SHKËPUTJA E LIDHJEVE TË ARBËNESHIT ME VENDLINDJEN

Me rastin  e 300 vjetorit të Arbëneshëve  të Zarës

Nga Sylejman R. Morina

Arbëneshi i Zarës (it. Borgo Erizzo; kr. Arbanasi) ishte i formuar nga të shpërngulurit shqiptarë të fshatrave buzë Liqenit të Shkodrës(1726-1727-1733). Të shkëputur nga komunikimi me vendlindjen e dikurshme, me kontaktet tepër të rralla me trojet shqiptare të cilat kufizoheshin kryesisht në disa lidhje individuale. Sikur këto kontakte të kishin qenë më të shpeshta e më të shumta, kohezioni i tyre do të kishte qenë më i madh dhe, identiteti etnik do të  ishte më i fuqishëm. Ndërkaq, frymëzimi me kulturën shpirtërore të krijuar në trojet shqiptare, do të bartej te ata dhe do të ruhej e pasurohej vijimësia  kulturore.

Fillimisht, veprimtaria kryesore e arbëneshëve ishte bujqësia, zejtaria dikur tregtia e  më vonë dhe  profesione tjera, pasi që ishin afër qytetit. Me kalimin e kohës ata filluan të luanin një rol gjithnjë e më të rëndësishëm në jetën ekonomike dhe shoqërore të Zarës. Një kthesë të rëndësishme shënoi edhe hapja e Shkollës Normale (Preparandia) në Arbënesh (1864) nga ana e Austro- Hungarisë që ishte përpjekje për të zvogëluar ndikimin italian të komunës të Zarës që zhvillohej nëpërmjet aktiviteteve të ndryshme kulturore. Në institucion arsimor të normales, mësimi zhvillohej në gjuhën kroate dhe në frymën kroate. Si e tillë ishte e vetmja në Dalmaci cila u mundësoi një numri të madh të arbëneshëve  të arsimoheshin në vendlindjen e tyre. Kjo do të thotë se brenda komunitetit arbënesh u krijua një shtresë intelektuale, e cila luajti një rol të rëndësishëm në jetën shoqërore, ekonomike dhe kulturore të kohës. Megjithatë, për shkak të identitetit të tyre të veçantë, arbëneshët u gjendën nën ndikimin e rrymave të ndryshme politike e kombëtare, gjë që edhe u kushtoi shumë arbëneshëve.

Arbëneshët e ndarë politikisht

Kohëra të vështira ishin për arbëneshët sepse u gjenden, mes dy rrymave politike e kombëtare kundërshtare: asaj pro italiane dhe tjetrës  pro kroate. Në vitin 1896, me nismën e Pietro Marushiqit, kryeplakut të Arbëneshit, u themelua në Borgo Erizzo shoqëria “Bersaglieri”. Sipas gazetave italiane, ajo u krijua për të mbështetur komunën italiane të Zarës dhe për t’iu kundërvënë procesit të kroatizimit të Arbëneshit.

