TIVARI 1945 – KUJTESA QË KËRKON DREJTËSI

Një tragjedi e shqiptarëve që ende pret zbardhjen historike dhe njohjen e viktimave

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Ka ngjarje në historinë e një kombi që nuk mund të maten vetëm me numrin e viktimave, sepse pesha e tyre kapërcen varret, heshtjen e kohës dhe kufijtë e kujtesës njerëzore. Ato bëhen plagë të ndërgjegjes kombëtare, dëshmi të një padrejtësie që vazhdon të kërkojë përgjigje edhe kur brezat që e përjetuan nuk janë më. E tillë është Masakra e Tivarit e vitit 1945, një nga tragjeditë më të rënda të shqiptarëve të Kosovës dhe të viseve të tjera shqiptare në fund të Luftës së Dytë Botërore.

Tivari nuk është vetëm një emër në hartën e Malit të Zi. Është një emër që, për shqiptarët, simbolizon gjakun e derdhur, jetët e ndërprera, familjet e shkatërruara dhe një të vërtetë historike që për dekada nuk pati mundësinë të fliste me zërin e saj të plotë.

Një marshim që përfundoi në tragjedi

Në mars dhe prill të vitit 1945, mijëra shqiptarë të mobilizuar nga Kosova dhe vise të tjera shqiptare u nisën drejt Frontit të Adriatikut, në kuadër të mobilizimit ushtarak jugosllav. Shumë prej tyre ishin të rinj, djem që duhej të kishin një jetë përpara, familje për të krijuar dhe ëndrra për të realizuar.

Por rruga e tyre u shndërrua në një kalvar vuajtjesh. Gjatë marshimit, në transport dhe në Tivar, shqiptarët u përballën me keqtrajtime, dhunë dhe vrasje masive. Më 1 prill 1945, në Tivar ndodhi një nga episodet më të përgjakshme të kësaj tragjedie.

Nuk ishin ushtarë të kapur në një betejë të zakonshme kundër një ushtrie armike. Ishin njerëz të mobilizuar nën autoritetin e një shteti që pretendonte se po ndërtonte një rend të ri politik pas luftës. Pikërisht këtu qëndron një nga pyetjet më të rënda të kësaj historie: si mund të shndërrohen njerëzit e mobilizuar nga një ushtri në viktima të dhunës së vetë aparatit ushtarak?

Masakra e Tivarit nuk mund të kuptohet vetëm si një shpërthim i pakontrolluar dhune. Ajo kërkon analizë të zinxhirit të komandimit, të rrethanave të mobilizimit, të trajtimit të shqiptarëve dhe të përgjegjësive të strukturave ushtarake e politike të kohës. Studimet historike kanë evidentuar dëshmi dhe dokumente që dëshmojnë përmasat e rënda të krimit, ndërsa përcaktimi i plotë i përgjegjësive mbetet detyrë e hulumtimit serioz arkivor.

Krimi mbi njerëzit dhe krimi mbi kujtesën

Tragjedia nuk përfundoi me vrasjen e njerëzve. Ajo vazhdoi edhe nëpërmjet heshtjes, frikës dhe pamundësisë për ta trajtuar lirisht këtë ngjarje në një sistem politik që nuk e pranonte lehtë vënien në dyshim të narrativës së vet zyrtare.

Për shumë familje shqiptare, mungesa e lajmeve përfundimtare për fatin e të afërmve u bë një vuajtje që zgjati me dekada. Disa nuk patën mundësi të dinin se ku kishin përfunduar eshtrat e bijve të tyre. Të tjerë jetuan me kujtimin e një udhëtimi nga i cili djali, vëllai apo babai nuk u kthye më kurrë.

Çfarë mund të jetë më e rëndë për një nënë sesa të mos e dijë as ku është varri i fëmijës së saj? Çfarë mund të jetë më e dhimbshme për një familje sesa të jetojë me një humbje pa përgjigje, pa drejtësi dhe pa një vend ku të ndezë një qiri për të ndjerin?

