MË 20 SHTATOR 1685 – Pjetër Bogdani sjell “Çetën e profetëve”, monumentin e hyjt të shqipes së shkruar

Nga Albert Vataj

Më 20 shtator 1685, në Padovë të Italisë, doli nga shtypi Cuneus Prophetarum, Çeta e profetëve, vepra madhore e Pjetër Bogdanit, një nga monumentet themelore të letërsisë, kulturës dhe mendimit shqiptar. Vepra, e konceptuar si një traktat teologjik e filozofik dhe e shkruar në shqip e latinisht, përfaqëson një nga kulmet e letërsisë së vjetër shqipe dhe një dëshmi të jashtëzakonshme të aftësisë së shqipes së shekullit XVII për të shprehur ide të ndërlikuara teologjike, filozofike, kozmologjike e morale.

Pjetër Bogdani, klerik, teolog, filozof dhe kryeipeshkëv, lindi rreth vitit 1625–1627 në Has dhe vdiq më 6 dhjetor 1689 në Prishtinë. Jeta e tij u zhvillua në një kohë të trazuar, kur fjala e shkruar shqipe ishte ende e rrallë dhe kur përpjekja për ta përdorur gjuhën vendase si mjet të dijes, besimit dhe mendimit përbënte një akt të rëndësishëm kulturor.

Çeta e profetëve nuk ishte një vepër e lindur papritur në vitin e botimit. Bogdani e kishte përfunduar dorëshkrimin rreth vitit 1675 dhe ia kishte paraqitur Kongregatës së Propagandës së Fesë për botim. Për shkak të kërkesave të saj, ai punoi edhe për versionin përkatës në gjuhë të tjera. Pas një udhe të gjatë përgatitore, libri u botua më në fund në Padovë më 20 shtator 1685, me ndihmën e kardinalit Gregorio Barbarigo.

Titulli i plotë latin i veprës “Cuneus Prophetarum de Christo Salvatore Mundi et eius Evangelica Veritate” e përcakton boshtin teologjik të saj: Krishti si Shpëtimtar i botës dhe e vërteta ungjillore. Por rëndësia e veprës shkon përtej një teksti thjesht fetar. Në të bashkohen teologjia, filozofia, historia biblike, morali, kozmologjia dhe poezia, ndërsa ligjërimi shqip dëshmon një përpjekje të vetëdijshme për ta bërë gjuhën bartëse të dijes së kohës.

Pikërisht këtu qëndron një nga madhështitë e Bogdanit: ai nuk e përdor shqipen vetëm për të rrëfyer apo për të predikuar. Ai përpiqet ta mendojë botën në shqip.

Dhe kjo është një ngjarje shumë më e madhe sesa thjesht botimi i një libri.

Në faqet e Çetës së profetëve, shqipja shfaqet e aftë të mbajë mbi vete koncepte abstrakte, argumente teologjike, kundërvënie filozofike dhe ndërtime të ndërlikuara sintaksore. Studiuesit kanë vënë në dukje pikërisht këtë zhdërvjelltësi të ligjërimit të Bogdanit dhe përpjekjen e tij për të ringjallur fjalë e shprehje të vjetra, për të krijuar fjalë të reja dhe për të pasuruar terminologjinë teologjike e shkencore.

Prandaj Çeta e profetëve nuk është vetëm një monument i letërsisë së vjetër shqiptare. Është edhe një dëshmi e pjekurisë së shqipes së shkruar në një periudhë kur dokumentimi i saj ishte ende i kufizuar. Gjuha që gjejmë te Bogdani nuk është një gjuhë e paaftë për të shprehur mendimin e ndërlikuar; përkundrazi, ajo shfaqet me një elasticitet dhe pasuri që e bëjnë të mundur artikulimin e një bote të tërë konceptuale.

Kjo nuk do të thotë se Çeta e profetëve provon në vetvete se sa e lashtë është shqipja. Por ajo dëshmon diçka po aq të rëndësishme: se në shekullin XVII shqipja kishte arritur një nivel të konsiderueshëm të përpunimit letrar dhe konceptual, shumë më përpara se standardizimi modern i saj. Në këtë kuptim, Bogdani qëndron si një nga figurat që i dhanë shqipes autoritetin e një gjuhe të dijes dhe të letërsisë.

