NJË GJENI MES VUAJTJES, BIXHOZIT DHE DASHURISË

0
Pilo-Zyba1

– 205 vjet nga lindja e shkrimtarit që e ktheu dramën e shpirtit njerëzor në art të pavdekshëm –

NGA PILO ZYBA

Ka njerëz që jetojnë një jetë të qetë dhe shkruajnë për tragjeditë e të tjerëve. Ka të tjerë që tragjedinë e mbajnë mbi shpinë, e përjetojnë në mish e në shpirt dhe, në fund, arrijnë ta shndërrojnë atë në një pasuri që u përket të gjithëve. Fjodor Mihajlloviç Dostojevski ishte nga këta të dytët.

Më 11 nëntor 1821, në Moskë, lindi një njeri që do të bëhej një nga ndërgjegjet më të fuqishme të letërsisë botërore. Dyqind e pesë vjet më vonë, emri i tij nuk është thjesht një kujtim i historisë së letërsisë ruse. Është një pikë referimi për këdo që dëshiron të kuptojë njeriun, atë krijesë të çuditshme që mund të ndërtojë një botë me mendjen e tij dhe ta shkatërrojë atë me dobësitë e veta.

Por, përpara se të bëhej Dostojevski i madh, ai ishte Dostojevski i munduar. Një jetë që nuk i dha shumë arsye për të buzëqeshur Jeta e tij nuk nisi me shkëlqimin që do të merrte më vonë emri i tij. U rrit në një mjedis familjar të vështirë, studioi për inxhinieri ushtarake, por shumë shpejt e kuptoi se rruga e tij nuk ishte në zyrat e shtetit. Ishte në letërsi.

Romani i parë, «Njerëz të varfër», botuar më 1846, i solli vëmendje dhe vlerësim. Ai kishte zbuluar një territor që shumë shkrimtarë e kishin parë, por jo të gjithë kishin guxuar ta preknin: varfërinë jo vetëm si mungesë parash, por si plagë të dinjitetit njerëzor.

Pastaj erdhi viti 1849.

I arrestuar për lidhje me një rreth intelektualësh që diskutonin ide të ndaluara nga pushteti carist, Dostojevski u dënua me vdekje. E çuan përpara skuadrës së pushkatimit. Ishte një ekzekutim i përgatitur deri në hollësitë e fundit, por në çastin e fundit mbërriti falja e carit. Dënimi me vdekje u kthye në katër vjet punë të detyruar në Siberi, të ndjekura nga shërbimi ushtarak.

Imagjinoni për një çast çfarë ndodh brenda një njeriu që mendon se i kanë mbetur vetëm pak sekonda jetë dhe, papritur, kupton se do të jetojë, por do të duhet të kalojë nëpër një ferr tjetër.

Siberia nuk ishte thjesht një vend ku ai vuajti dënimin. Ishte një shkollë e ashpër e njohjes së njeriut. Aty pa kriminelë, njerëz të dëshpëruar, të dhunshëm, por edhe njerëz me copëza mirësie të fshehura nën pamje të egra. Kuptoi se njeriu nuk mund të ndahet lehtë në të mirë dhe të keq, sepse brenda të njëjtit shpirt mund të bashkëjetojnë mëshira dhe mizoria, pendimi dhe krenaria, dashuria dhe urrejtja.

Kjo përvojë do të bëhej një nga burimet më të thella të letërsisë së tij.

Dostojevski nuk kishte vetëm kundërshtarë jashtë vetes. Ai kishte edhe një kundërshtar të brendshëm, të cilin nuk arrinte gjithmonë ta mposhtte.

Borxhet e ndiqnin. Shëndeti ishte i dobët. Krizat epileptike ia vështirësonin jetën dhe punën. Humbjet familjare e rëndonin. Por një nga dobësitë që e çoi më shumë drejt rrënimit ishte bixhozi.

Ruleta u bë për të më shumë se një lojë. U kthye në një marrëdhënie të rrezikshme me shpresën, me humbjen dhe me iluzionin se fati mund të ndryshonte në një çast. Ai humbiste paratë, pastaj betohej se nuk do të luante më, pastaj kthehej përsëri. Në letrat drejtuar Anës, nuk fshihej pas justifikimeve. Pranonte humbjen, turpin dhe pamundësinë për ta kontrolluar veten.

Kjo është një nga anët më njerëzore të figurës së tij. Dostojevski, shkrimtari që analizonte me aq saktësi dobësitë e të tjerëve, nuk ishte i imunizuar prej tyre. Ai i njihte nga brenda.

