Pafundësia e udhës që të shpie te dija, nga Sokrati, Platoni e Aristoteli te Dekarti, Hume dhe Kanti

Përgatiti: Albert Vataj

Që në agimin e mendimit filozofik, njeriu ka nisur të ecë drejt një horizonti që nuk ka pasur kurrë fund, dijes. Ka pyetur për botën, për të vërtetën, për drejtësinë, për Zotin, për shpirtin, për natyrën, për kohën dhe, mbi të gjitha, për veten. Por sa më shumë ka ecur, aq më tepër ka kuptuar se dija nuk është një pikë mbërritjeje, por një udhë dhe vetëm ajo.

Është një udhë e brendshme dhe e jashtme njëkohësisht, një udhëtim i mendjes drejt asaj që nuk di dhe i shpirtit drejt asaj që kërkon të kuptojë. Në këtë udhëtim, filozofia nuk ka qenë thjesht një koleksion përgjigjesh, por arti i madh i pyetjes. Ajo na mëson se njeriu nuk bëhet më i ditur vetëm duke grumbulluar përgjigje, por duke mësuar të bëjë pyetje më të thella.

Nga pyetjet e Sokratit në sheshet e Athinës, te shpella e Platonit. Nga vëzhgimi i botës konkrete te Aristoteli, nga dyshimi radikal i Dekartit te përvoja e Lokut dhe skepticizmi i Hume, e më pas te përpjekja madhështore e Kantit për të pajtuar arsyen me përvojën, historia e filozofisë së dijes është, në një kuptim të thellë, historia e njeriut që kërkon të kuptojë se si mund të dijë atë që mendon se di.

Dhe kjo është ndoshta pyetja më e vështirë: çfarë është dija dhe ku fillon siguria jonë për të?

Dija është ndër sfidat më të qenësishme të ekzistencës njerëzore, sepse ajo i ka dhënë njeriut mundësinë të shohë përtej së dukshmes, të guxojë përballë së panjohurës, të sfidojë frikën dhe t’i japë kuptim botës. Prej saj kanë lindur shkencat, qytetërimet, artet, institucionet dhe pjesa më e madhe e përparimit që ka ndryshuar jetën njerëzore.

Por dija, në vetvete, nuk është garanci e virtytit.

Njeriu mund të dijë shumë dhe të jetë i padrejtë dhe i padenjë. Mund të zotërojë shkencën dhe ta përdorë atë për shkatërrim. Mund të ndërtojë makina të mrekullueshme dhe të ushqejë urrejtje primitive. Historia e njerëzimit na kujton vazhdimisht se dija pa ndërgjegje mund të bëhet instrument i fuqisë, ndërsa inteligjenca pa etikë mund të shndërrohet në një formë më të sofistikuar të barbarisë.

Prandaj udha drejt dijes nuk është vetëm udhë drejt asaj që dimë, por edhe drejt asaj që duhet të bëhemi.

Sokrati, të dish se nuk di

Me Sokratin ndodh një kthesë themelore në historinë e mendimit. Filozofia zbret nga qielli i kozmologjisë dhe afrohet me njeriun. Pyetja nuk është më vetëm: Nga çfarë është krijuar bota? Por: Si duhet të jetojmë? Çfarë është drejtësia? Çfarë është e mira? Çfarë është virtyti? Çfarë dimë në të vërtetë?

Sokrati nuk la pas libra. Ai la pas një mënyrë të menduari.

Figura e tij është e lidhur me vetëdijen e kufijve të dijes dhe me idenë e njohur se urtësia fillon me pranimin e padijes. Shprehja “Unë di se nuk di” është bërë një përmbledhje e fuqishme e qëndrimit sokratik, edhe pse nuk gjendet fjalë për fjalë në këtë formë në veprat e Platonit.

Për Sokratin, pyetja ishte një mjet çlirimi.

Ai pyeste jo për të poshtëruar bashkëbiseduesin, por për ta çuar drejt vetëdijes. Me anë të dialogut dhe të pyetjeve të njëpasnjëshme, ai e detyronte njeriun të shihte kontradiktat brenda bindjeve të veta. Maieutika, arti i “lindjes” së mendimit, lidhet me idenë se e vërteta nuk mund të futet me forcë në mendjen e tjetrit, ajo duhet të zbulohet përmes kërkimit.

Kështu, Sokrati vendos në themel të filozofisë një parim që mbetet aktual edhe sot se:

Njeriu nuk fillon të mësojë atëherë kur bindet se di, por atëherë kur ka guximin të pranojë se nuk di.

Dija fillon me përulësinë.

Platoni, nga hija drejt dritës

Platoni, nxënësi i Sokratit, e mori pyetjen e mësuesit dhe e shndërroi në një nga sistemet më të fuqishme filozofike të Antikitetit.

Për të, bota që përjetojmë me shqisa nuk është e gjithë realiteti. Gjërat që shohim ndryshojnë, lindin dhe zhduken; ndërsa ajo që mendja kërkon është e përhershmja, e pandryshueshmja, universalja.

