Vetëtima filozofike e Fridrih Niçe: “Zoti ka vdekur! Zoti mbetet i vdekur! Dhe ne e kemi vrarë!” dhe tragjedia e lirisë njerëzore

Foto ilustruese, e gjeneruar nga IA

Përgatiti Albert Vataj

Një shtjellim filozofik mbi shëmbëlltyrën e të çmendurit, vdekjen e të vërtetave absolute dhe njeriun që, pasi shkëputi qiellin nga toka, mbeti përballë pafundësisë së vet.

Ekzistojnë të vërteta që nuk mbërrijnë në ndërgjegjen e njerëzimit në çastin kur lindin, por shumë më vonë, kur pasojat e tyre kanë nisur tashmë të ndryshojnë mënyrën se si njeriu e kupton veten, botën dhe fatin e tij. Ato janë si vetëtimat që çajnë errësirën e një nate të largët, drita e tyre është shfaqur, por bubullima ende nuk ka mbërritur. Njeriu vazhdon të jetojë sipas bindjeve të vjetra, pa e kuptuar se trualli mbi të cilin i kishte ngritur ato është shembur.

Pikërisht në këtë largësi midis ngjarjes dhe vetëdijes, midis asaj që ka ndodhur dhe asaj që njerëzimi është ende në gjendje të kuptojë, Fridrih Niçe vendos njërën prej shëmbëlltyrave më tronditëse të filozofisë moderne: “Shëmbëlltyrën e të çmendurit”, të përfshirë në veprën “Shkenca gazmore”, botuar në vitin 1882 dhe zgjeruar më 1887.

Një i çmendur, me një fener të ndezur në dritën e mëngjesit, vrapon drejt sheshit të tregut dhe thërret se po kërkon Zotin. Përreth tij mblidhen njerëz që nuk besojnë në Zot. Ata qeshin, e tallin, e pyesin nëse Zoti ka humbur, nëse fshihet prej tyre apo nëse është larguar në ndonjë vend tjetër. Por i çmenduri nuk ka ardhur për t’u argëtuar me mosbesimin e tyre. Ai ka ardhur t’u shpallë një të vërtetë që ata, në pamje të parë, mendojnë se e kanë pranuar tashmë, por që, në thellësinë e saj, ende nuk e kanë kuptuar.

“Zoti ka vdekur! Zoti mbetet i vdekur! Dhe ne e kemi vrarë!”

Kjo nuk është thjesht një fjali kundër fesë. Nuk është as një triumf i zakonshëm i ateizmit mbi besimin. Është një aktakuzë ndaj qytetërimit, një diagnozë e krizës së tij shpirtërore dhe një paralajmërim për barrën e jashtëzakonshme që i bie njeriut mbi supe kur shembet themeli i dikurshëm i kuptimit.

Fridrih Niçe nuk po njofton vdekjen biologjike të një hyjnie. Ai po shpall një ngjarje në ndërgjegjen e Perëndimit, humbjen e fuqisë së padiskutueshme që Zoti, si themel metafizik, moral dhe shpirtëror, kishte ushtruar mbi mënyrën se si njerëzit e kuptonin ekzistencën.

Për mijëra vjet, njeriu e kishte kërkuar kuptimin e jetës përtej vetes. Qielli ishte masa e tokës, përjetësia ishte gjykatësi i së përkohshmes, hyjnorja ishte garancia e së mirës, e së vërtetës dhe e drejtësisë. Edhe kur bota i shfaqej e pakuptimtë, e padrejtë dhe mizore, besimi i ofronte një horizont përtej të dukshmes, një pikë mbështetjeje përtej rrjedhës së historisë.

Por çfarë ndodh kur ky horizont nuk e zotëron më vetvetiu autoritetin e dikurshëm? Çfarë ndodh kur njeriu nuk mund t’i mbështesë më bindjet e tij mbi një rend të përjetshëm, të paracaktuar dhe të garantuar nga një fuqi e epërme?

Pikërisht këtu fillon tragjedia e Fridrih Niçe. Jo me zhdukjen e Zotit si çështje teologjike, por me zbrazëtinë që lind kur njeriu humbet njëkohësisht edhe besimin te themeli i vjetër i kuptimit, edhe aftësinë për të krijuar një themel të ri.

