“Marrëveshje për presidentin”: Formula politike që kërkon një sqarim kushtetues

Nga Isuf B. Bajrami

Në një republikë kushtetuese, Presidenti nuk negociohet si pjesë e një pazari politik. Presidenti zgjidhet.

Kjo mund të duket si një dallim terminologjik, por në të vërtetë është një dallim thelbësor ndërmjet politikës dhe rendit kushtetues. Në momentin kur në diskursin publik përdoret formula “marrëveshje për presidentin”, lind menjëherë pyetja: a bëhet fjalë për një marrëveshje politike që synon të krijojë mbështetjen parlamentare për një kandidat, apo për një marrëveshje që paraprakisht përcakton se kush do të jetë President?

Nëse nënkuptohet e dyta, atëherë kemi një problem jo vetëm politik, por mbi të gjitha parimor dhe kushtetues.

Kushtetuta e Republikës së Kosovës nuk ia jep partive politike kompetencën për ta zgjedhur Presidentin. Ajo ia jep këtë kompetencë Kuvendit. Neni 65 përcakton se Kuvendi zgjedh Presidentin, ndërsa neni 86 përcakton procedurën e zgjedhjes, përfshirë votimin e fshehtë, kandidaturat dhe shumicat e nevojshme.[1][2]

Prandaj, një marrëveshje politike mund ta krijojë klimën për zgjedhjen e Presidentit, por nuk mund të bëhet burim i mandatit presidencial.

Presidenti nuk është objekt i ndarjes politike

Në demokracitë parlamentare, partitë negociojnë pothuajse për gjithçka: për formimin e shumicave, për programet qeverisëse, për bashkëpunimin parlamentar dhe për mbështetjen e kandidatëve.

Por jo çdo gjë që negociohet politikisht mund të prodhojë drejtpërdrejt një rezultat juridik.

Kjo është pika ku duhet të vendoset kufiri.

Partitë mund të negociojnë mbështetjen për një kandidat presidencial. Mund të konsultohen për një kandidat konsensual. Mund të japin garanci politike për të mos e bllokuar procesin. Mund të ndërtojnë një shumicë parlamentare.

Por nuk mund të pretendohet se marrëveshja e tyre është vetë zgjedhja e Presidentit.

Sepse Presidenti nuk merr mandatin nga marrëveshja ndërpartiake. Mandati buron nga procedura kushtetuese dhe nga vota e Kuvendit.

Ky nuk është formalizëm juridik. Është parim i shtetit kushtetues.

“Marrëveshje për presidentin” është një formulë që duhet sqaruar

Shprehja mund të ketë dy kuptime krejtësisht të ndryshme.

Në kuptimin e parë, ajo mund të nënkuptojë:

“Të gjejmë një kandidat që mund të marrë mbështetjen e nevojshme të deputetëve.”

Kjo është pjesë normale e politikës parlamentare.

Në kuptimin e dytë, mund të nënkuptojë:

“Të biem dakord tani se kush do të jetë President dhe më pas Kuvendi ta formalizojë këtë marrëveshje.”

Kjo është shumë më problematike.

Sepse në këtë rast Kuvendi rrezikon të reduktohet nga organi që ushtron kompetencën kushtetuese të zgjedhjes në një organ që vetëm formalizon një vendim të marrë diku tjetër.

Kjo do ta përmbyste logjikën e nenit 86.

Kushtetuta thotë se Presidenti zgjedhet nga Kuvendi, me votim të fshehtë.[2]

Nuk thotë se Presidenti zgjidhet nga partitë dhe pastaj votohet në Kuvend.

Dallimi është vendimtar.

Votimi i fshehtë nuk është dekor

Këtu qëndron një tjetër aspekt parimor që nuk duhet anashkaluar.

Kushtetuta kërkon që zgjedhja e Presidentit të bëhet me votim të fshehtë.[2]

Kjo nuk është një dispozitë dekorative.

Ajo është pjesë e vetë mekanizmit kushtetues të zgjedhjes. Prandaj, një marrëveshje politike nuk mund ta shndërrojë votimin kushtetues në një formalitet të paracaktuar.

Natyrisht, deputetët mund të konsultohen, të negociojnë dhe të deklarojnë mbështetjen e tyre politike. Por akti kushtetues mbetet votimi i Kuvendit.

Nëse rezultati do të konsiderohej i vendosur paraprakisht nga një marrëveshje ndërpartiake, atëherë pyetja nuk do të ishte më vetëm politike: çfarë funksioni do të kishte procedura kushtetuese e votimit?

Marrëveshje politike, po; marrëveshje mbi Kushtetutën, jo

Kjo nuk do të thotë se në një situatë të tillë nuk duhet të ketë marrëveshje politike.