Ishte shoqëri sportive, muzikore,  politike, ndërsa kroatët për kundërvënie  më vonë e themeluan klubin kulturor “Hrvatski Sokol” (1910) në të cilën u shkri ish leximorja që ekzistonte më parë. Të dyja palët synonin të fitonin mbështetjen e arbëneshëve dhe t’i përdornin ata për realizimin e objektivave të tyre politike.  Paulo Muner, ushtarak i marinës italiane njohës i historisë dhe kulturës shqiptare, shkruan: “Në shekullin e 19-të, këta emigrantë shqiptarë e gjetën veten të përfshirë në luftën kombëtare që zhvillohej në Dalmaci midis italianëve dhe kroatëve, por mund të thuhet se shumica e tyre u bënë italisht folës ….”[1] Si rrjedhojë, e kësaj ndarje, jo vetëm që kishin mospajtime politike ndërmjet tyre arbëneshët , por shpeshherë përfshiheshin edhe në konflikte të hapura. Këto përplasje shpesh çonin në larje hesapesh dhe lëndime fizike, ndërsa ata bëheshin viktima të politikave të tjerëve, të cilët i joshnin me premtime të ndryshme. Hapja e shkollës në gjuhën italiane në Arbënesh, më 1897 kishte hasur në kundërshti te pala pro kroate. Reagim të ashpër kishte pasur edhe gazeta “Narodni List” Zhvilloheshin polemika mes gazetave italiane edhe atyre kroate të kohës, për arbëneshët se a ishin pro italian apo pro kroat më tepër. Arbëneshët në një anë i takonin komunës italiane dhe vareshin nga pushteti lokal. Italia vepronte ( përmjet, Italianëve që e kishin pushtetin në Zarë) përpiqeshin t’i mbanin arbëneshët në sferën e ndikimit të tyre. Italianët e mbështesnin këtë pretendim, bazuar edhe në rolin historik që kishte pasur Republika e Venedikut në vendosjen e arbëneshëve në këtë trevë, si dhe lidhjet historike me këta banorë që nuk ishin me origjinë sllave. Në të njëjtën kohë, edhe qarqet kroate nuk pushonin së vepruari me synimin t’i përfshinin arbëneshët në hapësirën e tyre kombëtare dhe kulturore.

Gjuha shqipe lëndë mësimore në  shkollë në shkollën e  mësuesisë

Austro-Hungaria, pas vitit 1900, nxënësve arbëneshë ua kishte mundësua edhe lëndën e gjuhës shqipe, ndërsa mësues të saj ishin figura të njohura, si: Pashko Bardhi, Ndre Mjeda, Shtjefën Gjeçovi, Gjergj Fishta, tj. Ndërsa nga arbëneshët Pavle Gjergja. Supozojmë sikur të kishte vazhduar edhe më vonë mësimi i gjuhës shqipes në shkolla, gjendja e arbëneshëve do ishte ndryshe, nga ajo që është sot.

Veprimi austriak ishte i bërë për interesa të saja, por megjithatë edhe arbëneshët patën dobinë e tyre. Disa nga ish nxënësit, i kishte angazhua të shërbenin si mësues në viset shqiptare të cilat kontrolloheshin nga Austro-Hungaria. Ndër ta ishin: Josip V.Rela, Tomë Moroviq, Kërsto Peroviqi, Zef Duka, Pal Gjergji, Nikollë Peroviqi etj.

Arbëneshët gjithashtu kanë pasur një numër të konsiderueshëm priftërinjsh të arsimuar, por, për fat të keq, atyre nuk iu dha mundësia të shërbenin në kishën e fshatit dhe në gjuhën e tyre. Sipas priftit arbënesh Don Mijo Qurkoviq, vetëm katër priftërinj arbëneshë patën mundësinë të shërbenin në kishën e tyre gjatë një periudhe prej 200 vjetësh.Arbëneshët po ashtu shkolloheshin në Seminarin e njohur Glagolik të Zarës, ku herët (sh: XII) liturgjia fetare kishte nisur të braktiste gjuhën latine, duke e zëvendësuar me sllavishten –kroatishten, kjo kishte bërë presion  për kroatizimin e arbëneshëve. Këtë e pohon edhe prof.Sergjo Dokoza Nikpali.”Shkollimi i një pjese të rinjve për klerik në seminarin glagolik i cili i ka arsimuar në frymën e pastër kroate..Klerikët e tillë pastaj në vendlindjet e tyre e kanë përhapur ndikimin kroat”[2]. “Njëri nga mjetet kishtare që ka ndihmuar  kroatizimin e arbëneshëve, ka qenë edhe liturgjia kishtare, e cila  gjithmonë është mbajtur kroatisht…Një pjesë e priftërinjve arbëneshë, me orientim pro kroat, në shkrimet e tyre, krenohen me vendasit arbëneshë, se të gjitha shërbimet kishtare, i bëjnë në gjuhen kroate” [3] Mësuesit dhe priftërinjtë arbënesh që shërbenin në vendbanimet kroate jo vetëm që arsimonin popullsinë fshatare, por edhe përhapnin vetëdijen kombëtare kroate. Disa më të njohur ishin: Don Mitar Stipçeviq, Don Mate Vukiq dhe  Jozo Kërstiq etj.. Disa ishin mbështetës të zjarrtë të bashkimit të Dalmacisë me Banovinën Kroate. Në punimin e tij, .M.Dikliq shkruan, “Tre priftërinj arbënesh –patriotë dhe rilindës të mëdhenj kroatë, luftëtarë të vërtetë. Këta për kroatizimin e komunave, për gjuhën kroate dhe bashkimin e Dalmacisë me Banovinën -Kroate–hodhën themelet për ringjalljen  kombëtare kroate në Arbanasi, Zarë dhe Dalmacinë veriore”[4].