Në “Republika”, alegoria e shpellës bëhet një nga metaforat më të fuqishme të historisë së filozofisë.

Njerëzit në shpellë shohin vetëm hijet e objekteve të projektuara mbi mur dhe i marrin ato për realitetin. Dalja nga shpella është e dhimbshme. Drita fillimisht verbon. Por pikërisht kjo dhimbje shënon fillimin e njohjes.

Shpella është, në këtë kuptim, edhe një metaforë e mendjes njerëzore.

Ne shpesh nuk jetojmë në realitetin, por në interpretimin tonë për realitetin. Besimet, zakonet, paragjykimet, propaganda, frika dhe interesat mund të na bëjnë t’i marrim hijet për të vërteta.

Për Platonin, filozofia është kthimi i shpirtit drejt dritës.

Dhe drita nuk është thjesht informacion. Është e vërteta e kuptuar.

Aristoteli, kur dija zbret në botën e përvojës

Nëse Platoni e ngriti shikimin drejt botës së ideve, Aristoteli e ktheu vëmendjen te bota konkrete.

Nxënësi i Platonit dhe më vonë mësuesi i Aleksandrit të Madh, Aristoteli ndërtoi një mënyrë tjetër të kërkimit: vëzhgo, klasifiko, krahaso, analizo dhe arsyeto.

Për të, njohja nis nga përvoja shqisore. Por shqisat, të vetme, nuk mjaftojnë. Mendja duhet të përpunojë atë që përvoja i sjell.

Këtu qëndron një nga kontributet e tij më të mëdha: përvoja dhe arsyeja nuk janë domosdoshmërisht kundërshtare. Përvoja sjell materialin, mendimi e organizon atë.

Aristoteli i dha njerëzimit mjete të fuqishme për të menduar në mënyrë sistematike. Logjika e tij u bë për shekuj një nga shtyllat e arsyetimit perëndimor, ndërsa interesat e tij shtriheshin nga biologjia dhe fizika te etika, politika, metafizika dhe estetika.

Nëse Platoni na mëson të ngrihemi nga hija drejt idesë, Aristoteli na mëson të kthehemi te bota dhe ta studiojmë atë me vëmendje.

Dija nuk është vetëm soditje; është edhe hetim.

Dekarti, dyshimi si fillim i sigurisë

Mijëra vite më vonë, filozofia evropiane hyri në një tjetër epokë. Në shekullin XVII, René Descartes, vendosi në qendër të kërkimit filozofik një armë të pazakontë, dyshimin.

Por ky nuk ishte një dyshim i dorëzuar ndaj pasigurisë. Ishte dyshim metodik.

Dekarti pyet: Çfarë mund të di me siguri absolute nëse vë në dyshim gjithçka që mund të jetë e dyshimtë?

Shqisat mund të na mashtrojnë. Përvoja mund të jetë iluzion. Edhe ëndrrat mund të duken reale ndërsa i përjetojmë.

Por ekziston të paktën një fakt që duket se i shpëton këtij dyshimi, nëse jam duke menduar, atëherë ekzistoj si qenie që mendon.

Prej këtu vjen formula e famshme:

Cogito, ergo sum — Mendoj, pra jam.

Dekarti e vendosi kështu vetëdijen dhe arsyen në themel të kërkimit për siguri ekzistenciale. Mendja bëhet pikënisja nga e cila kërkohet të rindërtohet ndërtesa e dijes.

Por dyshimi dekartian na mëson diçka edhe më të rëndësishme. Sipas tij, të dyshosh nuk do të thotë të mohosh të vërtetën, ndonjëherë do të thotë ta kërkosh atë më seriozisht.

John Locke, mendja dhe përvoja

Në Anglinë e shekullit XVII, John Locke e zhvendosi peshën e debatit drejt përvojës.

Ai kundërshtoi idenë se njeriu lind me një repertor të plotë idesh të lindura dhe argumentoi se mendja, në fillim, nuk përmban njohuri të gatshme. Metafora e tabula rasa-s, tabelës së pashkruar, u bë një nga shprehjet më të njohura të empirizmit.

Përvoja është ajo që furnizon mendjen me materialin e njohjes.

Por këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm, Locke nuk e reduktonte të gjithë veprimtarinë mendore në ndjesi të thjeshta. Mendja përpunon, krahason, bashkon dhe abstragon idetë që merr nga përvoja.

Kështu, pyetja ndryshon:

Nëse Dekarti pyet: Çfarë mund të di me siguri përmes arsyes?

Locke pyet: Nga vijnë idetë tona dhe si ndërtohet njohja nga përvoja?

David Hume – kur përvoja nuk garanton të vërtetën

David Hume e çoi empirizmin drejt një prej kufijve të tij më radikalë.

Ai i kërkoi mendjes të shpjegojë prej nga vijnë bindjet tona dhe çfarë justifikimi kanë ato. Nëse gjithçka duhet të lidhet me përvojën, atëherë çfarë ndodh me konceptet që duket se i marrim si të mirëqena?

Një nga shembujt më të fuqishëm është shkakësia.