Përkundrazi.

Nëse vendi rrezikon të hyjë në një tjetër cikël bllokade, dialogu politik është i domosdoshëm.

Por objekti i marrëveshjes duhet të jetë i qartë.

Mund të ketë një marrëveshje politike për zhbllokimin institucional.

Mund të ketë një dakordim procedural për konstituimin e Kuvendit.

Mund të ketë konsultime për një kandidat presidencial me potencial konsensual.

Mund të ketë një zotim politik për të mos e përdorur institucionin e Presidentit si instrument të bllokimit.

Por nuk duhet të ketë një marrëveshje politike që pretendon të zëvendësojë procedurën kushtetuese.

Kompromisi politik është i lejueshëm; kapërcimi i Kushtetutës nuk është.

“Marrëveshja teknike” është formulë më e saktë — me një kusht

Edhe termi “marrëveshje teknike” duhet përdorur me kujdes, sepse nuk është kategori juridike e përcaktuar në Kushtetutë.

Por, në kuptimin politik dhe procedural, ai është më i përshtatshëm nëse synon të krijojë kushtet për funksionalizimin e institucioneve, pa paracaktuar rezultatin e një procedure kushtetuese.

Një dakordim i tillë mund të përfshijë:

konstituimin e Kuvendit;

zgjedhjen e organeve të Kuvendit;

respektimin e afateve kushtetuese;

krijimin e kushteve për formimin e institucioneve;

zhvillimin e konsultimeve ndërpartiake;

identifikimin e një kandidati që mund të sigurojë shumicën e kërkuar;

respektimin e plotë të procedurës së nenit 86.

Kjo është krejt ndryshe nga një marrëveshje që thotë paraprakisht: “ky person do të jetë President”.

E para është një mënyrë për ta bërë sistemin të funksionojë.

E dyta rrezikon ta bëjë procedurën kushtetuese një formalitet.

Kuvendi nuk mund të anashkalohet

Kjo është ndoshta pika më e rëndësishme.

Kushtetuta e ka zgjedhur Kuvendin si institucionin që e ushtron kompetencën e zgjedhjes së Presidentit.[1]

Prandaj, edhe kur ekziston një konsensus i gjerë politik jashtë Kuvendit, ai konsensus duhet të përkthehet në procedurën kushtetuese të Kuvendit, jo ta zëvendësojë atë.

Nëse partitë arrijnë marrëveshje për një kandidat, kandidati duhet të kalojë përmes procedurës së kandidimit dhe votimit të paraparë në nenin 86.[2]

Kushtetuta kërkon që kandidati të sigurojë nënshkrimet e të paktën 30 deputetëve. Në dy votimet e para kërkohet shumica prej dy të tretave të të gjithë deputetëve; në rast dështimi, zhvillohet votimi i tretë sipas rregullit të përcaktuar në Kushtetutë.[2]

Kjo procedurë nuk është një pengesë që duhet anashkaluar përmes marrëveshjes politike.

Është vetë rruga përmes së cilës marrëveshja politike duhet të marrë formë kushtetuese.

Edhe praktika kushtetuese e përforcon këtë parim

Jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese ka theksuar në kontekste të ndryshme se kompetencat dhe procedurat kushtetuese nuk mund të ndryshohen përmes mekanizmave që bien ndesh me Kushtetutën. Në një aktgjykim për ndryshimet e propozuara kushtetuese, Gjykata e ka trajtuar në mënyrë të drejtpërdrejtë nenin 86 dhe ka evidentuar se ai përcakton vetë mekanizmin kushtetues të zgjedhjes së Presidentit.[3]

Po aq domethënëse është jurisprudenca e Gjykatës për parimet demokratike, korrektësinë politike, transparencën dhe parashikueshmërinë në funksionimin e institucioneve kushtetuese.[4]

Prandaj, çështja nuk duhet parë vetëm nga këndvështrimi i asaj që është politikisht e mundshme.

Duhet parë edhe nga këndvështrimi i asaj që është kushtetuesisht e lejueshme dhe institucionalisht e qëndrueshme.

Shmangia e zgjedhjeve nuk mund të jetë arsyetim për çdo kompromis

Ekziston një argument politik i kuptueshëm: nëse dështimi për zgjedhjen e Presidentit mund të çojë në shpërndarjen e Kuvendit dhe zgjedhje të reja, atëherë partitë duhet të gjejnë një kompromis.[2]

Kjo është e saktë.

Por prej saj nuk mund të nxirret përfundimi se çdo marrëveshje që shmang zgjedhjet është automatikisht e pranueshme.

Në një shtet kushtetues, qëllimi nuk e shfuqizon procedurën.