Prandaj nuk është e rastit që partia Popullore e të Drejtës  e Starçeviqit, në Arbënesh 1873 e kishte mbajtur tubimin e parë  në Dalmaci. Idetë e djathta i kishin gjetur mbështetje te një pjesë e madhe arbëneshëve për parimet politike të Starçeviqit. Rolin kryesor e kishte luajtur Pal Luçi Rela, ai po ashtu ishte edhe donator, botues i disa gazetave pro kroate. Në vitin 1910, me nismën e Jak  Vukajt (Giacomo  Vukxanit),u themelua “Shoqëria  Italo-Shqiptare e Borgo Erizzo-s”. Vuksani ishte  një intelektual  i shquar arbënesh i cili kishte mbajtur lidhje  me personalitete të shquara shqiptare: z Faik  Konicën, Fan Nolin, Ernest Koliqin, Shtjefën  Gjeçovin.

Po ky, së bashku me një delegacion nga Arbëneshi, mori pjesë në Kongresin Shqiptar të Trieshtes, të mbajtur nga 1 deri më 4 mars 1913, i cili u kryesua nga Faik Bej Konica. Si sekretar i shoqatës, Vuksani vuri lidhje bashkëpunimi me diasporën arbëreshe në Itali, duke u fokusuar në bashkëpunimin me revistën ”La Nazione Albanese” Revistën në fjalë e drejtonte intelektuali i shquar, arbëresh nga Kalabria, Anselmo Lorecchio i cili, njëherazi, kishte qenë pjesëmarrës në Kongresin Shqiptarë të  Trieshtes.

Përmes shkrimeve të tij të shumta, Anselmo Lorecchio kishte mbrojtur pavarësinë e Shqipërisë.

Rilindja kombëtare shqiptare nuk kishte pasur ndonjë ndikim në Arbënesh,,për shkak të lidhjeve të shkëputura me arbëneshët. Mos komunikimi kishte ndikuar thotë: prof..Dokoza,se arbëneshët  asnjëherë nuk ishin deklaruar shqiptar, por  asnjëherë nuk  e kishin harruar origjinën dhe gjuhën.n ”Derisa në gjysmën e dytë të sh XIX në Dalmaci, kishte ndodhur një zgjim i vetëdijes nacionale te popujt e këtushëm: italianët, kroatët, serbët.   Ndërsa arbëneshët, si bashkësi e veçantë etnike, ata zgjedhin opsionin kroat ose italian, dhe e identifikojnë veten kryesisht si kroatë, në një masë më të vogël si italian”[5]

Mendoj se arbëneshët nuk ishin të vetëmjaftueshëm; ata përballeshin me presione dhe joshje të vazhdueshme, që vinin nga komuna italiane dhe periferia kroate. Ata nuk e drejtonin administratën, gjë që do t’u mundësonte të regjistroheshin si shqiptarë. Askush nuk i mbështeti që ta zhvillonin identitetin e tyre; përkundrazi, ata u penguan në këtë drejtim. Por kjo nuk do të thotë se emërtimi “shqiptar” ishte krejt i panjohur për ta në shekujt e fundit. Në vitin 1890, Arbëneshi kishte 2 136 banorë, ndërsa në vitin 1900 kishte 2 588 banorë. Kur në vitin 1897 u përpoqën të nxirrnin një gazetë në gjuhën e tyre, të cilën e emërtuan “Zani i Š?yptarit”. Pra, nocioni «shqiptar» nuk kishte qenë i panjohur për ata.

