Departamentit Amerikan të Shtetit, qeverive evropiane dhe Konferencës së Paqes në Paris.

Vatra u shndërrua në zërin më të fuqishëm të shqiptarëve në një kohë kur Shqipëria rrezikohej të zhdukej nga harta politike e Evropës.

Pas Konferencës së Ambasadorëve në Londër më 1913, më shumë se gjysma e trojeve shqiptare mbetën jashtë shtetit shqiptar. Megjithatë, patriotët e Vatrës nuk u dorëzuan.

Ata organizuan fushata të mëdha sensibilizuese në Amerikë, mblodhën fonde për mbijetesën e shtetit shqiptar dhe zhvilluan kontakte të vazhdueshme me qarqet politike amerikane.

Në këtë kuptim, Vatra u shndërrua në një “ministri të jashtme” jozyrtare të shqiptarëve në mërgim.

Fan Noli – gjeniu që e ndërkombëtarizoi çështjen shqiptare

Në qendër të kësaj historie qëndron figura kolosale e Fan S. Nolit.Ai ishte një fenomen i rrallë intelektual dhe politik: klerik, shkrimtar, përkthyes, diplomat, historian, muzikolog, orator dhe burrë shteti.

Fan Noli mishëroi tiparet më të larta të elitës shqiptare.Ai e kuptoi se mbijetesa e kombit shqiptar nuk varej vetëm nga zhvillimet në Ballkan, por edhe nga aftësia për të fituar mbështetje në qendrat vendimmarrëse të botës.Prandaj, ai ndërtoi ura komunikimi me elitën politike dhe intelektuale amerikane.

Në kohën kur shumë popuj të vegjël ishin të panjohur në arenën ndërkombëtare, Fan Noli arriti ta bëjë çështjen shqiptare pjesë të debatit diplomatik amerikan.Jo rastësisht, ai konsiderohet arkitekti i diplomacisë moderne shqiptare.

Kisha e Shën Gjergjit – akademi e patriotizmit shqiptar

Katedralja Shqiptare Ortodokse e Shën Gjergjit në Boston nuk ishte vetëm tempull fetar.Ajo ishte një akademi e patriotizmit shqiptar.Në atë kishë predikohej në gjuhën shqipe, organizoheshin tubime kombëtare dhe ndërtohej identiteti kombëtar i shqiptarëve të Amerikës.

Në një kohë kur shqiptarët vinin nga besime dhe krahina të ndryshme, Fan Noli e përdori fenë si instrument bashkimi kombëtar.Në këtë aspekt, Kisha e Shën Gjergjit ishte një institucion i kulturës, diplomacisë dhe patriotizmit shqiptar.

Faik Konica – personaliteti elitar i kulturës dhe diplomacisë shqiptare

Po aq madhështore ishte edhe figura e Faik Konicës.Ai përfaqësonte një nga mendjet më të ndritura të kombit shqiptar dhe një figurë të rrallë të mendimit modern shqiptar.Me kulturën e tij të gjerë evropiane dhe me talentin e jashtëzakonshëm publicistik, Konica arriti ta paraqesë kombin shqiptar para botës perëndimore si një komb me histori, kulturë dhe identitet të konsoliduar evropian.Revista “Albania” u shndërrua në tribunën më prestigjioze të mendimit shqiptar të kohës.

Nëpërmjet saj, Konica luftoi kundër propagandës antishqiptare dhe stereotipeve që synonin ta paraqisnin shqiptarët si një popull pa histori dhe pa kulturë.Ai ishte diplomati kulturor i shqiptarëve.

Elita e madhe kombëtare në Boston

Përveç Fan Nolit dhe Faik Konicës, në Boston vepruan edhe figura të tjera të shquara si:Kristo Dako, Sotir Peci, Mid’hat Frashëri, Kostë Çekrezi, Kristo Floqi, Petro Nini Luarasi, Dhimitër Berati dhe shumë të tjerë.

Ata krijuan një elitë të jashtëzakonshme kombëtare, e cila e ngriti çështjen shqiptare në nivel ndërkombëtar.Ata takonin senatorë dhe kongresmenë amerikanë, përgatisnin memorandume diplomatike dhe zhvillonin aktivitete sensibilizuese në mbështetje të Shqipërisë.Në këtë kuptim, Bostoni u bë kryeqendra e diplomacisë shqiptare jashtë trojeve etnike.

Presidenti Woodrow Wilson – shpëtimtari i Shqipërisë

Në historinë shqiptaro-amerikane një vend të veçantë zë Presidenti amerikan Woodrow Wilson.Në Konferencën e Paqes në Paris (1919–1920), fuqitë evropiane diskutonin ndarjen e Shqipërisë.Por Presidenti Wilson kundërshtoi me vendosmëri çdo plan për copëtimin e saj.Qëndrimi i tij historik përbën një nga momentet më të rëndësishme të mbijetesës së shtetit shqiptar.

Patriotët e Vatrës dhe Fan Noli zhvilluan një aktivitet të jashtëzakonshëm diplomatik për sensibilizimin e administratës amerikane në favor të Shqipërisë.

Harvard University – tempulli i dijes njerëzore

Harvard University përfaqëson një univers të dijes botërore, ku janë formuar presidentë, kryeministra, nobelistë, juristë dhe diplomatë të shquar.Harvard Law School, në veçanti, është një nga institucionet më prestigjioze juridike në botë.Shumë teori kushtetuese dhe doktrina juridike moderne janë zhvilluar pikërisht aty.Për çdo studiues të së drejtës, ajo përfaqëson një përvojë të veçantë intelektuale.

Biblioteka historike e Harvardit – thesari i qytetërimit modern

Bibliotekat e Harvardit përbëjnë një nga pasuritë më të mëdha të dijes njerëzore.Aty ruhen miliona libra dhe dorëshkrime që pasqyrojnë historinë e qytetërimit modern.Ato dëshmojnë se fuqia e kombeve nuk buron vetëm nga ekonomia apo ushtria, por edhe nga dija, kultura dhe shkenca.

Nga Fan Noli te ndërhyrja e NATO-s për Kosovën

Tradita shqiptaro-amerikane e ndërtuar nga Fan Noli, Faik Konica dhe Vatra krijoi ura të forta miqësie ndërmjet shqiptarëve dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Dekada më vonë, kjo miqësi kulmoi me mbështetjen amerikane për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës.Ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999 kundër regjimit gjenocidal të Slobodan Millosheviqit përfaqëson triumfin e vlerave të lirisë dhe të drejtës ndërkombëtare.

Kur ecën në rrugët e Bostonit, kur viziton Vatrën, Kishën e Shën Gjergjit, Harvard University, Harvard Law School dhe bibliotekat historike, kupton se aty jeton jo vetëm historia amerikane, por edhe një pjesë e rëndësishme e historisë shqiptare.

Bostoni mbetet monument i gjallë i diplomacisë shqiptare në Amerikë dhe simbol i ndërthurjes së patriotizmit shqiptar me qytetërimin perëndimor.

Nëse Prizreni është kryeqyteti historik i kombit shqiptar, atëherë Bostoni mbetet kryeqyteti shpirtëror dhe diplomatik i shqiptarëve në Botën e Re.