Kjo është arsyeja pse Tivari nuk i përket vetëm vitit 1945. Ai i përket edhe së tashmes sonë, sepse një shoqëri që nuk i kërkon përgjigjet për krimet e së kaluarës rrezikon ta trashëgojë padrejtësinë si një barrë të pashlyer.

Një popull mund të mbijetojë një tragjedi, por nuk duhet të pajtohet kurrë me fshirjen e saj nga kujtesa.

E vërteta historike nuk ka nevojë për ekzagjerim

Përmasat e Masakrës së Tivarit janë objekt i studimeve dhe debateve historike. Në literaturën shqiptare janë publikuar vlerësime të ndryshme për numrin e të vrarëve, të zhdukurve dhe të viktimave gjatë marshimit drejt frontit. Disa studiues kanë dhënë shifra që arrijnë në disa mijëra, ndërsa dokumentet e deritanishme nuk lejojnë që çdo shifër e publikuar të paraqitet si përfundimtare.

Kjo është një çështje që kërkon ndershmëri shkencore, jo relativizim të krimit. Pasiguria rreth numrit të saktë nuk e zhbën tragjedinë, as nuk e pakëson përgjegjësinë për të zbardhur atë që ndodhi.

Historia nuk ka nevojë për dëshmi të sajuara për të qenë tronditëse. Ajo ka nevojë për dokumente të vërteta, dëshmi të verifikuara dhe studiues që nuk i nënshtrohen as interesave politike, as tundimit për të manipuluar numrat.

Detyra jonë është të kërkojmë emrat e viktimave, të identifikojmë vendet e varrimit, të krahasojmë dokumentet e palëve të ndryshme dhe të përcaktojmë sa më saktë përgjegjësitë. Çdo jetë e identifikuar është një copë e së vërtetës që i kthehet historisë sonë.

Përgjegjësia nuk mund të fshihet pas fjalës “luftë”

Një nga justifikimet më të zakonshme për krimet e së kaluarës është përpjekja për t’i tretur ato në kaosin e luftës. Por lufta nuk i shfuqizon ligjet e njerëzimit. As mobilizimi ushtarak nuk u jep autoriteteve të drejtën për të vrarë, torturuar apo zhdukur njerëz pa përgjegjësi.

Përgjegjësia duhet të kërkohet te individët, te strukturat dhe te zinxhiri i komandimit, mbi bazën e provave. Ajo nuk mund të përcaktohet me faj kolektiv ndaj një populli të tërë, por as nuk mund të zhduket duke e paraqitur krimin si një incident pa autorë.

Nëse dokumentet dëshmojnë urdhra, tolerim të dhunës, pjesëmarrje në vrasje apo përpjekje për të fshehur gjurmët, atëherë këto fakte duhet të dalin para opinionit publik dhe të vlerësohen sipas standardeve të historisë dhe të së drejtës.

Për shqiptarët, kërkimi i drejtësisë historike nuk është thirrje për hakmarrje. Është kërkesë për dinjitet, njohje të viktimave dhe përgjegjësi institucionale. Ne nuk kemi nevojë të ndërtojmë armiqësi të reja për të mbrojtur kujtesën e të parëve tanë. Kemi nevojë për të vërtetën që i reziston kohës dhe për një kulturë politike që nuk i frikësohet ballafaqimit me të kaluarën.

Kosova dhe Shqipëria duhet ta kthejnë kujtesën në përgjegjësi shtetërore

Është koha që Masakra e Tivarit të mos mbetet vetëm temë për përvjetorë, konferenca apo shkrime përkujtimore. Ajo duhet të trajtohet si çështje e rëndësishme e kujtesës historike dhe e diplomacisë kulturore të Kosovës dhe Shqipërisë.

Prandaj, nevojitet një program i përbashkët institucional që të përfshijë:

Së pari, krijimin e një grupi të përbashkët ekspertësh nga Kosova dhe Shqipëria, me historianë, juristë, arkivistë dhe studiues të së drejtës ndërkombëtare, për të harmonizuar hulumtimet dhe për të evidentuar viktimat.