Tubimi në përkrahje të vëllezërve të gjakut

Tubimi i mbajtur më 18 shtator 1912 në sheshin e fshatit, ishte një manifestim i përbashkët, pa ndarje politike, në mbështetje të popullit shqiptar. Tubimin e drejtoi Pal Luçi Rela në gjuhën shqipe. Diskutuesit dëshmuan se kishin njohuri të thella për gjendjen e popullit shqiptar, historinë e tij, vuajtjet shekullore dhe figurën e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut dhe Isa Boletinit.

Ndër të parët që mori fjalën ishte studenti universitar Giacomo Vuksani. Në fjalimin e tij ai “theksoi se populli fatkeq shqiptar, kjo fortesë e qytetërimit evropian, ishte braktisur padrejtësisht nga diplomacia evropiane, e cila lejonte që ai të mbetej nën zgjedhën e sunduesit aziatik, pa i ofruar as ndihmë morale, as materiale. Në përfundim ai u bëri thirrje të rinjve shqiptarë të frymëzoheshin nga shembulli i Heroit Kombëtar, Gjergj Kastriotit – Skënderbeut”.[6]

Maestro Paolo Gjergja, në diskutimin e tij, dëshmoi se kishte njohuri të thella për historinë e popullit shqiptar. Në fund të fjalës së tij propozoi që luftëtarëve të lirisë t’u dërgohej një telegram përgëzimi dhe inkurajimi, me urimin që të vazhdonin luftën e tyre të vështirë deri në arritjen e idealit kombëtar. Në fjalimin e tij ai kritikoi gjithashtu diplomacinë evropiane, e cila po lejonte të shkelen të drejtat dhe interesat e popullit shqiptar, duke bërë njëkohësisht thirrje për mbështetje dhe ndërhyrje në favor të çështjes shqiptare.

Emilio Kërstiqi “ propozoi dhe rekomandoi me këmbëngulje që famullia e Borgo Erizzos (Arbëneshi) të kishte një prift me kombësi shqiptare, në mënyrë që fjala e Zotit të predikohej në gjuhën shqipe dhe jo në një gjuhë të huaj. Sipas tij, kjo do të ndihmonte në pengimin e procesit të de kombëtarizimit dhe në ruajtjen e gjuhës amtare.[7]Të gjitha diskutimet kishin qenë të përcjellë  me duartrokitje të gjata, Ndërsa tubimi kishte përfunduar me brohoritjet:

“Rroftë Skënderbeu! Rroftë pavarësia e Shqipërisë!”. Shpallja e Pavarësisë Shqipërisë më (1912) në Arbënesh (Arbanas) kishte krijua shpërthim  emocional nga gëzimi, manifestime, tubime në shenjë të përkrahjes, mbledhja  e ndihmave  humanitare  për vëllezërit. Kjo i kishte habitur policinë  austriake dhe gazetat ndryshme kroate, që kishin menduar se procesi i asimilimit të arbëneshëve ishte punë e mbaruar.

Një luftë propagandistike zhvillohej ndërmjet gazetave italiane dhe atyre kroate lidhur me orientimin kombëtar e politik të arbëneshëve. Në lidhje me tubimet festive dhe përshëndetëse të organizuara me rastin e shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë, gazeta e përditshme nacionaliste zagrebase Obzor, në numrin e 18 dhjetorit 1912, pohonte se aktivitetet e arbëneshëve dhe telegramet e dërguara Qeverisë së Përkohshme Shqiptare ishin përgatitur nga italianët. Sipas autorit të shkrimit, shumica dërrmuese e arbëneshëve fliste kroatisht, ndërsa arbnishten e përdornin vetëm si një mjet komunikimi për të mos u kuptuar nga të tjerët gjatë veprimtarive tregtare. Ai gjithashtu pretendonte se italianët, nëpërmjet shkollës, synonin t’i italianizonin arbëneshët.

