SHQIPËRIA NË PROVËN E DEMOKRACISË: PËRGJEGJËSIA POLITIKE DHE INTERESI KOMBËTAR

Sovraniteti i dy shteteve, përgjegjësia institucionale dhe domosdoshmëria e një vizioni të përbashkët strategjik shqiptar

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Zhvillimet politike në Shqipëri, tensionet ndërmjet pozitës dhe opozitës dhe protestat e fundit nuk mund të trajtohen vetëm si çështje të debatit të brendshëm politik në Tiranë. Ato kanë një rëndësi më të gjerë, për shkak të rolit të Shqipërisë në Ballkanin Perëndimor, në proceset euroatlantike dhe në marrëdhëniet me shqiptarët në rajon e në diasporë.

Shqetësimi që këto zhvillime kanë ngjallur te shqiptarët e Kosovës, të Maqedonisë së Veriut, të Malit të Zi, të Luginës së Preshevës dhe në diasporë është i kuptueshëm. Shqipëria nuk është vetëm një shtet fqinj për Kosovën. Ajo është një faktor me rëndësi politike, diplomatike dhe strategjike për hapësirën shqiptare. Për këtë arsye, stabiliteti i saj demokratik, funksionimi i institucioneve dhe orientimi euroatlantik kanë rëndësi përtej kufijve të saj.

Në këtë kontekst, edhe intervista ime për TV AlbVUSA në Shtetet e Bashkuara të Amerikës synoi të trajtojë jo vetëm zhvillimet e ditës, por edhe domethënien e tyre politike, juridike dhe kombëtare.

1. Protesta – e drejtë demokratike dhe shprehje e përgjegjësisë qytetare

Në një shtet demokratik, protesta është instrument legjitim i shprehjes së pakënaqësisë qytetare. E drejta për tubim paqësor dhe liria e shprehjes janë të garantuara nga Kushtetuta dhe standardet ndërkombëtare për të drejtat e njeriut, përfshirë Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

Megjithatë, demokracia nuk mund të reduktohet vetëm në protesta, sikurse nuk mund të matet vetëm me numrin e votave në zgjedhje. Ajo kërkon institucione funksionale, ndarje të pushteteve, pavarësi të drejtësisë, llogaridhënie dhe respektim të ligjit.

Prandaj, protestat duhet të vlerësohen në bazë të kërkesave, karakterit paqësor dhe respektimit të rendit kushtetues. Në të njëjtën kohë, institucionet shtetërore kanë detyrim t’i dëgjojnë qytetarët, t’u përgjigjen shqetësimeve të tyre dhe të veprojnë me transparencë.

Asnjë pushtet nuk duhet ta trajtojë kritikën qytetare si kërcënim, ndërsa asnjë opozitë nuk duhet ta konsiderojë destabilizimin institucional si rrugë për marrjen e pushtetit. Në demokraci, kundërshtari politik nuk është armik, por pjesë e sistemit pluralist.

2. Përgjegjësia e pozitës dhe opozitës

Kriza politike nuk zgjidhet përmes akuzave të ndërsjella, por përmes përgjegjësisë politike dhe institucionale të të gjitha palëve.

Qeveria ka përgjegjësinë kryesore për qeverisjen, transparencën, zbatimin e ligjit dhe garantimin e funksionimit të institucioneve të pavarura. Pushteti publik duhet të ushtrohet në shërbim të qytetarëve dhe në përputhje me Kushtetutën, jo si privilegj i një partie apo grupi politik.

Opozita, nga ana tjetër, ka detyrimin demokratik të ushtrojë kontroll politik, të ofrojë alternativa dhe të mbrojë interesin publik. Kritika është e domosdoshme, por duhet të mbështetet në argumente, programe dhe përgjegjësi institucionale.

Shqipërisë i nevojitet një kulturë politike ku institucionet të jenë më të rëndësishme se interesat partiake dhe ku gara politike të zhvillohet brenda rregullave kushtetuese. Vetëm përmes këtij standardi mund të forcohet besimi i qytetarëve te shteti.

3. Shteti ligjor dhe integrimi evropian

Integrimi në Bashkimin Evropian është një objektiv strategjik i Shqipërisë. Por ky proces nuk mund të mbështetet vetëm në deklarata politike apo në përmbushjen formale të kritereve. Ai kërkon zbatim real të standardeve demokratike, sundim të ligjit, luftë kundër korrupsionit dhe institucione të pavarura.