Nuk mund të thuhet: “Duhet t’i shmangim zgjedhjet, prandaj le të vendosim paraprakisht Presidentin.”

Logjika duhet të jetë e kundërt:

“Duhet t’i shmangim zgjedhjet, prandaj duhet të krijojmë një konsensus të mjaftueshëm që Presidenti të zgjidhet sipas Kushtetutës.”

Ky është dallimi ndërmjet kompromisit kushtetues dhe pazarit politik.

Dimensioni diplomatik: kompromisi nuk është kapje e institucioneve

Nga këndvështrimi politiko-diplomatik, një kompromis i qëndrueshëm duhet të prodhojë besim, jo varësi.

Një marrëveshje që i detyron institucionet vetëm të formalizojnë një vendim të marrë paraprakisht nga partitë mund të zgjidhë një krizë të momentit, por mund të krijojë një precedent të rrezikshëm për të ardhmen.

Ndërsa një marrëveshje që garanton respektimin e procedurave, krijon hapësirë për kompromis dhe siguron një shumicë të mjaftueshme për zgjedhjen e Presidentit, është shumë më e qëndrueshme.

Në diplomaci, kompromisi i mirë nuk e eliminon institucionin.

Ai e bën institucionin të funksionojë.

Pyetja e vërtetë nuk është “kush e merr Presidencën?”

Pyetja që duhet të dominojë debatin publik nuk është se cilës parti “i takon” Presidenca.

Kushtetuta nuk e njeh konceptin e “partisë që i takon Presidenca”.

Ajo njeh kandidatin, deputetët, votimin, shumicat dhe procedurën.

Prandaj, çdo pretendim politik se një post kushtetues “i takon” një subjekti politik duhet të argumentohet politikisht, por nuk duhet të ngatërrohet me një të drejtë kushtetuese që nuk ekziston.

Presidenti është kreu i shtetit dhe përfaqëson unitetin e popullit të Republikës së Kosovës.[5]

Pikërisht për këtë arsye, Presidenca nuk duhet të trajtohet si trofe i një partie, si kompensim elektoral apo si pjesë e një formule të ndarjes së pushtetit.

Ajo është një institucion kushtetues.

Përfundim: marrëveshja duhet ta ndihmojë Kushtetutën, jo ta zëvendësojë atë

Nëse ekziston vullneti politik për ta shmangur një krizë të re institucionale, ai duhet përshëndetur.

Nëse ekziston gatishmëri për kompromis, ajo është e domosdoshme.

Por duhet të jemi të prerë në një parim:

Nuk mund të ketë një “marrëveshje për Presidentin” që e bën marrëveshjen politike burim të zgjedhjes presidenciale.

Mund të ketë marrëveshje për zhbllokimin e institucioneve.

Mund të ketë marrëveshje për mbështetjen politike të një kandidati.

Mund të ketë dakordim për një kandidat konsensual.

Por Presidenti duhet të zgjidhet nga Kuvendi, sipas Kushtetutës dhe përmes votimit të përcaktuar prej saj.[1][2]

Ky nuk është formalizëm.

Ky është thelbi i shtetit kushtetues.

Prandaj, nëse kërkohet një formulë për ta shmangur krizën, ajo duhet të jetë:

marrëveshje politike për zhbllokimin institucional dhe dakordim procedural për zhvillimin e procesit kushtetues — jo marrëveshje politike që e parapërcakton Presidentin.

Sepse në fund, një shtet demokratik nuk mund të funksionojë mbi parimin se institucionet votojnë atë për të cilën partitë janë marrë vesh paraprakisht.

Parimi duhet të jetë i kundërt:

Partitë negociojnë, institucionet vendosin dhe Kushtetuta përcakton kufijtë.

Fusnotat:

[1] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 65, përcakton kompetencat e Kuvendit, ndër to edhe zgjedhjen e Presidentit të Republikës.

[2] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 86, “Zgjedhja e Presidentit”, përcakton se Presidenti zgjidhet nga Kuvendi me votim të fshehtë; rregullon kandidaturat, nënshkrimet e 30 deputetëve, shumicat e nevojshme në tri votimet dhe pasojat e dështimit të zgjedhjes.

[3] Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, Aktgjykim në rastet K.O. 29/12 dhe K.O. 48/12, pjesa që trajton nenin 86 dhe procedurën kushtetuese për zgjedhjen e Presidentit.

[4] Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, Aktgjykim në rastin KO103/14, ku trajtohen, ndër të tjera, parimet demokratike, korrektësia politike, transparenca dhe parashikueshmëria në ushtrimin e kompetencave kushtetuese.

[5] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 83: “Presidenti është kreu i shtetit dhe përfaqëson unitetin e popullit të Republikës së Kosovës.”

Vendi i Lekës, 12.08.2026