Këtij shkrimi iu përgjigj gazeta italiane Il Popolo, duke theksuar se tubimet për çështjen shqiptare kishin qenë publike dhe se kushdo kishte pasur mundësi të vëzhgonte reagimin e pjesëmarrësve. Sipas saj, telegramet e dërguara në mbështetje të pavarësisë së Shqipërisë nuk ishin hartuar nga italianët, por shprehnin vullnetin e lirë të vetë banorëve arbëneshë të Arbneshit.

Porosia e Faik Konicës

Arbëneshin e kishin vizituar edhe personalitetet më të shquara kombëtare: diplomati dhe intelektuali Faik Konica, i cili e kishte vizituar disa herë. Pastaj, Fan Noli, Gjergj Fishta, Nikollë Ivanaj dhe Simon Ferizi i cili është varrosur në varrezat arbëneshe etj. Vizitat e tyre ishin me interes kombëtar e patriotik. Konica e Noli i kishin lënë edhe nga një porosi për komunitetin arbënesh. Faik Konica i këshilloi të botonin një gazetë me karakter mbarëkombëtar. Përgatitjet për botimin e saj kishin filluar menjëherë, gazeta duhej të dilte dy herë në muaj. Financimi ishte parashikuar të sigurohej nga Pal Luçi  Rela dhe nga abonimet e lexuesve. Përgatitjet për botimin e saj kishin filluar, këshilli botues përbëhej nga katër anëtarë: Kristoforo Stipçeviq dhe Pietro Marushiq, të orientimit pro italian, ndërsa Don Mijo Çurkoviq dhe Pal Luçi Rela, të orientimit pro kroat. Fatmirësisht, interesi i përbashkët i kishte  bashkuar të gjithë, por kjo iniciativë nuk kishte mbështetje politike nga askush. Pra të punohej për zgjimin e ndërgjegjes kombëtare të arbëneshëve ishte e papranueshme për disa qarqe.,

Prandaj, gazeta nuk arriti të botohej as edhe në një numër të vetëm.. Arsyetimi kishte qenë, mungesa e mjeteve financiare. Megjithatë, ky shpjegim duket jo  bindës, pasi Pal Luçi Rela kishte financuar më parë disa gazeta në gjuhën kroate.

Mund të supozohet se, përveç vështirësive financiare, në mos botimin e gazetës kanë ndikuar edhe faktorë politikë dhe ideologjikë. Këtë e përforcojnë edhe kritikat e drejtuara ndaj Pal Luçi Reles, nga një pjesë e shtypit kroat. Megjithëse ai njihej si një veprimtar me orientim të theksuar pro kroat. Megjithatë, ajo që u konsiderua si “mëkati” i tij ishte gatishmëria për të vepruar në interes të komunitetit arbënesh. Pjesëmarrja e tij në manifestime dhe veprimtari të ndryshme, në të cilat shprehej hapur përkrahja ndaj shtetit shqiptar të sapoformuar, dëshmon se, pavarësisht orientimit të tij politik, vetëdija për prejardhjen arbëneshe dhe lidhja shpirtërore me origjinën nuk ishin shuar fare.

Porosia e  Nolit

Edhe Fan Noli, në kuadër të udhëtimit të tij në Evropë për zhvillimin e aktiviteteve  patriotike  për mbrojtjen  e çështjes shqiptare, e kishte vizituar koloninë shqiptare të Arbëneshit të Zarës (Arbanasin). Ai u kishte propozuar arbëneshëve të dërgonin një delegacion në Shqipëri e cila sapo kishte shpallur pavarësinë, më  1912 Arbëneshët me entuziazëm të madh e kishin mirëpritur pavarësinë e Shqipërisë, e me kënaqësi e pranuan këtë ide të Nolit.

