KOSOVA NUK MUND TË BËHET MONEDHË E DIPLOMACISË UKRAINASE
Forum/ Flasin Prof. Shezai Rrokaj, Prof. Lush Susaj, Prof. Xheladin Çeka, Prof. As. Rexhep Uka, Prof. Tritan Shehu, Nasho Bakalli
Reagimi intelektual mbi Deklaratën e Presidentit Ukrainas Volodymyr Zelensky për Kosovën
– Deklarata e Zelenskyt jo vetëm e papërshtatshme, por në kundërshtim me parimin e reciprocitetit
– Një deklaratë e papërgjegjshme, e rëndë dhe zhgënjyese
Nga Albert Z. ZHOLI
NJË DEKLARATË QË HAP PLAGËN E KOSOVËS
Ka deklarata diplomatike që kalojnë si një fjali e zakonshme dhe ka të tilla që, përtej fjalëve, prekin plagë ende të pambyllura të historisë. Deklarata e Presidentit Ukrainas, Volodymyr Zelensky për Kosovën, e bërë në praninë e Presidentit serb Aleksandar Vuçiç, është pikërisht një prej tyre. Në një kohë kur Ukraina po përballet me agresionin Rus dhe kërkon nga bota demokratike respektimin e sovranitetit, integritetit territorial dhe të drejtës së një populli për të vendosur vetë për fatin e tij, qëndrimi i shprehur ndaj Kosovës ngre pikëpyetje serioze politike, historike dhe morale. Për shqiptarët, kjo nuk është thjesht një deklaratë diplomatike; ajo prek drejtpërdrejt kujtesën e luftës, vuajtjeve dhe sakrificave të Kosovës. Ja si shprehen Prof. Shezai Rrokaj, Prof. Lush Susaj, Prof. Xheladin Ceka, Prof. As. Rexhep Uka, Prof. Tritan Shehu, Nasho Bakalli për këtë problem…
Prof. Shezai Rrokaj:
Zelensky të shohë hallet e Ukrainës para se të merret me të tjerët
Deklaratat e Presidentit ukrainas Volodymyr Zelensky për çështje që lidhen me Shqipërinë dhe Kosovën kërkojnë një reagim të qartë. Në një kohë kur Ukraina ndodhet në një prej krizave më të mëdha të historisë së saj moderne dhe kur e gjithë bota merret me luftën, sigurinë dhe të ardhmen e saj, është e natyrshme të shtrohet pyetja: pse duhet që presidenti ukrainas të marrë përsipër të japë leksione për çështje që nuk lidhen drejtpërdrejt me vendin e tij? Zelensky duhet të merret më parë me problemet e vendit të vet, përpara se të shfaqet si një lloj “gjithologu” në çështjet e të tjerëve. Por përtej personit të Zelenskyt, këtu shtrohet një çështje më e gjerë: a duhet të jetë demokracia një vlerë universale dhe e njëjtë për të gjithë, apo të interpretohet sipas interesave politike dhe gjeopolitike të momentit? Nëse demokracia, sovraniteti dhe e drejta e popujve për të vendosur për fatin e tyre janë vlera universale, atëherë ato nuk mund të zbatohen me dy standarde. Nuk mund të kërkohet respekt për sovranitetin e një shteti dhe, njëkohësisht, të anashkalohet i njëjti parim kur bëhet fjalë për një tjetër. Pikërisht këtu qëndron shqetësimi që ngre Rrokaj: në marrëdhëniet ndërkombëtare shpesh vlerat deklarohen si universale, por zbatimi i tyre kushtëzohet nga interesat politike. Edhe për Shqipërinë dhe Kosovën çështja është e rëndësishme. Demokracia nuk duhet të nënkuptojë dobësimin e identitetit kombëtar, as harrimin e historisë dhe të interesave kombëtare. Përkundrazi, një demokraci e shëndetshme duhet të jetë në gjendje të bashkojë liritë individuale, shtetin ligjor dhe vlerat Evropiane me ruajtjen e identitetit, gjuhës, kulturës dhe kujtesës kombëtare. Demokracia nuk duhet të na kërkojë të harrojmë se kush jemi. Shqiptarët kanë nevojë për një demokraci që forcon shtyllën kurrizore të shoqërisë, jo për një demokraci që e bën atë të përkulet përballë çdo presioni të jashtëm. Marrëdhëniet me aleatët dhe partnerët janë të rëndësishme, por miqësia ndërkombëtare nuk duhet të nënkuptojë heqjen dorë nga dinjiteti dhe interesat tona. Në fund të fundit, çdo lider politik duhet të ketë kujdes kur ndërhyn në çështjet e të tjerëve. Sepse para se t’u japësh këshilla të tjerëve, duhet të jesh në gjendje t’u përgjigjesh pyetjeve që të bëjnë qytetarët e tu. Zelensky ka shumë punë për të bërë në Ukrainë. Edhe Shqipëria dhe Kosova kanë të drejtë të përcaktojnë vetë rrugën e tyre.
