SHTATË DOBËSI TË PUSHTETIT QË RREZIKOJNË SHTETIN DHE DEMOKRACINË

0
Fejzulla-Berisha1

Mendjemadhësia, zilia, zemërimi, kokëfortësia, egoizmi, mosmirënjohja dhe ligësia – kur veset personale të bartësve të pushtetit shndërrohen në pengesë për sundimin e ligjit, përgjegjësinë publike dhe funksionimin e institucioneve.

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Kur karakteri i pushtetarit bëhet çështje shtetërore

Shteti nuk rrezikohet vetëm nga krizat politike, ekonomike apo institucionale. Ai mund të dobësohet edhe nga sjelljet, karakteri dhe mungesa e përgjegjësisë së atyre që ushtrojnë funksione publike. Kur përfaqësuesit e pushtetit shtetëror e shndërrojnë detyrën publike në instrument të egos personale, institucionet humbin autoritetin, ligji dobësohet dhe besimi i qytetarëve dëmtohet.

Pushteti nuk është pronë private e askujt. Ai është përgjegjësi kushtetuese dhe juridike, e dhënë për një periudhë të caktuar, me qëllim ushtrimin e autoritetit në shërbim të qytetarëve dhe interesit të përgjithshëm. Asnjë funksionar, pavarësisht pozitës, ndikimit apo fuqisë politike, nuk mund të qëndrojë mbi ligjin dhe institucionet.

Problemi bëhet veçanërisht serioz kur në sjelljen e bartësve të funksioneve shtetërore shfaqen shtatë vese: mendjemadhësia, zilia, zemërimi, kokëfortësia, egoizmi, mosmirënjohja dhe ligësia. Këto nuk janë thjesht dobësi individuale. Kur depërtojnë në vendimmarrjen publike, ato shndërrohen në rrezik për administrimin e shtetit, funksionimin demokratik dhe sundimin e ligjit.

Mendjemadhësia – kur pushtetari e vendos veten mbi institucionin

Mendjemadhësia është një nga deformimet më të rrezikshme të ushtrimit të pushtetit. Ajo shfaqet kur funksionari fillon ta konsiderojë pozitën si dëshmi të epërsisë personale dhe jo si detyrim ndaj qytetarëve. Në këtë gjendje, këshilla shihet si kundërshtim, kritika si sulm dhe llogaridhënia si cenim i autoritetit.

Një pushtetar që nuk pranon kritikën, që nuk dëgjon ekspertët dhe që e identifikon veten me institucionin, e dëmton rëndë kulturën demokratike. Institucionet nuk mund të funksionojnë mbi bazën e bindjes personale të një individi, por mbi kompetencat, procedurat dhe kufizimet e përcaktuara me Kushtetutë dhe ligj.

Autoriteti i vërtetë nuk matet me frikën që krijon te të tjerët, por me respektin që fiton përmes profesionalizmit, drejtësisë dhe përgjegjësisë.

Zilia – kur suksesi i tjetrit bëhet kërcënim

Zilia në institucionet publike shfaqet kur aftësia, profesionalizmi dhe suksesi i një kolegu nuk vlerësohen si pasuri institucionale, por perceptohen si kërcënim për pozitën personale.

Kjo sjellje prodhon përjashtim të profesionistëve, pengim të iniciativave, diskriminim në avancim dhe favorizim të njerëzve që dëshmojnë besnikëri personale në vend të meritës profesionale.

Në një administratë të shëndoshë, kompetenca duhet të jetë kriteri kryesor. Askush nuk duhet të ndëshkohet për shkak se është më i përgatitur, më i aftë apo më i suksesshëm se eprori i tij. Përkundrazi, institucionet duhet t’i mbështesin njerëzit që kontribuojnë në rritjen e cilësisë së shërbimit publik.

Zemërimi – kur emocionet zëvendësojnë arsyen dhe ligjin

Zemërimi i pakontrolluar i një bartësi të funksionit publik mund të shndërrohet në burim të vendimeve arbitrare. Kur një zyrtar reagon me kërcënime, fyerje, presion apo hakmarrje ndaj kritikëve, ai largohet nga standardet e sjelljes institucionale.

Vendimet shtetërore duhet të mbështeten në fakte, prova, procedura dhe ligj, e jo në emocione personale. Askush nuk mund të përdorë kompetencën publike për të ndëshkuar ata që nuk pajtohen me të.

Demokracia nuk kërkon pajtim të përhershëm, por kërkon aftësi për të menaxhuar mospajtimin në mënyrë të qytetëruar dhe institucionale. Kritika është pjesë e kontrollit demokratik, ndërsa tolerimi i saj është shenjë e pjekurisë politike.

Kokëfortësia – kur refuzimi i gabimit bëhet pengesë institucionale

Kokëfortësia bëhet e rrezikshme kur një funksionar, edhe përballë fakteve dhe argumenteve të qarta, refuzon të ndryshojë një vendim të gabuar. Në këtë rast, mbrojtja e autoritetit personal vendoset mbi interesin publik.