Vrasja e Zotit, kur qytetërimi rrëzon atë që e ka mbajtur në këmbë

Fjalia “ne e kemi vrarë” është çelësi i gjithë shëmbëlltyrës.

Niçe nuk e paraqet njeriun si një dëshmitar të pafajshëm të zhdukjes së hyjnores. Ai e vendos në rolin e autorit. Njeriu modern, përmes zhvillimit të shkencës, kritikës historike, racionalizmit dhe emancipimit të mendimit, ka kontribuar në dobësimin e autoritetit absolut të besimeve që dikur organizonin jetën e tij.

Por paradoksi është i pamëshirshëm, njeriu që e çliroi mendimin nga autoriteti i pakushtëzuar i një rendi hyjnor, nuk e kuptoi menjëherë se çfarë kishte shembur bashkë me të.

Ai mendoi se kishte rrëzuar një pushtet të jashtëm, ndërsa në të vërtetë kishte tronditur edhe arkitekturën e brendshme të vlerave të veta.

Nëse Zoti ishte burimi i së mirës, mbi çfarë do të mbështetej morali kur ky burim nuk pranohej më si absolut? Nëse e vërteta kishte një themel përtej historisë dhe interesave njerëzore, çfarë do ta mbronte atë nga relativizmi? Nëse jeta merrte kuptim nga një qëllim i përtejshëm, si do të mund ta përballonte njeriu mundësinë që ekzistenca të mos kishte asnjë qëllim të paracaktuar?

Këto janë pyetjet që fshihen pas thirrjes së të çmendurit.

Vrasja e Zotit, në këtë kuptim, nuk është një ngjarje e vetme, e përfunduar në një çast. Është një proces historik dhe shpirtëror, përmes të cilit bindjet humbin gradualisht fuqinë e tyre për të përcaktuar mënyrën si jetojmë. Njeriu mund të vazhdojë të përdorë gjuhën e fesë, të përsërisë formulat e trashëguara dhe të marrë pjesë në ritet e saj, ndërkohë që brenda tij themelet e besimit janë bërë të pasigurta.

Dhe këtu shfaqet një nga paradokset më të mëdha të modernitetit, njeriu mund ta ketë braktisur Zotin në mendim, pa e kuptuar ende se çfarë duhet të bëjë me lirinë që ka fituar.

Ai mund të mos besojë më te gjykimi hyjnor, por të vazhdojë të kërkojë një autoritet që t’i tregojë si të jetojë. Mund të mohojë të vërtetat absolute, por të kërkojë bindje absolute nga të tjerët. Mund të çlirohet nga dogmat e vjetra, vetëm për të rënë rob i dogmave të reja.

Sepse shembja e një autoriteti nuk e zhduk nevojën njerëzore për siguri. Shpesh, ajo vetëm e zhvendos këtë nevojë drejt një objekti tjetër adhurimi.

Në shëmbëlltyrën e tij, Niçe e vë të çmendurin të bëjë një varg pyetjesh që shndërrohen në imazhe kozmike: si mundëm ta pimë detin? Kush na dha sfungjerin për të fshirë tërë horizontin? Çfarë bëmë kur e shkëputëm Tokën nga Dielli?

Këto nuk janë zbukurime letrare. Ato janë metafora të një përmbysjeje të të gjithë sistemit të orientimit njerëzor. Deti që pihet simbolizon pamundësinë e kthimit pas, diçka e pakufishme është përthithur, një botë e tërë është konsumuar nga veprimi i njeriut. Sfungjeri që fshin horizontin shënon zhdukjen e kufirit që ndante të njohurën nga e panjohura dhe tokësoren nga përtejësia. Ndërsa Toka e shkëputur nga Dielli është figura e një bote që humbet qendrën e vet të referimit.

Për shekuj me radhë, Dielli metafizik i kishte dhënë orientim ekzistencës. Ai ishte pika rreth së cilës organizoheshin kuptimet. Kur ky Diell nuk e ushtron më autoritetin e dikurshëm, Toka nuk zhduket, por humbet trajektoren e saj të sigurt. Ajo vazhdon të lëvizë, por tashmë pyetja është: drejt kujt dhe përse?

Kjo është gjendja e njeriut që ka fituar lirinë e mendimit, por ende nuk ka zhvilluar përgjegjësinë e nevojshme për ta ushtruar atë.