PROF. XHELADIN ÇEKA:
Deklarata e Zelenskyt jo vetëm e papërshtatshme, por në kundërshtim me parimin e reciprocitetit
Deklarata e Presidentit ukrainas Volodymyr Zelensky për Kosovën, për mua, është e papranueshme. Minimumi do të ishte që ai të mos shprehej në këtë mënyrë për një çështje kaq të ndjeshme. Ne e dimë që Ukraina nuk e njeh pavarësinë e Kosovës, ashtu siç nuk e njohin edhe pesë shtete anëtare të Bashkimit Evropian. Në këto rrethana, minimumi i korrektësisë politike dhe diplomatike do të ishte reciprociteti. Nuk mund të kërkosh mbështetje, solidaritet dhe mirëkuptim nga një popull, ndërkohë që vetë nuk i njeh të drejtën e tij për të qenë shtet i pavarur. Marrëdhëniet mes popujve duhet të ndërtohen mbi parimin e respektit të ndërsjellë. Kosova ka qenë dhe mbetet një çështje e ndjeshme për shqiptarët dhe çdo qëndrim ndaj saj duhet të peshohet me shumë përgjegjësi. Për këtë arsye, deklarata e Zelenskyt më duket jo vetëm e papërshtatshme, por edhe në kundërshtim me parimin e reciprocitetit që duhet të udhëheqë marrëdhëniet ndërmjet shteteve dhe popujve.
Prof. Lush Susaj:
KOSOVA NUK MUND TË BËHET MONEDHË E DIPLOMACISË UKRAINASE
Deklarata e Presidentit ukrainas Volodymyr Zelensky për Kosovën, e bërë në krah të Presidentit serb Aleksandar Vuçiç, nuk mund të kalojë në heshtje. Ajo ka ngjallur reagime të forta jo vetëm për përmbajtjen, por edhe për mënyrën dhe momentin kur u artikulua. Siç shprehet publicisti Prof. Lush Susaj, bota demokratike dhe politika shqiptare duhet të reagojnë ndaj çdo deklarate që prek Kosovën dhe që, drejtpërdrejt ose tërthorazi, mund të përdoret për të relativizuar të drejtën e saj për pavarësi dhe subjektivitet ndërkombëtar. Kosova nuk mund të bëhet monedhë e diplomacisë. Kosova nuk mund të vendoset në të njëjtën peshore me Ukrainën dhe as të përdoret si argument për të justifikuar apo relativizuar agresionin rus ndaj Ukrainës. Historia, rrethanat politike, juridike dhe zhvillimet e dy çështjeve janë të ndryshme. Krahasimet e thjeshtuara mes tyre rrezikojnë të shtrembërojnë realitetin historik dhe juridik. Për shqiptarët, Kosova nuk është një kartë diplomatike që mund të përdoret sipas interesave të ditës. Ajo është një çështje e historisë, e së drejtës dhe e dinjitetit kombëtar. Prandaj, çdo përpjekje për ta trajtuar Kosovën thjesht si një “precedent” në debatin për Ukrainën duhet kundërshtuar me argumente dhe me qartësi diplomatike. Kjo nuk do të thotë se shqiptarët duhet të relativizojnë agresionin rus ndaj Ukrainës. Përkundrazi. Parimi duhet të jetë i njëjtë për të gjithë: asnjë shtet nuk duhet të ndryshojë kufijtë me forcë dhe asnjë popull nuk duhet të përdoret si instrument për të justifikuar agresionin ndaj një populli tjetër. Pikërisht këtu qëndron edhe përgjegjësia e Shqipërisë. Tirana nuk duhet të heshtë kur bëhet fjalë për Kosovën. Duhet të reagojë me maturi, por edhe me vendosmëri. Duhet të mbrojë të vërtetën historike dhe juridike të Kosovës, pa rënë në kurthin e retorikës së momentit dhe pa lejuar që çështja e saj të përdoret si monedhë shkëmbimi në diplomacinë ndërkombëtare. Kjo situatë duhet të shërbejë si një kushtrim diplomatik për Shqipërinë: miqësia me Ukrainën, marrëdhëniet me partnerët europianë dhe qëndrimi kundër agresionit rus janë të rëndësishme, por ato nuk mund të ndërtohen mbi heshtjen për Kosovën. Shqipëria duhet të jetë e qartë në një pikë themelore: Kosova nuk është precedent për t’u përdorur sipas interesit të radhës. Kosova është një realitet politik, historik dhe juridik që kërkon respekt. Dhe pikërisht për këtë arsye, çdo lider ndërkombëtar që flet për Kosovën duhet ta bëjë këtë me përgjegjësinë që kërkon historia e saj. Kosova nuk mund të jetë monedhë e diplomacisë. Ajo duhet të mbetet çështje e parimit, së drejtës dhe dinjitetit.