Së dyti, intensifikimin e kërkimeve në arkivat e Kosovës, Shqipërisë, Serbisë, Malit të Zi dhe në arkivat e huaja që mund të përmbajnë dokumente relevante. Dokumentet duhet të digjitalizohen dhe të bëhen të qasshme për studiuesit, familjet e viktimave dhe publikun.

Së treti, hartimin e një regjistri sa më të plotë të të vrarëve dhe të zhdukurve, duke dalluar emrat e dokumentuar nga rastet ende të pakonfirmuara. Familjet duhet të kenë mundësi të paraqesin dëshmi dhe të marrin përgjigje institucionale.

Së katërti, vendosjen e Masakrës së Tivarit në një program serioz të edukimit historik, me materiale të mbështetura në burime dhe me respekt për standardet shkencore. Brezat e rinj duhet ta njohin historinë jo për të ushqyer urrejtje, por për të kuptuar çmimin e padrejtësisë dhe domosdoshmërinë e mbrojtjes së të drejtave të njeriut.

Së pesti, ngritjen dhe mirëmbajtjen e një memoriali dinjitoz, të shoqëruar me dokumentacion historik, si dhe zhvillimin e një dialogu institucional për njohjen e plotë të kësaj tragjedie dhe të përgjegjësive që dalin nga provat.

Ky do të ishte një veprim konkret shtetëror, jo thjesht një deklaratë përkujtimore. Kujtesa kombëtare duhet të mbështetet në institucione, dokumente dhe punë të vazhdueshme.

Tivari është provë e ndërgjegjes sonë kombëtare

Popujt nuk e dëshmojnë pjekurinë e tyre vetëm me mënyrën se si i festojnë fitoret, por edhe me guximin për t’i përballuar tragjeditë. Një komb që i njeh viktimat e veta, që kërkon të vërtetën dhe që nuk lejon manipulimin e historisë, forcon themelet morale të shtetit të tij.

Masakra e Tivarit na kujton se shqiptarët e Kosovës kanë paguar një çmim të rëndë në rrugën e tyre historike. Por ajo na kujton edhe se dhimbja, nëse nuk shndërrohet në dije, dokumentim dhe përgjegjësi, rrezikon të mbetet vetëm një kujtim që përsëritet nga brezi në brez.

Ne nuk duhet të lejojmë që viktimat të shndërrohen në numra pa emra, që varret të mbeten pa identitet dhe që dokumentet të mbyllen përgjithmonë pas dyerve të arkivave. Secili shqiptar i vrarë meriton të kërkohet, të identifikohet dhe të përkujtohet me dinjitet.

Nuk kërkojmë që historia të shkruhet kundër një populli tjetër. Kërkojmë që ajo të mos shkruhet kundër së vërtetës. Nuk kërkojmë hakmarrje ndaj pasardhësve të askujt. Kërkojmë që institucionet dhe studiuesit të mos i shmangen përgjegjësisë për të zbardhur një nga tragjeditë më të rënda të shqiptarëve në vitin 1945.

Dhe mbi të gjitha, kërkojmë që shteti të mos e harrojë atë që familjet e viktimave nuk e harruan kurrë.

Sepse Tivari nuk është vetëm historia e atyre që u vranë. Është edhe historia e atyre që mbetën duke pritur kthimin e tyre. Është historia e një populli që ka të drejtë të dijë, të kujtojë dhe të kërkojë drejtësi.

Të vdekurit nuk mund të kthehen. Por emrat e tyre mund të rikthehen në histori. E vërteta mund të dalë nga heshtja. Dhe dinjiteti i viktimave mund të mbrohet përmes një pune që nuk ndalet deri në zbardhjen sa më të plotë të kësaj tragjedie.

Tivari duhet të jetë kujtesë e përhershme, detyrim moral dhe thirrje për drejtësi historike. Heshtja nuk është paqe, harresa nuk është pajtim dhe e vërteta nuk është kurrë një barrë nga e cila duhet të ikim.

Masakra e Tivarit nuk duhet të harrohet. Ajo duhet të dokumentohet, të studiohet dhe t’u përcillet brezave si dëshmi e çmimit të lirisë dhe e domosdoshmërisë së drejtësisë.