Madje, në vitin 1866, për shkak të borxheve dhe të një kontrate tepër të rëndë me botuesin, mori përsipër të shkruante një roman brenda tridhjetë ditëve. Nëse nuk e përmbushte afatin, rrezikonte të humbiste të drejtat e veprave të tij.

Këtu hyn në jetën e tij një vajzë e re, stenografiste, e quajtur Anna Grigorievna Snitkina.

Anna ishte një vajzë e re, rreth njëzet vjeçe, kur u paraqit për të punuar me Dostojevskin. Ai ishte shumë më i madh në moshë, i lodhur nga jeta, me shëndet të brishtë, me borxhe dhe me një varësi që e kishte çuar disa herë në dëshpërim.

Ajo nuk u gjend përballë një burri të rrethuar nga lavdia. U gjend përballë një njeriu të munduar, që kishte nevojë për ndihmë.

Puna e tyre nisi si një marrëdhënie profesionale. Dostojevski diktonte, Anna shkruante me stenografi, pastaj përgatiste tekstin. Kështu përfundoi në afatin e caktuar romani «Lojtari».

Por gjatë atyre ditëve ndodhi diçka që nuk ishte parashikuar në asnjë kontratë botimi: dy njerëz nisën të njihnin njëri-tjetrin përtej punës.

Dostojevski pa tek Anna jo vetëm një bashkëpunëtore të aftë, por një grua që dinte të dëgjonte, të kuptonte dhe të mos e gjykonte menjëherë. Anna, nga ana e saj, pa përtej dobësive të tij një mendje të jashtëzakonshme dhe një shpirt që vuante. Ata u martuan në shkurt të vitit 1867.

Por martesa nuk ishte një shkop magjik që i zhduku problemet. Përkundrazi, vitet e para qenë të vështira. Borxhet vazhduan, udhëtimet jashtë Rusisë u shoqëruan me pasiguri financiare dhe Dostojevski vazhdoi të luftonte me bixhozin. Në letrat e tij drejtuar së shoqes, ai i kërkonte falje, i shprehte turpin dhe i lutej të mos humbiste respektin për të. Këtu dashuria e Anës merr një përmasë të veçantë.

Ajo nuk e shpëtoi me fjalë të ëmbla dhe as me ndonjë mrekulli romantike. E ndihmoi me punë, durim, organizim dhe përgjegjësi. U kujdes për familjen, për marrëdhëniet me botuesit, për financat dhe për veprat e tij. Më vonë mori përsipër edhe botimin e librave të të shoqit, duke e ndihmuar të çlirohej nga varësia ndaj marrëveshjeve të padrejta.

Nuk duhet ta paraqesim Anën si një grua që me një të prekur të dorës e ktheu bixhozxhiun në njeri të përsosur. Bixhozi nuk u zhduk menjëherë dhe as martesa nuk ia fshiu të gjitha dobësitë. Por ajo i dha një arsye më të fortë për të luftuar kundër tyre.

Ndoshta kjo është një nga format më të vështira të dashurisë: të mos duash vetëm atë që tjetri është në çastin e bukur, por të mos heqësh dorë prej tij edhe kur ai vetë po humbet besimin te vetja.

Ndërsa jeta e tij përpiqej ta rrëzonte, letërsia e tij ngrihej gjithnjë e më lart.

«Shënime nga nëntoka» zbuloi një njeri që lufton me mendimet e veta dhe që shpesh bëhet i burgosuri i ndërgjegjes. «Krim dhe ndëshkim» e vendosi lexuesin përballë pyetjes nëse njeriu mund ta justifikojë krimin me një ide të madhe. Raskolnikovi nuk është thjesht një vrasës; është një ndërgjegje që përpiqet të vendosë veten mbi ligjin moral dhe pastaj zbulohet e paaftë të shpëtojë nga vetvetja.

Te «Idioti», Dostojevski guxoi të pyeste nëse mirësia e pastër mund të mbijetojë në një shoqëri të mbushur me interes, krenari dhe hipokrizi.

Te «Demonët», ai shqyrtoi fanatizmin ideologjik dhe shkatërrimin që mund të shkaktojnë idetë kur shkëputen nga përgjegjësia njerëzore.

Dhe te «Vëllezërit Karamazov», arriti një nga majat e letërsisë botërore. Familja, besimi, dyshimi, liria, faji, përgjegjësia dhe vuajtja njerëzore përplasen në një univers ku asnjë përgjigje nuk është e lehtë.

