Korrupsioni si sistem: nga mbijetesa e tranzicionit te deformimi i shtetit shqiptar

Një analizë akademike, filozofike dhe juridike mbi 32 vite tranzicion

Nga Dr. Zef Mulaj

Korrupsioni në Shqipëri nuk mund të kuptohet vetëm si një seri aktesh individuale të paligjshme, as si produkt ekskluziv i një qeverie, një partie apo i një kryeministri. Ai duhet analizuar si një fenomen historik, shoqëror, ekonomik, institucional dhe juridik, i cili është formuar në kushtet e një transformimi të thellë të shoqërisë shqiptare pas rënies së komunizmit.

Rënia e sistemit komunist e gjeti Shqipërinë përballë një prej krizave më të mëdha ekonomike dhe sociale të historisë së saj moderne. Një popull i varfër, me institucione të dobëta demokratike, me mungesë eksperience në ekonominë e tregut dhe me një aparat shtetëror që po shpërbëhej, u përball papritur me nevojën për të mbijetuar në një realitet të ri.

Në këtë situatë, për shumë njerëz, mbijetesa ekonomike u bë prioriteti kryesor. Por pikërisht në këtë terren të pasigurt u krijua edhe një nga kushtet më të favorshme për lindjen dhe normalizimin e korrupsionit.

Korrupsioni si mekanizëm mbijetese

Në fazat e para të tranzicionit, shumë praktika që sot do të konsideroheshin të papranueshme nga pikëpamja morale dhe juridike u perceptuan nga një pjesë e shoqërisë si mënyra të nevojshme për të siguruar jetesën.

Këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të tranzicionit shqiptar: një shoqëri që kërkonte lirinë dhe demokracinë, por që përballë varfërisë ekstreme dhe mungesës së institucioneve funksionale u detyrua të ndërtonte forma informale mbijetese.

Me kalimin e kohës, ajo që filloi si devijim i jashtëzakonshëm rrezikoi të shndërrohej në normë.

Kur qytetari mëson se ligji nuk mjafton për të zgjidhur problemin e tij dhe se marrëdhënia personale, ndërmjetësimi, pagesa nën dorë apo lidhja politike funksionojnë më shpejt se institucioni, atëherë korrupsioni nuk mbetet më një akt individual.

Ai fillon të bëhet mekanizëm social.

Dhe kur një mekanizëm i tillë përsëritet për dekada, ai mund të shndërrohet në kulturë institucionale.

Nga korrupsioni individual te korrupsioni sistemik

Korrupsioni sistemik është shumë më i rrezikshëm se korrupsioni i një individi.

Një zyrtar që merr ryshfet mund të dënohet. Por një sistem ku përparimi profesional, tenderi publik, vendi i punës, kontrata ekonomike, arsimi apo vendimmarrja varen nga marrëdhëniet personale dhe politike është shumë më i vështirë për t’u çmontuar.

Në këtë fazë korrupsioni krijon një rreth vicioz:

pushteti prodhon privilegj ? privilegji prodhon varësi ? varësia prodhon heshtje ? heshtja mbron korrupsionin ? korrupsioni forcon pushtetin.

Kjo është arsyeja pse lufta kundër korrupsionit nuk mund të reduktohet në arrestimin e disa individëve.

Nëse sistemi që prodhon korrupsionin mbetet i paprekur, individët mund të zëvendësohen, por mekanizmi vazhdon të funksionojë.

Politika dhe kapja e institucioneve

Problemi më i madh nuk është vetëm korrupsioni i administratës së ulët. Problemi bëhet shumë më serioz kur korrupsioni lidhet me politikën, financimin elektoral, administratën publike, prokurimet, ekonominë dhe kontrollin mbi institucionet.

Në një demokraci funksionale, pushteti politik duhet të jetë i kufizuar nga ligji.

Në një sistem të deformuar, rreziku është i kundërt: ligji fillon të përdoret nga pushteti në vend që pushteti të kufizohet nga ligji.

Kjo e zhvendos problemin nga korrupsioni klasik drejt asaj që në teorinë institucionale mund të konsiderohet si kapje e institucioneve.

Kur institucionet nuk funksionojnë në mënyrë të pavarur, qytetari nuk përballet më me shtetin ligjor, por me shtetin e marrëdhënieve.

Një dimension i jashtëm i problemit

Tranzicioni shqiptar nuk ndodhi në izolim. Shqipëria hyri në një sistem të ri ekonomik dhe gjeopolitik ndërkombëtar, ku interesa të ndryshme të jashtme u ndërthurën me interesat e brendshme.

Prandaj, çdo analizë serioze duhet të shqyrtojë edhe ndikimin e kapitalit të huaj, rrjeteve ekonomike, interesave politike dhe aktorëve ndërkombëtarë.

Megjithatë, këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm: ndikimi i jashtëm nuk mund të përdoret si shpjegim universal për çdo dështim shqiptar.

Përgjegjësia kryesore për ndërtimin e institucioneve shqiptare mbetet brenda vetë shoqërisë dhe elitave politike shqiptare.

Një shtet që ka institucione të forta mund të mbrojë interesin publik edhe përballë presioneve të jashtme. Një shtet me institucione të dobëta bëhet më i ekspozuar ndaj çdo forme ndikimi.

Pasojat mbi arsimin

Një nga pasojat më të rënda të korrupsionit sistemik është deformimi i arsimit.

Arsimi është institucioni që duhet të prodhojë meritokraci.

Nëse diploma, pozicioni akademik, punësimi ose avancimi nuk bazohen në dije dhe meritë, atëherë universiteti humbet funksionin e tij themelor.