Kur shohim një ngjarje që pasohet vazhdimisht nga një tjetër, priremi të themi se e para e shkakton të dytën. Por, argumenton Hume, përvoja na tregon përsëritjen dhe rendin e ngjarjeve; ajo nuk na jep drejtpërdrejt një domosdoshmëri metafizike që e ardhmja do të jetë patjetër si e shkuara.

Ne besojmë se dielli do të lindë nesër jo sepse kemi provuar logjikisht se kjo është e domosdoshme, por sepse zakoni i krijuar nga përvoja na shtyn ta presim atë.

Kjo është goditje e fortë ndaj sigurisë njerëzore.

Hume na kujton se shumë prej asaj që quajmë “dije” mund të jetë në fakt besim i arsyeshëm i ndërtuar mbi përvojën dhe zakonin.

Dhe pikërisht këtu filozofia bëhet e pakëndshme, por jashtëzakonisht e dobishme: ajo na detyron të dallojmë midis asaj që dimë, asaj që besojmë dhe asaj që thjesht presim të ndodhë.

Immanuel Kant – ura midis arsyes dhe përvojës

Pastaj vjen Immanuel Kant.

Përballë racionalizmit të Dekartit dhe traditës së tij, por edhe përballë empirizmit skeptik të Hume-it, Kant ndërmori një nga përpjekjet më të mëdha sintetizuese të filozofisë moderne.

Ai pa se dija njerëzore nuk mund të shpjegohet vetëm nga shqisat dhe as vetëm nga arsyeja.

Përvoja pa strukturën e mendjes do të ishte e pakuptueshme; mendimi pa përvojën do të mbetej bosh.

Mendja nuk është një pasqyrë pasive që thjesht regjistron botën. Ajo merr materialin e shqisave dhe e organizon përmes formave dhe kategorive të veta.

Kant bëri gjithashtu një dallim themelor midis fenomenit, asaj që na shfaqet dhe mund të jetë objekt i njohjes sonë, dhe noumenit, “sendit në vetvete”, realitetit përtej mënyrës se si ai na shfaqet.

Kjo nuk do të thotë thjesht se njeriu nuk di asgjë. Përkundrazi.

Kant tregon si është e mundur dija dhe, njëkohësisht, ku janë kufijtë e saj.

Kjo është një nga madhështitë e filozofisë kantiane: kufiri nuk është armiku i dijes. Të njohësh kufijtë e mendjes është vetë një formë e lartë e dijes.

Një udhë, dy pole dhe një horizont i pafund

Nga Sokrati te Kanti, filozofia e dijes mund të lexohet si një lëvizje e madhe mes dy poleve: arsyes dhe përvojës.

Sokrati na mëson të pyesim.

Platoni na mëson të mos e marrim hijen për realitet.

Aristoteli na mëson të vëzhgojmë botën dhe ta analizojmë.

Dekarti na mëson të dyshojmë për të gjetur një themel të sigurt.

Locke na kujton fuqinë formuese të përvojës.

Hume na paralajmëron për kufijtë e sigurisë që mund të nxjerrim prej saj.

Kanti përpiqet të tregojë se dija lind nga takimi i asaj që na jepet me atë që mendja bën me të.

Dhe kështu, udha nuk mbyllet.

Ajo vetëm bëhet më e thellë.

Sepse sa më shumë mësojmë, aq më qartë shfaqet madhësia e asaj që ende nuk dimë.

Ndoshta kjo është paradoksi më i bukur i dijes: ajo nuk e zvogëlon të panjohurën; ajo na mëson ta shohim më qartë madhësinë e saj.

Njeriu i paditur mund të mendojë se bota është e thjeshtë, sepse nuk i sheh pyetjet. Njeriu që mëson fillon të shohë pyetje kudo. Dhe mendja e pjekur nuk kërkon më gjithmonë një përgjigje përfundimtare; ajo mëson të jetojë me kompleksitetin, pasigurinë dhe nevojën për të kërkuar përsëri.

Kjo është arsyeja pse historia e filozofisë nuk është një muze idesh të vjetra. Është një hartë e gjallë e vetëdijes njerëzore.

Në të, Sokrati vazhdon të na pyesë.

Platoni vazhdon të na nxjerrë nga shpella.

Aristoteli vazhdon të na kërkojë të shohim botën.

Dekarti vazhdon të na thotë: dysho.

Hume vazhdon të na paralajmërojë: mos e ngatërro zakonin me domosdoshmërinë.

Dhe Kanti vazhdon të na kujtojë: mendja njerëzore është e fuqishme, por nuk është e pakufishme.

Prandaj, udha drejt dijes nuk është udha drejt bindjes se i dimë të gjitha. Është udha drejt vetëdijes se sa shumë duhet ende të kuptojmë.

Dhe ndoshta këtu qëndron dallimi mes dijes dhe arrogancës së dijes.

Dija e vërtetë nuk e mbyll derën e pyetjes. Ajo e hap atë më gjerë.

Sepse në fund të çdo përgjigjeje të madhe qëndron një pyetje edhe më e madhe.

Dhe njeriu, për sa kohë pyet, mbetet në udhë.