Vizita e një delegacioni të arbëneshëve në Shqipëri

Në vitin 1913 u zgjodh një delegacion prej pesë anëtarësh, megjithëse rrethanat e sigurisë nuk ishin aspak t ë favorshme, pasi në Shqipëri vazhdonin ende luftimet. ”Delegacioni përbëhej nga kryetari i fshatit,  Joko Marushiq, Giacomo Vuxani, Pera Marushiq,Kovi Kërstiq, Pavle Gjergja. Me përjashtim të këtij të fundit, të gjithë të tjerët ishin anëtarë të Partisë Autonomiste Italiane”[8].  Kur delegacioni kishte arritur në Durrës ishte i mirëpritur ngrohtësisht nga Esad Pashë Toptani, ministër i mbrojtjes dhe i brendshëm i cili e kishte shoqërua delegacionin arbëneshë deri në Shkodër. Vëllezërve nga Borgo Erizzo, (Arbëneshi) iu ishte bërë një pritje  madhështore, pos popullatës lokale  në pritje kishin dalë edhe prijësit fetar, katolik, mysliman dhe ortodoks.

Për vizitën, kishte shkruar gjerësisht gazeta” Il Dalmato” e Zarës. Ata, mysafirët i kishin nderua edhe me dhurata të shumta. Ndërkaq, largimi i tyre ishte bërë nëpërmjet Malit të Zi, ku edhe i kishin vizituar fshatrat e të parëve të tyre: Briskun dhe Shestanin. Në përcjellje pos popullatës lokale kishte qenë edhe përfaqësuesi i qeverisë. Pas kthimit të delegacionit arbneshët i kishin pritur në mënyrë madhështore nga vendasit e tyre.

Kjo vizitë shënoi kontaktin e parë të organizuar të arbëneshëve të Zarës me trojet e tyre të origjinës. Pas një ndërprerjeje të gjatë historike të lidhjeve me atdheun, në dekadat e fundit janë intensifikuar kontaktet institucionale dhe kulturore ndërmjet Arbëneshit, Shqipërisë, Kosovës dhe shqiptarëve të Malit të Zi. Janë organizuar vizita reciproke të delegacioneve, veprimtarëve kulturorë dhe përfaqësuesve të institucioneve, me synim forcimin e bashkëpunimit dhe ripërtëritjen e lidhjeve historike.

Në kuadër të këtyre kontakteve, Arbëneshin e kanë vizituar personalitete të ndryshme politike shqiptare, ndër ta: Presidenti i Kosovës Ibrahim Rugova, në vitet nëntëdhjetë, Presidenti i Republikës së Shqipërisë Ilir Meta, në nëntor 2018, dhe Presidenti Bajram Begaj, në prill 2023. Gjatë vizitave të tyre, ata u takuan me personalitete arbëneshe dhe me banorë që ende flisnin arbënisht.

Pas Luftës së Dytë Botërore, disa intelektualë arbëneshë, të cilët shkruanin në gjuhën shqipe dhe në variantin arbënisht të saj, si Josip Rela, Shime Deshpali dhe Budimir Peroviq, u përpoqën të ringjallnin frymën dhe identitetin arbënesh. Ata kërkuan që gjuha shqipe të mësohej në shkolla për fëmijët arbëneshë dhe, në vitin 1953, themeluan Shoqërinë Kulturo-Artistike, e cila e filloi veprimtarinë e saj me mjaft sukses.

Mirëpo, pushteti komunist nuk lejoi fuqizimin e identitetit arbënesh dhe kufizoi zhvillimin e mëtejshëm të iniciativave të tilla. Vetëm pas pavarësimit të Kroacisë u krijuan kushte më të favorshme për ruajtjen dhe promovimin e identitetit arbënesh. Edhe pse janë bërë hapa pozitivë, mbetet ende shumë për t’u bërë, sepse arbëneshët e meritojnë këtë vëmendje, duke pasur parasysh kontributin e tyre të shumanshëm në zhvillimin e qytetit të Zarës dhe të Kroacisë në përgjithësi.