Institucionet nuk mund të drejtohen me logjikën se vendimi i eprorit duhet të jetë gjithmonë i drejtë. Çdo vendim publik duhet të jetë i arsyetuar, i ligjshëm dhe i hapur ndaj shqyrtimit dhe kontrollit.

Pranimi i gabimit nuk është dobësi. Përkundrazi, është shenjë e përgjegjësisë dhe e kulturës së sundimit të ligjit. Një shtet i fortë nuk është shtet ku pushtetarët nuk gabojnë, por shtet ku gabimet korrigjohen dhe përgjegjësia nuk shmanget.

Egoizmi – kur interesi personal vendoset mbi interesin publik

Egoizmi është ndër veset që e dëmtojnë drejtpërdrejt karakterin e shërbimit publik. Ai shfaqet kur funksionari e përdor pozitën për përfitime personale, për forcimin e ndikimit të vet politik apo për krijimin e një rrethi varësie dhe lojaliteti.

Në këto rrethana, interesi publik zëvendësohet me interesin e individit, grupit apo strukturës politike. Vendimmarrja humb objektivitetin, emërimet largohen nga kriteret e meritës dhe institucionet rrezikojnë të shndërrohen në instrumente të interesave të ngushta.

Funksioni publik nuk është privilegj personal. Ai është mandat i kufizuar me ligj dhe i kushtëzuar nga përgjegjësia ndaj qytetarëve. Çdo konflikt ndërmjet interesit personal dhe interesit publik duhet të zgjidhet në favor të këtij të fundit.

Mosmirënjohja – kur harrohet kontributi dhe sakrifica

Mosmirënjohja në jetën institucionale shfaqet kur përfaqësuesit e pushtetit i harrojnë njerëzit, profesionistët dhe kontributet që kanë ndihmuar në ndërtimin e institucioneve dhe në arritjen e sukseseve të përbashkëta.

Ajo bëhet veçanërisht e dëmshme kur kontributet mohohen, meritat përvetësohen dhe njerëzit përjashtohen vetëm pse nuk janë pjesë e rrethit të pushtetit aktual.

Shteti nuk ndërtohet vetëm nga ata që sot mbajnë poste. Ai është rezultat i punës, sakrificës dhe përkushtimit të shumë brezave. Respektimi i kontributit nuk nënkupton favorizim, por drejtësi, kulturë institucionale dhe vlerësim të së vërtetës.

Ligësia – kur pushteti përdoret për të dëmtuar të tjerët

Ligësia është një nga format më të rënda të deformimit të karakterit të një përfaqësuesi të pushtetit. Ajo shfaqet kur dikush e përdor pozitën jo për të ndërtuar, por për të penguar; jo për të shërbyer, por për të dëmtuar; jo për të bashkuar institucionin, por për të krijuar armiqësi dhe përçarje.

Kur vendimmarrja ndikohet nga hakmarrja, paragjykimi, manipulimi dhe dëshira për ta poshtëruar tjetrin, atëherë pushteti largohet nga misioni i tij kushtetues. Një sjellje e tillë nuk mund të justifikohet me dallime politike, personale apo ideologjike.

Institucioni publik duhet të jetë hapësirë e drejtësisë dhe e shërbimit, jo instrument i ndëshkimit personal. Ligësia e një individi nuk duhet të shndërrohet në kulturë të një institucioni.

Nga kritika morale te përgjegjësia institucionale

Këto shtatë vese nuk mund të luftohen vetëm me deklarata politike, thirrje morale apo kritika publike. Ato kërkojnë mekanizma konkretë institucionalë, standarde të qarta të etikës publike dhe përgjegjësi të matshme.

Një shtet demokratik duhet të krijojë sisteme që parandalojnë keqpërdorimin e autoritetit, mbrojnë profesionalizmin, garantojnë transparencën dhe sigurojnë që çdo bartës i funksionit publik të japë llogari për veprimet e tij.

Prandaj, nevojitet një plan institucional i zbatueshëm, me përgjegjësi të përcaktuara, afate konkrete dhe mekanizma të kontrollit.

Plan konkret institucional për parandalimin e abuzimit me pushtetin dhe forcimin e etikës publike