Prof. As. Rexhep Uka:
Një deklaratë e papërgjegjshme, e rëndë dhe zhgënjyese
Deklarata e Presidentit ukrainas Volodymyr Zelensky për Kosovën është, përtej të papërgjegjshmes, shumë e rëndë, zhgënjyese dhe me efekte të paparashikueshme. Ajo ngre pikëpyetje serioze për mënyrën se si po trajtohet çështja e Kosovës në diplomacinë ndërkombëtare. Sipas Prof. As. Rexhep Ukës, shqetësimi nuk lidhet vetëm me përmbajtjen e deklaratës, por edhe me heshtjen që e ka shoqëruar atë. Dhe këtu qëndron një nga pikëpyetjet më të mëdha: pse nuk ka pasur një reagim të qartë dhe të prerë kundërshtues nga Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Europian? Kosova nuk mund të trajtohet si një argument dytësor në debatet gjeopolitike dhe aq më pak të përdoret si mjet krahasimi apo negocimi për interesa që lidhen me konfliktin në Ukrainë. Çdo deklaratë që prek statusin, pavarësinë dhe subjektivitetin e Kosovës kërkon vëmendje të veçantë, sidomos kur bëhet në prani të drejtuesve të Serbisë. Për shqiptarët, heshtja diplomatike në raste të tilla nuk është një çështje e parëndësishme. Ajo krijon pasiguri dhe shton pikëpyetjet mbi qëndrimet reale të partnerëve tanë ndërkombëtarë. Prandaj, shqetësimi i Prof. As. Rexhep Ukës është i drejtë: nuk mjafton të dëgjohen deklaratat, duhet parë edhe reagimi ndaj tyre. Nëse Kosova është pjesë e një rendi Evropian të bazuar në demokraci, të drejtën ndërkombëtare dhe respektimin e sovranitetit, atëherë këto parime duhet të mbrohen në mënyrë të njëjtë dhe pa standarde të dyfishta. Kosova nuk duhet të bëhet pjesë e pazareve diplomatike. Dhe heshtja përballë deklaratave që e prekin atë është një shqetësim po aq serioz sa vetë deklarata.
Nasho Bakalli, specialist i shkencave politike:
Kosova ka pavarësi me bollëk, aq sa i qan hallin edhe Ukrainës
“Deklarata e Zelenskit ngjason me atë të një tregtari, të cilin, kur e pyetën se ‘me çfarë biznesi do të merresh në Arktik (Polin e Veriut)?’, ai u përgjigj: ‘Do t’u shes akull eskimezëve’. Kosova ka pavarësi me bollëk, aq sa i qan hallin edhe Ukrainës, së cilës i kishte varur flamurin e saj në mes të Prishtinës, ndërkohë që ajo po shkatërrohet çdo ditë e më keq. Kosova duhet ta mbrojë, zhvillojë dhe përparojë pavarësinë e saj, duke kthyer kokën edhe mbrapa në kohë, sepse e shkuara e saj, historia, po rigatuhet tashmë në punishten djallëzore të politikës aktuale.”