Ajo që e bën Dostojevskin të madh nuk është vetëm aftësia për të krijuar personazhe të paharrueshme. Është fakti se ai nuk i gjykon ata nga larg. Ai i fut në zemër të konfliktit, i lë të flasin, të kundërshtojnë njëri-tjetrin dhe të zbulojnë anët më të errëta e më të ndritshme të qenies njerëzore. Ai nuk na jep gjithmonë përgjigjen. Na detyron të bëjmë pyetjen.

Është joshëse të thuhet se pa Anën nuk do të kishim Dostojevskin e madh. Kjo do të ishte një thjeshtim. Talentit të tij nuk ia dha ajo as origjinën, as thellësinë. Ato ishin formuar nga përvoja, vuajtja, leximi dhe një aftësi e rrallë për të depërtuar në shpirtin njerëzor. Por është po aq e padrejtë të mos pranohet pesha që pati Anna në jetën e tij.

Ajo i krijoi një mjedis ku ai mund të shkruante, e ndihmoi të përballonte botuesit, i organizoi jetën familjare dhe u bë mbështetja e tij në vitet kur shëndeti dhe financat e tij ishin të pasigurta. Dashuria e saj nuk ishte vetëm ndjenjë. Ishte edhe veprim.

Dhe këtu historia e tyre merr vlerë përtej një martese të famshme. Na kujton se pas shumë njerëzve që arrijnë të lënë gjurmë në histori, mund të qëndrojë dikush që nuk kërkon të marrë vendin e tyre, por u krijon mundësinë të mos e humbasin atë.

Anna nuk shkroi në vend të Dostojevskit. Nuk mendoi në vend të tij. Nuk vuajti në vend të tij. Por i qëndroi pranë në një kohë kur ai kishte nevojë për një njeri që të mos e braktiste.

Dostojevski vdiq më 9 shkurt 1881, në moshën 59-vjeçare. Anna jetoi edhe shumë vite pas tij, duke ruajtur kujtimin, dorëshkrimet dhe trashëgiminë letrare të të shoqit.

Ndoshta vlera më e madhe e Dostojevskit nuk qëndron vetëm te librat që shkroi, por te mënyra se si arriti ta kthejë përvojën e vet të dhimbshme në njohje të thellë të njeriut.

Ai nuk ishte shenjtor. Nuk ishte burrë pa dobësi. Nuk ishte as një figurë e përsosur që duhet vendosur në piedestal. Ishte një njeri që gaboi, humbi, u rrëzua, u pendua dhe vazhdoi të shkruante. Dhe pikërisht kjo e bën më të afërt me ne.

Ndoshta, po të kishte jetuar një jetë më të rehatshme, nuk do të kishte njohur aq thellë ankthin e Raskolnikovit, vuajtjen e njeriut të nëntokës apo përplasjen morale të vëllezërve Karamazov. Nuk mund ta dimë. Por mund të themi se ai nuk e la dhimbjen të mbetej vetëm dhimbje. E ktheu në art.

Dhe në këtë udhëtim, pranë gjeniut që luftonte me botën dhe me veten, qëndroi një grua që luftonte për të mos e humbur njeriun.

Kjo është edhe një arsye tjetër pse, kur përmendim sot emrin e Dostojevskit, nuk duhet të kujtojmë vetëm shkrimtarin e madh. Duhet të kujtojmë edhe njeriun e brishtë, me dobësitë e tij, dhe Anën, e cila i dha dashurisë një kuptim që shkonte përtej fjalëve.

Dostojevski i dha botës personazhe që luftonin me ndërgjegjen e tyre. Anna i qëndroi pranë njeriut që luftonte me të vetën. Dhe ndoshta pikërisht këtu, në këtë takim mes artit dhe dashurisë, qëndron një nga të vërtetat më të bukura të jetës së tij.

DOSTOJEVSKI NË SYTË E MENDJEVE TË MËDHA TË BOTËS

Kur një shkrimtar bëhet objekt admirimi për filozofët, shkencëtarët dhe krijuesit e mëdhenj të njerëzimit

Madhështia e një shkrimtari nuk matet vetëm me numrin e librave që ka shkruar, as me numrin e lexuesve që e kanë ndjekur. Ndonjëherë, ajo kuptohet më mirë kur shohim se çfarë kanë zbuluar tek ai mendjet më të ndritura të kohës së tyre.

Dostojevski pati një fat të veçantë: u bë objekt admirimi, studimi dhe reflektimi për njerëz që vetë kishin krijuar shkolla të reja mendimi, kishin ndryshuar shkencën, filozofinë dhe letërsinë botërore.