Ai nuk është më i lidhur në mënyrë të pakushtëzuar me një qendër të vetme kuptimi, por kjo nuk do të thotë se është bërë automatikisht i lirë. Liria pa orientim mund të shndërrohet në çorientim, çlirimi pa vetëdije mund të prodhojë një robëri tjetër.

Njeriu që nuk pranon më një kuptim të gatshëm të jetës duhet të përballet me pyetjen më të vështirë: A është i aftë ta krijojë vetë kuptimin, pa e shndërruar krijimin e tij në një dogmë të re?

Fridrih Niçe e kupton se nuk mjafton të rrëzosh idhujt. Duhet të kesh guximin të jetosh pas rrëzimit të tyre. Dhe kjo është shumë më e vështirë sesa rebelimi.

Njeriu përballë hiçit, a mund të jetojmë pa një kuptim të garantuar?

“A nuk po endemi si përmes një hiçësie të pafundme?”, pyet i çmenduri.

Këtu shëmbëlltyra hyn në zemrën e krizës ekzistenciale.

Kur njeriu humbet bindjen se bota është e organizuar rreth një qëllimi të epërm, ai rrezikon ta përjetojë ekzistencën si një hapësirë pa drejtim. Nuk ka më një përgjigje të gatshme për pyetjen se pse ekzistojmë, pse vuajmë, pse vdesim dhe çfarë e bën jetën të denjë për t’u jetuar.

Por duhet bërë një dallim thelbësor, humbja e një kuptimi të garantuar nuk është e njëjta gjë me provën se asnjë kuptim nuk ekziston.

Niçe nuk e zgjidh këtë krizë duke deklaruar se jeta është e pakuptimtë. Ai e shtron atë si një sfidë që njeriu duhet ta përballojë. Nëse kuptimi nuk mund të mbështetet më në mënyrë të padiskutueshme mbi një autoritet të jashtëm, atëherë lind detyrimi për të rishqyrtuar vlerat, për të kuptuar prej nga burojnë dhe për të pyetur nëse ato i shërbejnë vërtet jetës.

Kjo nuk është një ftesë për të jetuar pa parime. Është një ftesë për të mos i konsideruar parimet si të shenjta vetëm sepse i kemi trashëguar.

Njeriu duhet të pyesë nëse morali i tij buron nga dhembshuria apo nga frika, nëse bindjet e tij janë rezultat i reflektimit apo i bindjes së verbër, nëse drejtësinë e kërkon sepse e kupton vlerën e saj apo sepse i trembet ndëshkimit.

Kështu, kriza e kuptimit bëhet edhe një mundësi për vetënjohje.

Por kjo mundësi nuk është e garantuar. Njeriu mund ta përballojë zbrazëtinë duke u bërë më i vetëdijshëm, ose mund të përpiqet ta mbushë atë me fanatizëm, pushtet, konsum, ideologji dhe adhurim të verbër të figurave që premtojnë t’i japin jetës një rend të ri.

Në këtë kuptim, nihilizmi nuk shfaqet vetëm si bindja se asgjë nuk ka vlerë. Ai mund të shfaqet edhe kur njeriu, pasi ka humbur besimin në një sistem vlerash, nuk arrin të krijojë asgjë që të mund ta zëvendësojë atë në mënyrë të qëndrueshme.

Boshllëku nuk është gjithmonë mungesë besimi. Nganjëherë është pamundësia për të jetuar pa një autoritet që mendon në vendin tonë.

Pse i çmenduri? E vërteta që shoqëria nuk është ende gati ta dëgjojë

Fridrih Niçe zgjedh një të çmendur për të shpallur një të vërtetë që mendja e zakonshme nuk është

e gatshme ta përthithë.

Në sheshin e tregut, të gjithë qeshin. Ata e konsiderojnë të çmendurin si një njeri që ka humbur lidhjen me realitetin. Por ai është i vetmi që e kupton përmasën e realitetit të ri në të cilin kanë hyrë edhe vetë ata.

Kjo përmbysje është thelbësor. Ai që duket i çmendur mund të jetë i vetmi që e ka kuptuar seriozisht atë që të tjerët e trajtojnë si një shaka.

Të pranishmit nuk besojnë në Zot, por mosbesimi i tyre është sipërfaqësor. Ata e kanë hedhur poshtë besimin, pa e kuptuar përgjegjësinë që vjen pas tij. Për ta, vdekja e Zotit është një arsye për të qeshur; për të çmendurin, është një ngjarje që ndryshon fatin e qytetërimit.