Edhe vetë forma e librit është e jashtëzakonshme. Botimi i vitit 1685 përmban pjesë në shqip dhe latinisht, ndërsa në krye të veprës gjenden kushtime dhe poezi në disa gjuhë. Ka edhe poezi shqipe të Llukë Bogdanit dhe Llukë Sumës, ndërsa vargje të vetë Pjetër Bogdanit janë të shpërndara në pjesë të ndryshme të veprës. Kështu, Çeta nuk është vetëm një traktat; ajo është edhe një hapësirë ku proza, poezia, teologjia dhe filozofia takohen.

Dhe në këtë hapësirë dëgjohet një zë që, ndonëse i shekullit XVII, tingëllon çuditërisht i afërt:

“Të lutemi pra, litari em i urtë, të më ndijeçë në gjeç fjalëzë, që të trazon veshëtë. Përse as dielli pa hije as hëna pa mjegullore mbi faqe nuk anshtë…”

Në këtë gjuhë të vjetër nuk duhet parë vetëm ndryshimi nga shqipja e sotme. Duhet parë vazhdimësia e mendimit shqiptar. Fjalët kanë ndryshuar, drejtshkrimi ka ndryshuar, sintaksa është zhvilluar, por në themel qëndron e njëjta përpjekje njerëzore: të emërtohet bota, të kuptohet e panjohura dhe të gjendet një rend përballë kaosit.

Bogdani ishte, në këtë kuptim, më shumë se një shkrimtar fetar. Ai ishte një nga ata njerëz që e kuptuan se gjuha është edhe atdhe i mendimit. Një popull që shkruan në gjuhën e vet jo vetëm ruan fjalët; ai ruan mënyrën e vet për ta parë dhe për ta interpretuar botën.

Prandaj figura e tij do të mbetej e lidhur me historinë e mëvonshme të vetëdijes kombëtare shqiptare. Të quash Bogdanin “përfaqësues të Rilindjes Kombëtare” në kuptimin kronologjik do të ishte anakronike, pasi Rilindja Kombëtare shqiptare i përket kryesisht shekullit XIX. Por është më e saktë ta shohim atë si një pararendës të hershëm të vetëdijes kulturore e gjuhësore që më vonë do të marrë formë të plotë gjatë Rilindjes. Tek ai gjendet tashmë bindja se gjuha, dija dhe identiteti kulturor janë të lidhura ngushtë.

Bogdani i parë përmes Rugovës

Katër shekuj më vonë, vepra e tij do të vazhdonte të zgjonte interesin e studiuesve. Një prej interpretimeve më të rëndësishme të shekullit XX është studimi i Ibrahim Rugovës, Vepra e Bogdanit, 1675–1685 (Cuneus Prophetarum), botuar në Prishtinë nga Rilindja më 1982, në një vëllim prej 312 faqesh.

Është domethënëse që Rugova, atëherë studiues dhe kritik letrar, iu përkushtua një figure si Bogdani shumë përpara se të hynte në jetën politike. Kjo vepër e vitit 1982 mbetet një pikë e rëndësishme në studimin modern të autorit të Çetës së profetëve.

Një libër që i mbijetoi kohës

Çeta e profetëve u ribotua më pas në Venedik, më 1691 dhe 1702, duke dëshmuar se vepra nuk mbeti e mbyllur në kufijtë e kohës së saj.

Por rëndësia e saj nuk matet vetëm me numrin e ribotimeve apo me vendin që zë në historinë e letërsisë.

Rëndësia e saj është se, në një kohë kur shqipja ende nuk kishte statusin e një gjuhe të konsoliduar letrare, një njeri guxoi t’i kërkonte asaj të shprehte universin.

Bogdani nuk e gjeti shqipen të gatshme për detyrën që i ngarkoi. Ai e punoi, e gdhendi, e zgjeroi dhe e vuri përballë filozofisë, teologjisë dhe dijes. Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e tij: ai nuk shkroi vetëm një libër në shqip; ai ndihmoi që shqipja të bëhej gjuhë e një libri të madh.

Më 20 shtator 1685, në një shtypshkronjë të Padovës, nuk u shtyp vetëm një traktat teologjik.

U shtyp një dëshmi.

Dëshmia se shqipja mund të bëhej gjuhë e mendimit, e dijes, e poezisë dhe e pyetjeve më të mëdha të njeriut.

Dhe, katër shekuj më pas, Çeta e profetëve vazhdon të na kujtojë se historia e një gjuhe nuk fillon vetëm atëherë kur ajo standardizohet. Ajo fillon shumë më herët, në çastin kur dikush beson se ajo gjuhë është e denjë të mbajë mbi vete peshën e mendimit.