KOSOVA NË BOSHTIN STRATEGJIK AMERIKANO-EVROPIAN

Nga mbështetja amerikane për lirinë dhe pavarësinë te përgjegjësia e institucioneve të Kosovës për konsolidimin e shtetit, forcimin e Presidencës dhe avancimin e integrimit euroatlantik.

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Kosova është një nga shtetet më të reja të Evropës, por rruga e saj drejt lirisë dhe shtetësisë përfaqëson një proces të rëndësishëm politik, juridik dhe gjeopolitik në Evropën Juglindore. Në këtë rrugëtim, Shtetet e Bashkuara të Amerikës kanë luajtur një rol të veçantë, veçanërisht gjatë krizës së viteve 1998–1999, në mbështetjen e procesit të pavarësisë dhe në konsolidimin e institucioneve të Republikës së Kosovës.

Marrëdhëniet Kosovë–SHBA nuk janë vetëm marrëdhënie të zakonshme diplomatike ndërmjet dy shteteve. Ato mbështeten në një histori të rëndësishme të bashkëpunimit politik dhe të sigurisë, në përvojën e ndërhyrjes ndërkombëtare për t’i dhënë fund luftës dhe në orientimin e përbashkët drejt demokracisë dhe integrimit euroatlantik.

Megjithatë, kjo marrëdhënie nuk mund të mbështetet vetëm në kujtesën historike dhe mirënjohjen për mbështetjen amerikane. Ajo duhet të zhvillohet si partneritet strategjik afatgjatë, i bazuar në interesa të përbashkëta, institucione funksionale, përgjegjësi shtetërore dhe kontribut konkret në paqen e sigurinë rajonale.

Në këtë kontekst, zhvillimet e reja institucionale në Kosovë dhe zgjedhja e akademikes Justina Shiroka-Pula në krye të shtetit e bëjnë edhe më të rëndësishme vazhdimësinë e politikës së jashtme, forcimin e unitetit institucional dhe ruajtjen e marrëdhënieve strategjike me SHBA-në dhe partnerët evropianë.

Nga kriza e Kosovës te ndërhyrja ndërkombëtare

Në fund të viteve ’90, përshkallëzimi i konfliktit në Kosovë, dhuna ndaj popullsisë civile dhe dëbimi masiv i shqiptarëve e shndërruan çështjen e Kosovës në një nga sfidat më të rëndësishme të sigurisë evropiane.

Administrata e Presidentit Bill Clinton e trajtoi krizën si çështje të stabilitetit ndërkombëtar dhe të domosdoshmërisë për t’i dhënë fund dhunës. Pas dështimit të përpjekjeve diplomatike për arritjen e një marrëveshjeje në Rambuje, më 24 mars 1999 NATO-ja filloi fushatën ajrore kundër Republikës Federale të Jugosllavisë.

Pas 78 ditësh, forcat jugosllave u tërhoqën nga Kosova. Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara krijoi kornizën për administrimin ndërkombëtar dhe praninë ndërkombëtare të sigurisë, përfshirë KFOR-in.

Ky zhvillim shënoi një kthesë historike. U krijuan kushtet për kthimin e një pjese të madhe të të dëbuarve, rindërtimin e jetës shoqërore dhe ngritjen e institucioneve të vetëqeverisjes.

Roli amerikan ishte vendimtar në kuadër të angazhimit të NATO-s dhe të bashkësisë ndërkombëtare. Në të njëjtën kohë, rruga e Kosovës drejt lirisë lidhet edhe me qëndresën e popullit të saj, luftën çlirimtare dhe përpjekjet e vazhdueshme diplomatike të shqiptarëve për të drejtat dhe vetëvendosjen e tyre.

Viti 1999, për rrjedhojë, shënoi jo vetëm përfundimin e një faze të dhunshme të luftës, por edhe fillimin e një procesi të ri politik e institucional, i cili do ta çonte Kosovën drejt përcaktimit të statusit të saj.

Nga Bill Clinton te George W. Bush: rruga drejt pavarësisë

Nëse administrata e Bill Clintonit lidhet kryesisht me ndërhyrjen e vitit 1999, administrata e Presidentit George W. Bush u angazhua në periudhën kur çështja kryesore ishte përcaktimi i statusit politik të Kosovës.

Pas disa vitesh administrimi ndërkombëtar, u bë e qartë se status quo-ja nuk mund të ishte zgjidhje e përhershme. Procesi ndërkombëtar i statusit, i udhëhequr nga i dërguari i posaçëm i OKB-së, Martti Ahtisaari, synonte një zgjidhje që do të garantonte funksionimin demokratik, karakterin shumëetnik dhe mbrojtjen e të drejtave të komuniteteve.

Shtetet e Bashkuara mbështetën procesin ndërkombëtar dhe zgjidhjen politike që përfundimisht çoi në shpalljen e pavarësisë.

Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë, ndërsa Shtetet e Bashkuara e njohën zyrtarisht Republikën e Kosovës më 18 shkurt 2008.

Ky akt shënoi një etapë vendimtare në afirmimin ndërkombëtar të shtetit të ri. Njohja amerikane forcoi pozitën diplomatike të Kosovës dhe krijoi një bazë të rëndësishme për zhvillimin e marrëdhënieve dypalëshe.

Nga viti 1999 deri më 2008, politika amerikane ndaj Kosovës kaloi nga ndërhyrja për t’i dhënë fund luftës drejt mbështetjes së një zgjidhjeje politike për statusin. Këto etapa, ndonëse të ndryshme, janë pjesë e së njëjtës histori të transformimit të Kosovës nga një territor nën administrim ndërkombëtar në një shtet të pavarur.

Nga Obama te Trump dhe Biden: konsolidimi i shtetit dhe diplomacia ekonomike

Pas shpalljes së pavarësisë, sfidat e Kosovës ndryshuan. Çështja nuk ishte më vetëm afirmimi i shtetësisë, por edhe ndërtimi i institucioneve demokratike, forcimi i sundimit të ligjit, zhvillimi ekonomik dhe krijimi i kushteve për integrim evropian e euroatlantik.

Administrata e Presidentit Barack Obama e trajtoi Kosovën në kuadër të konsolidimit institucional dhe stabilitetit rajonal. SHBA-ja mbështeti dialogun Kosovë–Serbi të lehtësuar nga Bashkimi Evropian, duke e konsideruar normalizimin e marrëdhënieve një element të rëndësishëm për paqen në rajon.

Administrata e Donald Trumpit i kushtoi rëndësi të veçantë dimensionit ekonomik të diplomacisë. Marrëveshja e Uashingtonit e shtatorit 2020 ishte një përpjekje për ta zgjeruar bashkëpunimin përtej çështjeve tradicionale politike dhe të sigurisë, duke përfshirë projekte dhe interesa ekonomike.

Administrata e Joe Bidenit vazhdoi mbështetjen për institucionet demokratike, dialogun dhe perspektivën euroatlantike të Kosovës, në një kontekst të ndryshimeve të rëndësishme të sigurisë në Evropë.

Ndryshimet ndërmjet administratave amerikane janë të natyrshme dhe pasqyrojnë prioritetet e ndryshme politike. Për Kosovën, prandaj, është e rëndësishme që marrëdhëniet me SHBA-në të ndërtohen mbi baza institucionale dhe dypartiake, jo vetëm përmes kontakteve të përkohshme politike.

Mësimi kryesor i këtyre periudhave është se shtetësia juridike nuk mjafton pa funksionim institucional. Pavarësia krijon të drejtën për të vendosur për të ardhmen, ndërsa cilësia e institucioneve përcakton aftësinë për ta realizuar atë.

Presidenca e re dhe përgjegjësia për vazhdimësinë strategjike

Zgjedhja e akademikes Justina Shiroka-Pula Presidente e Republikës së Kosovës e vendos Presidencën përballë përgjegjësisë për të përfaqësuar unitetin e qytetarëve dhe interesat afatgjata të shtetit. Në këtë fazë, rëndësi të veçantë kanë stabiliteti institucional, respektimi i Kushtetutës dhe vazhdimësia e orientimit euroatlantik.

Sipas rolit kushtetues, Presidentja përfaqëson Republikën e Kosovës brenda dhe jashtë vendit dhe ushtron kompetencat e përcaktuara me Kushtetutë. Në politikën e jashtme, suksesi i Presidencës kërkon bashkëpunim të koordinuar me Qeverinë, Kuvendin dhe institucionet përgjegjëse për diplomacinë dhe sigurinë.

Në marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara, një nga detyrat më të rëndësishme është ruajtja e besimit strategjik dhe forcimi i komunikimit institucional. Kosova duhet t’i paraqesë interesat e saj në mënyrë të qartë, profesionale dhe të qëndrueshme, duke e trajtuar partneritetin me Amerikën si interes afatgjatë të shtetit dhe jo si instrument të politikës së brendshme.

Presidentja mund të luajë rol të rëndësishëm në promovimin e unitetit institucional, në përfaqësimin e Kosovës në marrëdhëniet ndërkombëtare dhe në mbështetjen e reformave që forcojnë demokracinë, sundimin e ligjit dhe besueshmërinë e institucioneve.

Njëkohësisht, Presidenca duhet të kontribuojë në ruajtjen e një ekuilibri të qëndrueshëm ndërmjet marrëdhënieve strategjike me SHBA-në dhe thellimit të bashkëpunimit me Bashkimin Evropian. Këto dy drejtime janë plotësuese dhe përbëjnë shtylla themelore të orientimit euroatlantik të Kosovës.