Ata shohin çlirimin, por ai sheh pasojat.

Ata mendojnë se janë shkëputur nga një iluzion, por ai pyet se çfarë do të ndodhë me moralin, kuptimin, të vërtetën dhe vetë njeriun pasi ky iluzion, ose ky themel metafizik, sipas mënyrës si e interpretojmë tekstin, të mos ushtrojë më autoritetin e dikurshëm.

Për këtë arsye, i çmenduri është më shumë sesa një personazh letrar. Ai është figura e ndërgjegjes që mbërrin përpara kohës së vet. Ai sheh jo vetëm atë që ka përfunduar, por edhe atë që ende nuk ka filluar të shfaqë pasojat e veta.

Kur thotë “Kam ardhur tepër herët”, Niçe prek një të vërtetë të rëndësishme mbi historinë e ideve, një mendim mund të shqiptohet përpara se të ekzistojnë kushtet shpirtërore për ta kuptuar atë.

Njerëzit mund ta dëgjojnë një të vërtetë pa e përvetësuar. Mund ta përsërisin pa e kuptuar. Mund ta pranojnë në teori, por të vazhdojnë të jetojnë sikur ajo të mos kishte ndodhur kurrë.

Kjo është arsyeja pse ndryshimi i ndërgjegjes njerëzore nuk ecën me të njëjtën shpejtësi si ndryshimi i ideve. Një qytetërim mund të bëhet modern në teknologji dhe të mbetet i vjetër në mendësi. Mund të flasë për lirinë, ndërsa kërkon nënshtrim. Mund të shpallë autonominë e individit, ndërsa i bindet verbërisht turmës.

I çmenduri nuk është i vetmi që flet. Ai është i vetmi që e kupton peshën e asaj që thotë.

Pse duhet të bëhet njeriu Zot? Paradoksi i lirisë dhe përgjegjësisë

Pyetja më tronditëse e të çmendurit nuk është nëse Zoti ka vdekur, por nëse njerëzimi është i denjë për veprën që Ai ka kryer.

“A nuk duhet të bëhemi vetë zota, vetëm që të jemi të denjë për të?”

Kjo fjali mund të keqkuptohet nëse lexohet si një thirrje për t’u bërë të gjithëfuqishëm. Në kontekstin filozofik të Niçes, ajo shpreh një problem shumë më të thellë, nëse njeriu ka rrëzuar autoritetin që dikur i jepte vlerave një themel absolut, ai duhet të marrë mbi vete përgjegjësinë për krijimin dhe rivlerësimin e tyre.

Njeriu nuk mund të pretendojë se është çliruar nga tutela e dikujt tjetër dhe, në të njëjtën kohë, të kërkojë që dikush tjetër t’i përcaktojë çdo hap.

Liria nuk është vetëm e drejta për të zgjedhur. Është edhe përgjegjësia për pasojat e zgjedhjeve tona.

Të jesh i lirë do të thotë të mos ia delegosh plotësisht ndërgjegjen një autoriteti, një ideologjie, një institucioni apo një turme. Do të thotë të jesh i aftë të shqyrtosh vlerat e tua, të njohësh kufijtë e tyre dhe të pranosh se vendimet njerëzore nuk mund të justifikohen gjithmonë duke u fshehur pas një urdhri të jashtëm.

Por këtu gjendet edhe rreziku, nëse njeriu e interpreton autonominë si të drejtën për të bërë çfarëdo që dëshiron, ai mund ta zëvendësojë bindjen ndaj një autoriteti me adhurimin e vetvetes.

Ai nuk do të ketë shpëtuar nga dogma, thjesht do të jetë bërë vetë dogma.

Prandaj, të bëhesh “i denjë” për vdekjen e Zotit nuk do të thotë të uzurposh fronin e tij. Do të thotë të kuptosh se liria e fituar nuk të përjashton nga detyrimi për të menduar, për të gjykuar dhe për të mbajtur përgjegjësi.

Kjo është barra e njeriut modern, të mos e përdorë çlirimin nga autoriteti si alibi për mungesën e ndërgjegjes.