  1. Emërimi i koordinatorëve për etikë dhe integritet. Brenda 30 ditëve, secili institucion duhet të caktojë një njësi ose person përgjegjës për zbatimin e standardeve të etikës dhe integritetit, në përputhje me ligjin dhe kompetencat ekzistuese.
  2. Rishikimi i kodeve të etikës. Brenda 60 ditëve, institucionet duhet t’i harmonizojnë kodet e tyre të etikës me standardet e transparencës, profesionalizmit, paanshmërisë, llogaridhënies dhe shmangies së konfliktit të interesit.
  3. Funksionalizimi i mekanizmave të ankesave. Brenda 90 ditëve duhet të sigurohen kanale të qarta dhe të besueshme për raportimin e sjelljeve joprofesionale, presionit, diskriminimit dhe keqpërdorimit të autoritetit.
  4. Mbrojtja e sinjalizuesve. Institucionet duhet të garantojnë trajtimin konfidencial të raportimeve dhe mbrojtjen ligjore të personave që denoncojnë shkeljet, në përputhje me legjislacionin në fuqi.
  5. Rekrutimi dhe avancimi mbi bazën e meritës. Çdo konkurs publik duhet të mbështetet në kritere të qarta, vlerësim të dokumentuar dhe vendime të arsyetuara. Favorizimi politik apo personal nuk duhet të zëvendësojë profesionalizmin.
  6. Deklarimi dhe menaxhimi i konfliktit të interesit. Bartësit e funksioneve publike duhet t’i deklarojnë interesat përkatëse dhe të tërhiqen nga vendimmarrja kur ekziston konflikt interesi, sipas kërkesave ligjore.
  7. Vlerësimi periodik i drejtuesve. Çdo gjashtë muaj duhet të vlerësohet performanca e drejtuesve institucionalë, duke marrë parasysh ligjshmërinë e vendimeve, transparencën, rezultatet, trajtimin e stafit dhe përgjegjësinë ndaj qytetarëve.
  8. Trajnimi i detyrueshëm për etikën publike. Institucionet duhet të organizojnë programe të rregullta për etikën, integritetin, përgjegjësinë kushtetuese dhe administrimin profesional të kompetencave publike.
  9. Zbatimi i rekomandimeve të auditimit dhe mbikëqyrjes. Çdo institucion duhet të mbajë evidencë për rekomandimet e organeve të auditimit dhe mbikëqyrjes, të caktojë përgjegjës për zbatimin e tyre dhe të raportojë për masat e ndërmarra.
  10. Raporti vjetor për integritetin institucional. Në fund të çdo viti, institucionet duhet të publikojnë një raport për ankesat e trajtuara, masat disiplinore, konfliktet e interesit, rekomandimet e zbatuara dhe rezultatet e vlerësimit të performancës.

Afatet e zbatimit dhe matja e rezultateve

Për ta bërë këtë plan të zbatueshëm, përgjegjësitë duhet të ndahen qartë:

Brenda tre muajve: të bëhet vlerësimi fillestar i gjendjes, të caktohen koordinatorët e etikës dhe të identifikohen mangësitë kryesore institucionale.

Brenda gjashtë muajve: të miratohen procedurat e përditësuara, të funksionalizohen mekanizmat e ankesave dhe të vendosen kriteret e vlerësimit të drejtuesve.

Brenda dymbëdhjetë muajve: të zhvillohen vlerësimet e para, trajnimet institucionale dhe të publikohet raporti i parë për integritetin.

Suksesi duhet të matet përmes treguesve konkretë: numrit të ankesave të trajtuara brenda afateve, rekomandimeve të zbatuara, procedurave të rekrutimit të dokumentuara, trajnimeve të përfunduara dhe masave korrigjuese të realizuara.

Përgjegjësinë menaxheriale e mbajnë drejtuesit e institucioneve; njësitë profesionale sigurojnë zbatimin e detyrave, ndërsa organet e pavarura të mbikëqyrjes ushtrojnë kontrollin brenda mandatit të tyre ligjor. Kjo ndarje e përgjegjësive e pengon që plani të mbetet vetëm një dokument formal.

Shteti nuk mund të jetë peng i karakterit të pushtetarëve

Shteti nuk ndërtohet mbi arrogancën, hakmarrjen, zilinë, egoizmin apo interesat personale të atyre që ushtrojnë pushtetin. Ai ndërtohet mbi ligjin, përgjegjësinë, profesionalizmin, integritetin dhe respektimin e interesit publik.

Asnjë mandat politik nuk e autorizon askënd të sillet sikur institucioni është pronë e tij. Asnjë shumicë parlamentare nuk mund ta zëvendësojë Kushtetutën. Asnjë pozitë shtetërore nuk e përjashton individin nga përgjegjësia juridike dhe morale.

Pushtetarët janë të përkohshëm, institucionet janë të përhershme, ndërsa shteti u përket qytetarëve dhe brezave që vijnë. Prandaj, çdo përpjekje për ta personalizuar pushtetin, për ta nënshtruar administratën ndaj interesave të ngushta apo për ta dobësuar kontrollin institucional duhet të kundërshtohet me mjete demokratike dhe ligjore.

Në fund, një shtet i fortë nuk matet me fuqinë e individëve që e drejtojnë, por me aftësinë e institucioneve për të funksionuar edhe përtej tyre. Nuk matet me bindjen ndaj pushtetarit, por me respektimin e ligjit. Nuk matet me interesin e një partie apo individi, por me drejtësinë dhe mirëqenien e qytetarëve.

Shteti është mbi pushtetin, ligji është mbi pushtetarin dhe interesi publik është mbi egoizmin personal.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error

Nese e pelqyet ket artikull? Ju lutemi përhapni fjalën :)

YouTube
YouTube
Tiktok