Prof. Tritan Shehu:
ZELENSKY, KOSOVA DHE NJË DEKLARATË QË NUK DUHEJ BËRË KRAH VUÇIÇIT
Deklarata e Presidentit ukrainas Volodymyr Zelensky për Kosovën, e bërë krah Presidentit serb Aleksandar Vuçiç, nuk mund të kalojë pa u komentuar. Ajo është, së paku, një deklaratë e papërshtatshme politikisht dhe veçanërisht e dhimbshme për shqiptarët e Kosovës dhe Shqipërisë. Në lidhje me pavarësinë e Kosovës, Zelensky është shprehur se Ukraina respekton integritetin territorial të partnerëve të saj dhe të drejtën ndërkombëtare dhe se qëndrimi i saj ndaj shpalljes së pavarësisë së Kosovës mbetet i pandryshuar. Problemi qëndron pikërisht këtu. Kosova nuk mund të trajtohet thjesht si një çështje e “integritetit territorial të Serbisë”. Një arsyetim i tillë rrezikon të anashkalojë historinë, represionin, spastrimin etnik dhe luftën që zhvilloi regjimi i Millosheviçit kundër popullsisë shqiptare të Kosovës. Është e vërtetë se Ukraina nuk e ka njohur pavarësinë e Kosovës. Por është po aq e vërtetë se Kosova nuk mund të kuptohet pa historinë e saj dhe pa atë që ndodhi në vitet ’90. Në vitin 1999, NATO ndërhyri ushtarakisht për të ndaluar katastrofën humanitare në Kosovë, ndërsa pas luftës u vendos administrimi ndërkombëtar i territorit. Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë. Prandaj, krahasimi i thjeshtë i Kosovës me një “shpallje të njëanshme” është i pamjaftueshëm. Pas kësaj shpalljeje qëndron një histori e gjatë konflikti, represioni, ndërhyrjeje ndërkombëtare dhe një proces politik që përfundoi me krijimin e një realiteti të ri. Zelensky, më shumë se shumë liderë të tjerë, duhet ta kuptojë këtë. Ukraina po përjeton sot atë që do të thotë të përballesh me pushtimin, dhunën, shkatërrimin dhe kërcënimin ndaj ekzistencës së një shteti. Populli ukrainas po lufton për territorin, lirinë dhe të drejtën për të vendosur vetë për të ardhmen e tij. Pikërisht për këtë arsye, është e vështirë të kuptohet një qëndrim kaq i prerë ndaj Kosovës. Shqiptarët e Kosovës kanë përjetuar luftë, dëbime masive dhe krime të rënda gjatë konfliktit të viteve 1998–1999. Serbia e atëhershme e Slobodan Millosheviçit përdori forcën shtetërore kundër popullsisë shqiptare të Kosovës. NATO ndërhyri dhe më pas Kosova hyri në një fazë të administrimit ndërkombëtar. Dhe këtu qëndron një tjetër element që Zelensky nuk duhet ta harrojë. Shqipëria dhe Kosova kanë qenë ndër mbështetësit më të qartë të Ukrainës që prej fillimit të agresionit rus. Shqipëria e ka dënuar pushtimin rus dhe ka mbështetur Ukrainën në forumet ndërkombëtare. Kosova, edhe pse nuk është anëtare e OKB-së, ka shprehur në mënyrë të qartë solidaritetin e saj me popullin ukrainas. Është një solidaritet që buron edhe nga përvoja. Shqiptarët e Kosovës e dinë çfarë do të thotë të kesh përballë një ushtri dhe një shtet shumë më të fuqishëm. E dinë çfarë do të thotë të largohesh nga shtëpia, të humbasësh njerëz të afërt dhe të kërkosh mbështetje nga bota demokratike. Ndaj deklarata e Zelenskyt, e bërë në praninë e Vuçiçit, krijon një kontrast të fortë politik dhe moral. Nuk është e nevojshme që Ukraina të ndryshojë menjëherë politikën e saj ndaj njohjes së Kosovës. Marrëdhëniet ndërkombëtare janë komplekse dhe çdo shtet ka të drejtën të përcaktojë politikën e tij të jashtme. Por një gjë është politika e njohjes dhe tjetër është mënyra se si trajtohet historia dhe e drejta e një populli. Zelensky mund të thoshte se Ukraina nuk e ka ndryshuar qëndrimin e saj për njohjen e Kosovës, pa e vendosur çështjen në një kornizë që krijon përshtypjen e mbështetjes së tezës serbe mbi Kosovën. Sepse kjo nuk është thjesht një çështje juridike. Është edhe një çështje historie, drejtësie dhe kujtese. Dhe kur një deklaratë e tillë bëhet krah Vuçiçit, ajo merr një peshë edhe më të madhe politike. Presidenti ukrainas duhet të jetë veçanërisht i kujdesshëm me këtë temë.