Fati gjatë kohëve

Arbëneshët, gjatë historisë, luftuan dhe sakrifikuan jetën për kauza të të tjerëve, ashtu siç kishte ndodhur edhe me popullin shqiptar. Ata luftuan si ushtarë të Austro-Hungarisë në Luftën e Parë Botërore, duke marrë pjesë në luftimet kundër Serbisë më 1914. Më pas luftuan edhe si ushtarë të Italisë, si partizanë kundër forcave gjermane gjatë Luftës së Dytë Botërore, si dhe në Luftën për Pavarësinë e Kroacisë, ku dhanë dëshmorë dhe nxorën udhëheqës ushtarakë të shquar (Danijel Kotlar,Ivica Mateshiq). Po ashtu kontribuuan shumë  për Kroacinë  në shumë fusha duke dhënë personalitete të shquara që vlera e tyre tejkalonte qytetin e Zarës dhe kufijtë e Kroacisë, kësaj radhe nuk do ti  përmendi veç e veç.

Disa hapa të vegjël

Një kontribut të rëndësishëm në dokumentimin dhe ruajtjen e trashëgimisë gjuhësore të arbëneshëve ka dhënë në fillim; “Shoqata e Arbëneshëve të Zarës”,(2010) me prof. Antonela Shtefuliq,inxh. Dorian Peroviq dhe prof. Suzana Peroviq. Procesin patriotik të mësuarit  të arbënishtes e ka vazhduar prof. dr. Maksimiliana Barançiq. e cila nivelin organizimit të kurseve për mësimin e dialektit arbënesh e ka ngritur lartë. Ndërsa për vijuesit e kursit ka hartuar tekste mësimore, fjalorët kroatisht–arbënisht dhe arbnisht -kroatisht. Ajo ka shkruar punime shkencore, dhe ka krijuar një bazë të rëndësishme për ruajtjen dhe hulumtimin e kësaj të folmeje. Gazetarja e “Zadarski List-it” , Gjurgja Balak e ka quajtur: “Maximilana Barançiq është një roje  e palodhur e të folmes arbëneshe.”

Megjithatë, përkundër këtyre përpjekjeve, interesimi i brezave të rinj për mësimin dhe përdorimin e dialektit arbënesh mbetet i kufizuar. Sipas dëshmive të vetë pjesëtarëve të komunitetit, procesi i asimilimit gjuhësor ka përparuar në atë masë sa shumë prej tyre shprehin bindjen se për rikthimin e dialektit në përdorim të përditshëm mund të jetë tashmë tepër vonë. Ky vlerësim pasqyron gjendjen aktuale të një komuniteti që, megjithëse ka ruajtur kujtesën e prejardhjes së tij, përballet me sfida serioze në ruajtjen e identitetit të tij gjuhësor.

[1] Borgo Erizzo nei giornali italiani di Zara dal 1867 al 1941, ATTI E MEMORIE della Società Dalmata di Storia Patria, faqe 287

[2]. Don  Ndue Ballabani editor, Arbreshët e Zarës, 280 vjet pararojë e fesë dhe kombit, kumtesa e Prof.Dr. Sergjo Dokoza Nikpali, në simpoziumin ndërkombëtar i mbajtur në Zagreb me 25.03. 2006.faqe,87

[3]. Zeçirja Neziri&Aleksander Stipçeviçi, Historia dhe Bibliografia e Arbëreshëve të Zarës, EkoRitmi, Shkup. faqe 37-38

[4] M. DIKLI?, Pojava i razvoj pravaštva u Arbanasima kod Zadra, Rad. Zavoda povij. znan. HAZU Zadru, sv. 48/2006., str. 655–665.

[5] Don Ndue Ballabani editor, Arbreshët e Zarës, 280   vjet pararojë e fesë dhe kombit, kumtesa e Prof.Dr. Sergjo Dokoza Nikpali, në simpoziumin ndërkombëtar i mbajtur në Zagreb me 25.03. 2006.faqe,87

[6] Borgo Erizzo nei giornali italiani di Zara dal 1867 al 1941, ATTI E MEMORIE della Società Dalmata di Storia Patria, faqe  107

[7] Borgo Erizzo nei giornali italiani di Zara dal 1867 al 1941, ATTI E MEMORIE della Società Dalmata di Storia Patria, faqe 109.

[8] Borgo Erizzo nei giornali italiani di Zara dal 1867 al 1941, ATTI E MEMORIE della Società Dalmata di Storia Patria, pp. 1-320