Evropa nuk ndërtohet vetëm përmes deklaratave të qeverive, por përmes funksionimit të përditshëm të shtetit ligjor. Pavarësia e gjyqësorit, barazia para ligjit dhe përgjegjësia e bartësve të funksioneve publike janë kushte themelore për një demokraci të qëndrueshme.

Prandaj, çdo krizë politike duhet të trajtohet me maturi, në përputhje me Kushtetutën dhe standardet evropiane. Shqipëria ka nevojë për stabilitet demokratik, jo për stabilitet të imponuar; për institucione të besueshme, jo për institucione që varen nga vullneti i përkohshëm politik.

4. Sovraniteti shtetëror dhe interesi kombëtar – kufiri ndërmjet bashkëpunimit dhe ndërhyrjes

Në marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë duhet të bëhet një dallim i qartë juridik dhe politik ndërmjet sovranitetit shtetëror dhe interesit kombëtar shqiptar. Këto dy koncepte nuk janë në kundërshtim me njëri-tjetrin, por as nuk janë të njëjta.

Sovraniteti përfaqëson autoritetin e pavarur juridik dhe politik të shtetit për të ushtruar pushtetin brenda territorit të tij dhe për të marrë vendime në çështjet e brendshme e të jashtme, në përputhje me Kushtetutën dhe të drejtën ndërkombëtare. Kosova vendos për institucionet dhe politikat e saj shtetërore, ndërsa Shqipëria ushtron të njëjtën të drejtë në bazë të rendit të vet kushtetues.

Interesi kombëtar shqiptar, ndërkaq, përfaqëson tërësinë e interesave të përbashkëta strategjike, politike, kulturore, ekonomike dhe të sigurisë që lidhen me pozitën dhe të ardhmen e shqiptarëve në rajon dhe në botë. Ai krijon bazë për bashkëpunim, koordinim diplomatik dhe mbështetje të ndërsjellë, por nuk krijon kompetencë juridike që njëri shtet të ndërhyjë në vendimmarrjen e tjetrit.

Këtu qëndron kufiri themelor: interesi kombëtar justifikon bashkëpunimin, jo ndërhyrjen; sovraniteti garanton pavarësinë shtetërore, jo indiferencën ndaj interesave të përbashkëta.

Kosova mund të shprehë qëndrime dhe shqetësime për zhvillimet demokratike në Shqipëri, sikurse Shqipëria mund të shprehë qëndrime për zhvillimet në Kosovë. Por kjo duhet të bëhet përmes respektit institucional, dialogut dhe diplomacisë, pa cenuar të drejtën e secilit shtet për të vendosur në mënyrë të pavarur.

Kjo qasje përputhet me parimet e Kartës së Kombeve të Bashkuara, veçanërisht me barazinë sovrane të shteteve dhe mosndërhyrjen në çështjet që i përkasin juridiksionit të tyre të brendshëm.

Prandaj, interesi kombëtar nuk është mbi sovranitetin e shtetit dhe as nuk e zëvendëson atë. Ai duhet të realizohet përmes shteteve sovrane, institucioneve demokratike dhe bashkëpunimit të ligjshëm. Sa më të forta të jenë institucionet e Kosovës dhe Shqipërisë, aq më i qëndrueshëm do të jetë edhe përfaqësimi i interesave të përbashkëta shqiptare.

5. Pse Kosova nuk mund të jetë indiferente ndaj zhvillimeve në Shqipëri?

Kosova dhe Shqipëria janë dy shtete sovrane, me kushtetuta, institucione dhe përgjegjësi të veçanta ndërkombëtare. Megjithatë, ato kanë interesa strategjike të përbashkëta që kërkojnë bashkëpunim të qëndrueshëm.

Kosova ka interes që Shqipëria të jetë demokratike, stabile dhe e orientuar drejt NATO-s, Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Po kështu, Shqipëria ka interes që Kosova të jetë shtet i konsoliduar, me institucione funksionale, subjektivitet të fuqishëm ndërkombëtar dhe perspektivë të qartë euroatlantike.

Kjo marrëdhënie nuk duhet të ndërtohet mbi ndërhyrjen në punët e brendshme të njëra-tjetrës, por mbi respektin e ndërsjellë dhe koordinimin strategjik. Shqiptarët e Kosovës kanë të drejtë të interesohen për zhvillimet në Shqipëri, por kjo e drejtë nuk duhet të shndërrohet në pretendim për të vendosur në emër të qytetarëve të saj. E njëjta vlen edhe në raportin e Shqipërisë me Kosovën.