Vdekja e Zotit dhe lindja e idhujve të rinj

Niçe nuk na lejon të mendojmë se, me shembjen e besimeve të vjetra, njerëzimi bëhet automatikisht më racional, më i drejtë ose më i lirë.

Historia dëshmon se njeriu ka aftësinë të ndërtojë altarë edhe aty ku sapo ka rrëzuar të vjetrit.

Kur një shoqëri humbet një qendër të përbashkët kuptimi, ajo mund të kërkojë zëvendësues te kombi, shteti, raca, udhëheqësi, revolucioni, tregu, teknologjia apo vetë shkenca, kur këto shndërrohen nga mjete të njohjes në autoritete të paprekshme.

Problemi nuk qëndron te shkenca, atdheu apo institucionet si të tilla. Ai lind kur diçka njerëzore ngrihet mbi kritikën dhe kërkon bindje absolute.

Idhulli i ri nuk ka nevojë të banojë në qiell. Ai mund të shfaqet në një ekran, në një tribunë politike, në një slogan apo në një figurë që pretendon se zotëron të vërtetën e vetme.

Njeriu mund të mos lutet më përpara një ikone, por të dorëzojë gjykimin e tij përpara një propagande. Mund të mos i trembet më ndëshkimit hyjnor, por të ketë frikë nga përjashtimi prej turmës. Mund të refuzojë autoritetin e priftit, por t’i bindet pa menduar autoritetit të një lideri.

Në këto raste, vdekja e Zotit nuk e ka çliruar njeriun nga nevoja për të adhuruar. Ajo vetëm e ka zhvendosur objektin e adhurimit.

Dhe kjo është një prej arsyeve pse shëmbëlltyra e Niçes mbetet e rëndësishme, ajo nuk

na pyet vetëm se çfarë besojmë, por edhe se çfarë kemi vendosur në vendin e asaj që nuk besojmë më.

Sepse boshllëku i lënë nga një autoritet nuk mbetet gjithmonë bosh. Dikush ose diçka do të përpiqet ta mbushë.

Pyetja është nëse do ta mbushim me mendim të lirë dhe përgjegjësi, apo me një dogmë të re, të veshur me rrobat e kohës.

Kisha si varr i Zotit, kur forma mbijeton, por shpirti është larguar

Në fund të shëmbëlltyrës, i çmenduri hyn në kisha të ndryshme dhe këndon një requiem. Kur e nxjerrin jashtë, ai pyet: “Çfarë janë tani këto kisha, nëse jo varret dhe mauzoleumet e Zotit?”

Kjo është një nga pamjet më të fuqishme dhe më të dhimbshme të tekstit.

Kisha, që dikur ishte vendi i pranisë hyjnore, shndërrohet në një hapësirë ku ruhet kujtimi i një autoriteti që nuk e zotëron më të njëjtën fuqi mbi ndërgjegjen e njerëzve.

Muret janë ende aty. Altari është ende aty. Ritet mund të vazhdojnë. Fjalët e shenjta mund të shqiptohen me të njëjtën përpikmëri. Por Niçe pyet nëse forma e mbijetuar përmban ende gjallërinë e besimit që e krijoi atë.

Kjo pyetje nuk ka të bëjë vetëm me institucionet fetare. Ajo mund të shtrihet te çdo institucion njerëzor që vazhdon të ekzistojë pasi ka humbur arsyen e thellë që i jepte jetë.

Një shkollë mund të ruajë ndërtesën, programet dhe ceremonitë, por të humbasë dashurinë për dijen. Një shtet mund të ruajë flamurin, himnin dhe simbolet, por të braktisë drejtësinë që ato duhet të përfaqësojnë. Një shoqëri mund të flasë për dinjitetin njerëzor, ndërsa e trajton njeriun si mjet.

Në të gjitha këto raste, forma mbijeton, por thelbi rrezikon të bëhet kujtim.

Megjithatë, do të ishte e pasaktë të nxirrnim përfundimin se Niçe po pohon thjesht se çdo kishë është e zbrazët ose se çdo besimtar e ka humbur besimin e tij. Forca e metaforës qëndron te pyetja kritike, çfarë ndodh kur institucionet vazhdojnë të flasin në emër të një të vërtete, ndërsa shoqëria nuk jeton më sipas autoritetit që ajo e vërtetë dikur kishte?

Kjo pyetje mbetet e hapur edhe për institucionet laike.