Friedrich Nietzsche – psikologu që depërtoi në thellësinë e njeriut

Filozofi gjerman Friedrich Nietzsche, në një letër të shkruar më 1887, pasi kishte zbuluar veprën e Dostojevskit, shprehu një vlerësim të jashtëzakonshëm:

«Dostojevski është i vetmi psikolog prej të cilit kam pasur diçka për të mësuar.»

Ky vlerësim ka një rëndësi të veçantë. Nietzsche nuk po fliste thjesht për një romancier të talentuar. Ai po pranonte se një shkrimtar kishte arritur të zbulonte mekanizma të shpirtit njerëzor që edhe filozofia e kishte të vështirë t’i shpjegonte.

Dostojevski nuk i paraqiste personazhet si figura të gatshme. Ai i ndiqte në mendimet e tyre, në kundërshtitë, në frikërat, në dëshirat dhe në arsyetimet që përdornin për të justifikuar veprimet e veta. Pikërisht këtë thellësi zbuloi Nietzsche.

Albert Einstein – shkrimtari që i dha më shumë se një shkencëtar

Albert Einstein, njeriu që ndryshoi mënyrën se si njerëzimi e kupton universin, shprehu një admirim të veçantë për Dostojevskin.

Në një dëshmi të njohur për këtë marrëdhënie, atij i atribuohet shprehja:

«Dostojevski më jep më shumë se çdo mendimtar tjetër, më shumë edhe se Gaussi.»

Kjo është një deklaratë që meriton të ndalemi tek ajo. Gaussi ishte një nga mendjet më të mëdha matematikore të historisë, ndërsa Einstein ishte vetë një prej figurave themelore të shkencës moderne.

Por çfarë mund t’i jepte një romancier një shkencëtari të tillë?

Jo formula, as teori fizike. Dostojevski i ofronte një mënyrë tjetër për të kuptuar njeriun, kundërshtitë e ekzistencës dhe misteret e ndërgjegjes. Arti i tij nuk jepte përgjigje shkencore, por zgjeronte horizontin e pyetjeve njerëzore.

Sigmund Freud – një nga kulmet e artit botëror

Themeluesi i psikanalizës, Sigmund Freud, i kushtoi Dostojevskit një studim të veçantë, të botuar më 1928, me titullin «Dostojevski dhe parricidi».

Freud e ndau figurën e shkrimtarit në katër anë: artistin krijues, njeriun neurotik, moralistin dhe mëkatarin.

Por kur erdhi te vlerësimi i artistit, ai ishte i prerë:

«Vendi i Dostojevskit nuk është shumë larg Shekspirit.»

Dhe për romanin «Vëllezërit Karamazov» shkroi:

«Romani më madhështor i shkruar ndonjëherë.»

Freud e vlerësoi veçanërisht edhe episodin e Inkuizitorit të Madh, të cilin e konsideronte një nga majat e letërsisë botërore.

Është interesante se Freud nuk e idealizoi njeriun Dostojevski. Ai e admiroi jashtëzakonisht artistin, por njëkohësisht kritikoi disa aspekte të moralit dhe të qëndrimeve të tij. Ky dallim e bën vlerësimin e tij më serioz: mund të admirosh madhështinë krijuese të një njeriu pa qenë i detyruar të pranosh çdo anë të jetës dhe të mendimit të tij.

Virginia Woolf – letërsia që të përfshin në vorbullën e shpirtit

Shkrimtarja angleze Virginia Woolf, një nga emrat më të rëndësishëm të modernizmit, në esenë e saj «Këndvështrimi rus», përdori një përshkrim jashtëzakonisht poetik për romanet e Dostojevskit:

«Romanet e Dostojevskit janë vorbulla që vlojnë, stuhi rëre që rrotullohen, shtjella uji që fërshëllejnë, ziejnë dhe na tërheqin brenda tyre.»

Woolf e shihte letërsinë e tij si një përvojë që nuk të lejon të mbetesh spektator. Lexuesi nuk qëndron jashtë ngjarjeve, por tërhiqet brenda tyre, përfshihet në trazirat e personazheve dhe në përplasjet e ndërgjegjes së tyre.

Ky është një nga sekretet e Dostojevskit: ai nuk të tregon vetëm se çfarë ndodh me njeriun. Të bën të ndiesh se çfarë ndodh brenda tij.