Kjo krijon një paradoks tragjik:

një shoqëri që ka nevojë për njerëz të aftë prodhon mekanizma që mund të favorizojnë njerëzit e lidhur.

Pasojat nuk kufizohen te universitetet. Ato kalojnë në administratë, ekonomi, shëndetësi, drejtësi dhe politikë.

Një sistem që toleron paaftësinë për një kohë të gjatë fillon ta institucionalizojë paaftësinë.

Dhe një shtet i drejtuar nga njerëz të paaftë bëhet shumë më i varur nga individët e fuqishëm, nga grupet e interesit dhe nga rrjetet informale.

Korrupsioni si krizë e meritokracisë

Në themel të problemit qëndron një konflikt midis dy parimeve:

meritës dhe klientelizmit.

Meritokracia pyet:

Kush është më i aftë?

Klientelizmi pyet:

Kush është me mua?

Nëse pyetja e dytë bëhet më e rëndësishme se e para, atëherë shteti fillon të humbasë kapacitetin profesional.

Kjo është arsyeja pse korrupsioni nuk është vetëm vjedhje e parasë publike.

Ai është edhe vjedhje e meritës.

Kur një person i paaftë zë një pozicion që duhet t’i përkiste një profesionisti të aftë, shoqëria humbet më shumë sesa një vend pune. Humbet cilësinë e institucionit.

Dimensioni juridik

Nga pikëpamja juridike, korrupsioni cenon disa prej parimeve themelore të shtetit të së drejtës: barazinë përpara ligjit, ligjshmërinë, paanshmërinë administrative, integritetin e funksionit publik dhe besimin e qytetarit te institucionet.

Por ligji penal, sado i domosdoshëm, nuk është i mjaftueshëm.

Një politikë serioze antikorrupsion duhet të ndërtojë një sistem parandalues ku konfliktet e interesit kontrollohen, pasuritë justifikohen, prokurimet janë transparente, administrata funksionon mbi meritën dhe institucionet e drejtësisë veprojnë në mënyrë të pavarur.

Ndëshkimi është vetëm njëra anë e drejtësisë.

Parandalimi është ana tjetër.

Një shtet që pret gjithmonë derisa korrupsioni të ndodhë për të reaguar, është një shtet që lufton simptomën dhe jo shkakun.

A mjafton ndryshimi i kryeministrit?

Jo.

Ndryshimi i një kryeministri mund të jetë politikisht i rëndësishëm, por nuk është domosdoshmërisht ndryshim sistemik.

Nëse pas ndryshimit të qeverisë mbeten të njëjtat mekanizma klienteliste, të njëjtat struktura administrative, e njëjta mungesë transparence, i njëjti deformim i meritokracisë dhe i njëjti kontroll politik mbi institucionet, atëherë ndryshon administratori i sistemit, jo vetë sistemi.

Prandaj Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për rotacion politik.

Ajo ka nevojë për reformim të kulturës së shtetit.

Duhet të rikthehet ideja se posti publik është përgjegjësi dhe jo pronë politike.

Duhet të rikthehet ideja se universiteti është vend i dijes dhe jo instrument karriere politike.

Duhet të rikthehet ideja se administrata është shërbim ndaj qytetarit dhe jo shpërblim për militantin.

Dhe mbi të gjitha duhet të rikthehet ideja se ligji është mbi pushtetin.

Nevoja për njerëz të aftë

Një nga gabimet më të mëdha të politikës shqiptare ka qenë identifikimi i besnikërisë politike me aftësinë profesionale.

Por shteti nuk drejtohet vetëm me besnikëri.

Shteti kërkon ekonomistë të aftë, juristë të aftë, mjekë, inxhinierë, pedagogë, administratorë, diplomatë dhe profesionistë me integritet.

Një demokraci funksionale nuk ka nevojë vetëm për politikanë të mirë.

Ka nevojë për institucione që funksionojnë edhe kur politikanët ndryshojnë.

Kjo është prova e vërtetë e shtetformimit.

Përfundim: nga ndryshimi i njerëzve te ndryshimi i sistemit

Tridhjetë e dy vite tranzicion kanë krijuar një trashëgimi të ndërlikuar. Nuk mund të mohohen ndryshimet pozitive që ka përjetuar Shqipëria gjatë kësaj periudhe, por nuk mund të mohohet as fakti se korrupsioni, klientelizmi, dobësia institucionale dhe mungesa e meritokracisë kanë lënë pasoja të thella.

Prandaj, beteja kundër korrupsionit nuk duhet të shndërrohet në një luftë personale kundër një kryeministri, një ministri apo një partie.

Ajo duhet të jetë një projekt kombëtar për rindërtimin e shtetit.

Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për njerëz të rinj në karriget e vjetra.

Ka nevojë për rregulla të reja institucionale, standarde të reja profesionale, meritokraci reale, drejtësi të pavarur dhe një kulturë politike ku pushteti konsiderohet shërbim publik dhe jo mundësi për pasurim personal.

Sepse korrupsioni bëhet i pathyeshëm kur njerëzit fillojnë ta konsiderojnë atë pjesë normale të jetës.

Dhe pikërisht këtu fillon detyra më e madhe e një shoqërie demokratike:

ta bëjë të jashtëzakonshme atë që korrupsioni ka bërë të zakonshme.

Një shtet nuk shpëtohet vetëm duke ndëshkuar të korruptuarit.

Një shtet shpëtohet duke ndërtuar institucione në të cilat korrupsioni nuk mund të jetë më mënyra normale e funksionimit.