Sepse një varr nuk është domosdoshmërisht vendi ku është ruajtur jeta. Nganjëherë është vendi ku ruhet vetëm kujtimi i saj.

Përtej nihilizmit, a mund të krijojë njeriu vlera të reja?

Nëse shëmbëlltyra do të përfundonte te vdekja e Zotit, ajo do të ishte vetëm një elegji për shembjen e një bote. Por Niçe nuk është thjesht mendimtari i mohimit. Ai e sheh krizën edhe si pragun e një mundësie të vështirë, rivlerësimit të vlerave.

Nëse vlerat e trashëguara nuk mund të justifikohen më vetëm me autoritetin e traditës, atëherë ato duhet të vihen në provë. Njeriu duhet të pyesë nëse ato e fuqizojnë jetën, nëse e ndihmojnë të përballet me realitetin, nëse e bëjnë më të aftë për të krijuar, për të kuptuar dhe për të marrë përgjegjësi.

Kjo nuk do të thotë se çdo vlerë mund të shpiket sipas dëshirës apo se e mira dhe e keqja bëhen të parëndësishme. Do të thotë se themeli i vlerave nuk mund të merret më si i mirëqenë vetëm sepse është trashëguar.

Në këtë pikë lidhet shëmbëlltyra me disa prej ideve të tjera madhore të Niçes, veçanërisht me mbinjeriun dhe vullnetin për fuqi. Mbinjeriu nuk duhet kuptuar si një qenie biologjikisht superiore apo si një justifikim për sundimin mbi të tjerët. Në rrafshin filozofik, ai përfaqëson horizontin e njeriut që kapërcen gjendjen e tij të trashëguar, nuk mbetet rob i vlerave të gatshme dhe fiton aftësinë për të krijuar e për të pohuar një mënyrë të re të jetuari.

Ky kapërcim nuk është i lehtë. Ai kërkon të përballesh me pasigurinë pa u fshehur pas përgjigjeve të gatshme, të pranosh vuajtjen pa e shndërruar atë në arsye për të mohuar jetën dhe të mos e ngatërrosh lirinë me mungesën e kufijve.

Një njeri i tillë nuk është ai që nuk dyshon kurrë. Është ai që nuk e shndërron dyshimin në alibi për të mos menduar.

Nuk është ai që nuk trashëgon asgjë nga e shkuara. Është ai që e shqyrton trashëgiminë, e ndan të gjallën nga e vdekura dhe nuk e ngatërron respektin për traditën me nënshtrimin ndaj saj.

Dhe, mbi të gjitha, nuk është ai që pretendon se ka zëvendësuar Zotin në gjithëfuqishmëri, por ai që kupton se krijimi i vlerave është një përgjegjësi njerëzore, jo një privilegj pa pasoja.

Një e vërtetë që ende udhëton drejt nesh

“Vetëtimave dhe bubullimave u duhet kohë; dritës së yjeve i duhet kohë; veprave u duhet kohë, edhe pasi janë kryer, përpara se të mund të shihen dhe të dëgjohen”, thotë i çmenduri.

Këtu Niçe na lë përballë një prej ideve më të thella të shëmbëlltyrës,ngjarjet e mëdha nuk maten vetëm me çastin kur ndodhin, por edhe me kohën që i duhet ndërgjegjes njerëzore për të kuptuar pasojat e tyre.

Njeriu mund të bëjë një revolucion në mendim pa e përfunduar revolucionin në vetvete.

Mund të rrëzojë një autoritet, por të ruajë mënyrën autoritare të të menduarit. Mund të shpallë lirinë, por të mos dijë çfarë të bëjë me të. Mund të braktisë një besim, por të mos ketë guximin të përballet me pyetjet që dalin prej këtij largimi.

Në këtë kuptim, thirrja e të çmendurit nuk i përket vetëm shekullit XIX. Ajo mund të dëgjohet në çdo kohë kur njerëzimi ndryshon më shpejt nga sa arrin të kuptojë vetveten.

Jetojmë në një epokë ku njeriu zotëron mjete të jashtëzakonshme për të ndikuar mbi natyrën, për të prodhuar informacion dhe për të ndryshuar kushtet e jetës. Por fuqia teknike nuk garanton pjekuri morale. Njohuria nuk e zëvendëson vetvetiu urtësinë dhe aftësia për të bërë diçka nuk është provë se dimë përse duhet ta bëjmë.