James Joyce – njeriu që ndryshoi prozën moderne

James Joyce, një tjetër revolucionar i letërsisë botërore, në bisedat e tij me Arthur Power, vlerësoi Dostojevskin si një nga krijuesit më të rëndësishëm të prozës moderne.

Ai shkroi se Dostojevski ishte:

«Njeriu që, më shumë se kushdo tjetër, krijoi prozën moderne dhe e çoi atë në nivelin e saj të tanishëm.»

Joyce vlerësonte fuqinë shpërthyese të shkrimtarit rus, aftësinë e tij për të thyer modelet e vjetra të romanit dhe për të sjellë një mënyrë të re rrëfimi.

Kjo është një dëshmi se ndikimi i Dostojevskit nuk mbeti vetëm në temat që trajtoi. Ai ndikoi edhe në mënyrën se si shkrimtarët e mëvonshëm menduan dhe ndërtuan romanin.

Franz Kafka – një i afërm në gjak dhe në shpirt

Franz Kafka, shkrimtari që krijoi një nga universet më të veçanta të letërsisë moderne, e konsideronte Dostojevskin një pararendës të afërt të botës së tij krijuese.

Në një letër drejtuar mikut të tij Oskar Pollak, Kafka përdori shprehjen:

«Një nga të afërmit e mi të vërtetë në gjak.»

Nuk bëhej fjalë për ndonjë lidhje familjare. Ishte një afërsi shpirtërore dhe krijuese.

Të dy shkrimtarët depërtuan në botën e ankthit, të fajit, të frikës dhe të njeriut që shpesh nuk arrin të kuptojë as veten. Në këtë kuptim, Dostojevski kishte hapur disa nga dyert nëpër të cilat më vonë do të kalonte edhe Kafka.

Ernest Hemingway – njeriu me dobësitë dhe madhështinë e tij

Ernest Hemingway, në librin autobiografik «Një festë e lëvizshme», kujton ndikimin që pati tek ai leximi i Dostojevskit.

Ai shkruan se te shkrimtari rus gjendeshin gjëra të pabesueshme, por edhe të vërteta aq të fuqishme sa të ndryshonin gjatë leximit. Më pas rendit disa nga kundërshtitë njerëzore që gjen në veprën e tij:

«Dobësia dhe çmenduria, ligësia dhe shenjtëria, si dhe marrëzia e bixhozit.»

Ky vlerësim është veçanërisht interesant për temën tonë. Hemingway nuk sheh tek Dostojevski vetëm një mjeshtër të letërsisë, por një shkrimtar që nuk i fsheh anët e errëta të njeriut.

Ai i njeh ato, i vendos përballë mirësisë dhe i lë të bashkëjetojnë në të njëjtën botë njerëzore.

Çfarë na thotë kjo galeri vlerësimesh?

Nëse i vendosim këto dëshmi pranë njëra-tjetrës, zbulojmë një të vërtetë të rëndësishme.

Nietzsche vlerëson psikologun. Einstein vlerëson mendimtarin e ekzistencës. Freud vlerëson artistin që depërton në ndërgjegje. Woolf vlerëson fuqinë për të tërhequr lexuesin në vorbullën e shpirtit. Joyce vlerëson revolucionarin e prozës. Kafka njeh tek ai një afërsi të thellë krijuese. Hemingway vlerëson njohësin e kundërshtive njerëzore.

Secili sheh një Dostojevski të vetin, por të gjithë takohen në një pikë: në pranimin e fuqisë së jashtëzakonshme të këtij shkrimtari.

Dhe këtu mund të kthehemi te njeriu që përshkruam në fillim të esesë: te burri që humbiste në ruletë, që vuante nga borxhet, që luftonte me sëmundjen dhe me dobësitë e veta, por që arrinte të krijonte personazhe që do të jetonin shumë më gjatë se ai.

Ndoshta kjo është një nga paradokset më të bukura të historisë së letërsisë: njeriu që nuk arriti gjithmonë të sundonte jetën e vet, arriti të krijonte një nga universet më të fuqishme të shpirtit njerëzor.

Dhe në këtë univers, krahas talentit të tij të jashtëzakonshëm, duhet të kujtojmë edhe Anën, gruan që i qëndroi pranë në luftën e tij për të gjetur një ekuilibër mes jetës dhe artit.

Sepse madhështia e një krijuesi nuk e fshin njeriun që fshihet pas saj. Përkundrazi, sa më thellë ta njohim njeriun, aq më mirë mund ta kuptojmë artin e tij.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error

Nese e pelqyet ket artikull? Ju lutemi përhapni fjalën :)

YouTube
YouTube
Tiktok