Profili akademik dhe institucional i Presidentes mund të shërbejë si bazë për promovimin e kulturës së dialogut, argumentimit dhe përgjegjësisë publike. Megjithatë, suksesi i Presidencës do të varet nga aftësia për të bashkëpunuar me institucionet e tjera, për të respektuar kufijtë kushtetues të kompetencave dhe për ta vendosur interesin shtetëror mbi interesat partiake.

Në këtë kuptim, faza e re institucionale duhet të shndërrohet në mundësi për forcimin e diplomacisë, rritjen e besimit të partnerëve ndërkombëtarë dhe avancimin e pozitës së Kosovës në strukturat evropiane dhe euroatlantike.

Nga miqësia historike te partneriteti strategjik

Marrëdhënia Kosovë–SHBA është ndërtuar mbi një histori të veçantë, por e ardhmja e saj duhet të mbështetet në interesa të përbashkëta dhe përgjegjësi të ndërsjella.

Në fushën e sigurisë, Kosova duhet të vazhdojë zhvillimin e kapaciteteve profesionale të Forcës së Sigurisë së Kosovës, në përputhje me mandatin e saj dhe standardet e bashkëpunimit me partnerët strategjikë. Partneriteti me Gardën Kombëtare të Iowa-s është një shembull i rëndësishëm i bashkëpunimit afatgjatë ndërmjet Kosovës dhe SHBA-së.

Në fushën e sundimit të ligjit, prioritet duhet të mbeten pavarësia dhe efikasiteti i gjyqësorit, luftimi i korrupsionit, profesionalizimi i administratës publike dhe respektimi i të drejtave themelore. Këto nuk janë vetëm kërkesa të partnerëve ndërkombëtarë, por nevoja të drejtpërdrejta të qytetarëve.

Në ekonomi, marrëdhëniet me SHBA-në duhet të orientohen drejt investimeve, inovacionit, energjisë, arsimit dhe krijimit të vendeve të punës. Një partneritet i qëndrueshëm kërkon projekte konkrete që ndikojnë në zhvillimin ekonomik dhe në përmirësimin e mirëqenies së qytetarëve.

Në diplomaci, Kosova duhet të ndërtojë një shërbim profesional, të koordinuar dhe të aftë për t’i paraqitur interesat e saj me argumente juridike e politike. Ajo duhet të forcojë marrëdhëniet me aleatët, të punojë për njohje të reja dhe të zhvillojë një qasje aktive ndaj organizatave ndërkombëtare.

Mbi të gjitha, Kosova duhet të kalojë nga perceptimi si përfituese e sigurisë ndërkombëtare në atë të një shteti që kontribuon në sigurinë rajonale dhe euroatlantike. Ky transformim kërkon institucione të qëndrueshme, ekonomi konkurruese dhe përgjegjësi të qartë politike.

Nga shtetformimi te shtetkonsolidimi

Historia moderne e Kosovës është e lidhur ngushtë me mbështetjen amerikane: nga administrata e Bill Clintonit dhe ndërhyrja e NATO-s më 1999, te njohja e pavarësisë më 2008 dhe angazhimi i administratave pasuese për konsolidimin e shtetit.

Megjithatë, vazhdimësia strategjike e marrëdhënieve Kosovë–SHBA nuk nënkupton se të gjitha administratat amerikane kanë ndjekur politika identike. Secila ka vepruar sipas rrethanave dhe prioriteteve të veta, por marrëdhënia me Kosovën ka ruajtur rëndësinë në fushat e sigurisë, stabilitetit dhe orientimit euroatlantik.

Pas zgjedhjes së Presidentes Justina Shiroka-Pula, sfida është që kjo trashëgimi politike dhe diplomatike të shndërrohet në rezultate konkrete. Presidenca, Qeveria, Kuvendi dhe institucionet e tjera duhet të bashkëpunojnë për ruajtjen e besimit të aleatëve, forcimin e demokracisë dhe avancimin e interesave shtetërore.

Kosova duhet ta ruajë mirënjohjen për mbështetjen amerikane, por njëkohësisht të dëshmojë pjekuri institucionale, përgjegjësi demokratike dhe aftësi për të kontribuar në sigurinë ndërkombëtare. Aleanca me SHBA-në duhet të forcohet përmes besimit, angazhimit të vazhdueshëm dhe respektimit të vlerave të përbashkëta.

Nga viti 1999 deri më 2008, Kosova kaloi nga lufta drejt pavarësisë. Në vitet që pasuan, sfida u bë konsolidimi i shtetësisë. Sot, objektivi duhet të jetë një partneritet strategjik më i thellë, në të cilin Kosova nuk kërkon vetëm mbështetje, por ofron edhe përgjegjësi dhe kontribut.

E ardhmja e Kosovës nuk matet vetëm me atë që aleatët kanë bërë për të, por edhe me aftësinë e saj për të ndërtuar institucione të besueshme, për të ruajtur aleancat strategjike dhe për të kontribuar si shtet demokratik në paqen dhe sigurinë e hapësirës euroatlantike.