Kjo është arsyeja pse pyetja e Niçess mbetet e hapur: A jemi bërë të denjë për fuqinë që kemi fituar? A jemi të aftë të mbajmë përgjegjësi për botën që po krijojmë? A kemi zhvilluar një ndërgjegje po aq të fuqishme sa mjetet që kemi në duar?

Mund të jemi shumë përpara në dije dhe ende prapa në urtësi. Mund të kemi shpjegime për mekanizmat e universit, por të mos dimë si t’i japim drejtim jetës sonë. Mund të jemi të aftë të komunikojmë me të gjithë botën dhe, megjithatë, të mbetemi të paaftë të dëgjojmë njeriun që kemi pranë.

Prandaj, “Kam ardhur tepër herët” nuk është vetëm shprehja e një profeti të pakuptuar. Është paralajmërimi se historia e ideve nuk përfundon kur një e vërtetë shpallet. Ajo fillon sërish kur njeriu detyrohet të jetojë sipas pasojave të saj.

Njeriu që vrau Zotin dhe ende kërkon dikë që t’i tregojë si të jetojë

Në fund, mbetet figura e të çmendurit me fenerin e shuar në dorë. Ai kishte dalë në dritën e mëngjesit për të kërkuar atë që njerëzit mendonin se nuk ekzistonte. Por në të vërtetë, ai nuk kërkonte thjesht Zotin. Ai kërkonte të kuptonte çfarë kishte ndodhur me njeriun pasi ky i fundit kishte ndryshuar marrëdhënien e vet me hyjnoren.

Njerëzit qeshën sepse nuk e kuptuan se pyetja e tij nuk ishte nëse Zoti ishte fshehur, larguar apo humbur rrugën. Pyetja ishte nëse njeriu e kishte kuptuar se, duke mohuar autoritetin e vjetër, kishte marrë përsipër një përgjegjësi të re.

Dhe ndoshta këtu qëndron tragjedia më e madhe, se njeriu mund të kërkojë lirinë pa dëshiruar barrën e saj, mund të kërkojë të çlirohet nga përgjigjet e gatshme, por të mos ketë guximin të jetojë me pyetjet, mund të rrëzojë idhujt e së shkuarës dhe, pa e kuptuar, të ndërtojë të rinj prej të njëjtit material me të cilin ndërtoi të vjetrit, frikës, nevojës për siguri dhe dëshirës për t’ia dorëzuar dikujt tjetër përgjegjësinë e vet.

Niçe nuk na kërkon thjesht të vendosim nëse Zoti ekziston apo nuk ekziston. Ai na detyron të mendojmë për pasojat e bindjeve tona, për themelin e vlerave që mbrojmë dhe për aftësinë tonë për të jetuar pa u fshehur pas autoriteteve që nuk i kemi shqyrtuar kurrë.

Sepse njeriu nuk bëhet i lirë vetëm duke mohuar. Ai bëhet i lirë kur fiton aftësinë të mendojë, të gjykojë, të krijojë dhe të mbajë përgjegjësi për atë që zgjedh të jetë.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse i çmenduri e ndezi fenerin në mëngjes. Jo sepse i mungonte drita e diellit, por sepse drita e jashtme nuk mjaftonte për të ndriçuar errësirën që mund të lindë brenda ndërgjegjes njerëzore.

Zoti mund të ketë vdekur në ndërgjegjen e një qytetërimi, por kjo nuk do të thotë se njeriu ka lindur përsëri si një qenie e lirë. Midis vdekjes së një autoriteti dhe lindjes së një ndërgjegjeje të re shtrihet një hapësirë e madhe, e pasigurt dhe e vështirë, në të cilën njeriu duhet të mësojë të ecë pa u mbështetur te iluzionet e vjetra dhe pa krijuar të reja.

Ky është çasti kur liria pushon së qeni vetëm një e drejtë dhe bëhet një provë.

Dhe pyetja që Niçe na lë nuk është vetëm nëse kemi vrarë Zotin, por nëse kemi fituar urtësinë për të jetuar me pasojat e kësaj vepre.

Sepse mund të ndodhë që njeriu ta ketë braktisur qiellin, por ende të mos ketë mësuar të qëndrojë drejt mbi tokë.