Interesi kombëtar kërkon dy shtete sa më të forta, demokratike dhe të afta për t’i mbrojtur interesat e tyre në arenën ndërkombëtare.

6. Roli i diasporës dhe faktorit shqiptar në rajon

Diaspora shqiptare, veçanërisht në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ka dhënë një kontribut të rëndësishëm historik në afirmimin e çështjes shqiptare. Ky kontribut duhet të vazhdojë përmes angazhimit qytetar, diplomatik dhe institucional.

Angazhimi i diasporës duhet të jetë konstruktiv, larg polarizimit partiak dhe i përqendruar te interesat afatgjata. Ajo mund të ndihmojë në forcimin e marrëdhënieve me institucionet amerikane, në promovimin e demokracisë dhe në mbështetjen e integrimit euroatlantik të Shqipërisë dhe Kosovës.

Edhe shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi dhe Luginën e Preshevës kanë interes të drejtpërdrejtë që Shqipëria dhe Kosova të jenë faktorë stabiliteti, bashkëpunimi dhe përfaqësimi demokratik në rajon.

Kjo përgjegjësi nuk nënkupton krijimin e një strukture që cenon sovranitetin e shteteve ku jetojnë shqiptarët, por mbështetjen e të drejtave të tyre, zhvillimin demokratik dhe bashkëpunimin rajonal, në përputhje me të drejtën ndërkombëtare.

7. Një platformë konkrete e bashkëpunimit Kosovë–Shqipëri

Në vend të deklaratave të rastit dhe reagimeve vetëm kur paraqiten kriza, nevojitet një mekanizëm i qëndrueshëm i koordinimit ndërmjet dy shteteve.

Në këtë drejtim, propozoj tri masa konkrete:

Së pari, krijimin e një mekanizmi të përhershëm ndërinstitucional Kosovë–Shqipëri, me përfaqësues të institucioneve përgjegjëse për politikën e jashtme, mbrojtjen, sigurinë, ekonominë, arsimin dhe kulturën. Ky mekanizëm do të identifikonte interesat e përbashkëta dhe do të propozonte masa konkrete bashkëpunimi.

Së dyti, hartimin e një platforme të përbashkët për bashkëpunim diplomatik dhe euroatlantik, duke respektuar sovranitetin, kompetencat kushtetuese dhe përgjegjësitë ndërkombëtare të secilit shtet.

Së treti, përfshirjen më aktive të diasporës shqiptare në SHBA dhe Evropë në diplomacinë publike, në promovimin e imazhit të dy shteteve dhe në forcimin e mbështetjes ndërkombëtare për integrimin e tyre euroatlantik.

Këto masa nuk kërkojnë bashkim institucional apo cenim të sovranitetit. Ato synojnë bashkërendimin e interesave të përbashkëta, duke e bërë bashkëpunimin më të organizuar, më të qëndrueshëm dhe më efektiv.

Dy shtete sovrane, një përgjegjësi strategjike

Zhvillimet politike në Shqipëri duhet të shërbejnë si moment reflektimi për të gjithë spektrin politik dhe shoqërinë shqiptare. Asnjë interes partiak nuk mund të jetë mbi interesin e shtetit, ndërsa asnjë krizë politike nuk duhet të lejojë dobësimin e institucioneve demokratike.

Shqipëria ka nevojë për dialog politik, drejtësi të pavarur, institucione të përgjegjshme dhe një kulturë demokratike që e vendos qytetarin në qendër të shtetit. Kosova, ndërkaq, ka interes të drejtpërdrejtë që Shqipëria të jetë demokratike, stabile dhe e fuqishme në orientimin e saj euroatlantik.

Mesazhi themelor është se shqiptarët nuk duhet ta ndërtojnë të ardhmen mbi polarizime partiake, por mbi institucione të forta, respektim të sovranitetit dhe bashkëpunim strategjik. Interesi kombëtar nuk mund të jetë instrument i ndërhyrjes në punët e brendshme të shteteve, por një udhërrëfyes për bashkëpunimin e tyre të ligjshëm.

Shqipëria nuk është vetëm çështje e Tiranës, as Kosova vetëm çështje e Prishtinës. Ato janë dy shtete sovrane, me përgjegjësi të veçanta kushtetuese, por edhe me interesa të përbashkëta strategjike për të ardhmen, sigurinë dhe afirmimin e faktorit shqiptar në rajon dhe në botë.