Fyerja që i bëhet një gruaje nga burrat

Nga Albert Vataj

Fyerja poshtëruese që i bëhet një gruaje nga burrat nuk është ajo që tingëllon si ofendim, por ajo që maskohet si vlerësim. Po, fyerja më e pafalshme është ta vlerësosh për atë që ka, dhe jo për atë që është. Sepse “ajo që ka” është një dhuratë e natyrës, një përkatësi gjinore që nuk buron nga zgjedhja, por nga ligjësitë e panegociueshme të qenies. Ndërsa “ajo që është” është një ndërtim i thellë, një arkitekturë e brendshme që kërkon kohë për t’u njohur dhe guxim për t’u pranuar. Nuk mund të njohësh një grua që mburret për atë që ka mes këmbëve, siç nuk mund të mos ndjesh një lloj neverie të heshtur për burrat që e ngatërrojnë burrërinë me një atribut biologjik, duke e shndërruar krenarinë në një gjest banal, në një qëndrim të zbrazët, ku identiteti reduktohet në një simbol të varfër të vetvetes. Ne jemi, pa dyshim, krijesa epshi, të udhëhequra nga impulse që kërkojnë përmbushje, por do të ishte një padrejtësi e madhe ndaj vetë idesë së ekzistencës që qendra e saj të vendosej aty ku nis instinkti, duke lënë në hije gjithçka tjetër që e bën njeriun njeri

Ajo është një fyerje që nuk bërtet për të qenë denoncuese, nuk shpërthen për të qenë reflektuese, nuk lë gjurmë të dukshme në sipërfaqe për të qenë lëngim dhe plagë, por është çfarë atë e gërryen në thelb, ajo që e redukton atë në një pjesë të vetes së saj.

Një fyerje që nuk qëndron në fjalën e rëndë, por në mënyrën se si ajo shihet, matet dhe vlerësohet. Dhe kjo fyerje, ndoshta më e rafinuara dhe më e përhapura, është ta vlerësosh për atë që ka, dhe jo për atë që është.

Sepse “ajo që ka” është e dukshme, e prekshme, e menjëhershme, ndërsa “ajo që është” kërkon kohë, vëmendje, një akt njohjeje që nuk është as i lehtë dhe as i zakonshëm. Në këtë hendek midis të dukshmes dhe të qenësishmes lind një nga padrejtësitë më të mëdha të përvojës njerëzore, reduktimi i qenies në funksion, i subjektit në objekt.

Në këtë kuptim, ajo që Simone de Beauvoir e artikuloi si “Tjetri” nuk është thjesht një kategori filozofike, por një përvojë e përditshme. Gruaja, e parë përmes syrit që kërkon ta zotërojë, nuk është më një qenie që ekziston për veten, por një sipërfaqe mbi të cilën projektohen dëshirat, frikërat dhe pasiguritë e tjetrit. Ajo nuk është më një histori, por një imazh, jo më një vetëdije, por një funksion.

Por ky reduktim nuk është vetëm një akt i padrejtë ndaj saj, është edhe një dëshmi e varfërisë së atij që e kryen. Sepse ai që nuk arrin të shohë përtej trupit, nuk është thjesht i padrejtë, ai është i kufizuar. Ai dëshmon se horizonti i tij i perceptimit ndalet aty ku fillon kompleksiteti i tjetrit.

Në planin psikologjik, kjo është një formë kontrolli. Të reduktosh tjetrin do të thotë ta bësh më të parashikueshëm, më të menaxhueshëm, më pak kërcënues.

Një grua që është vetëm trup nuk të sfidon, një grua që është mendje, vullnet, krijimtari, po. Prandaj reduktimi është një mënyrë për të shmangur përballjen me një subjekt të barabartë.

Në planin anatomik, kjo është një keqlexim i trupit. Trupi nuk është identiteti, por mediumi i tij. Organet nuk janë kuptimi, ato janë vetëm një nga mënyrat përmes të cilave jeta shprehet.

T’i japësh trupit statusin e thelbit është një akt i njëanshëm interpretimi, një ideologji e maskuar si natyrë. Sepse natyra nuk flet me kategori morale, janë kulturat që i ngarkojnë ato me kuptime.

Dhe pikërisht këtu hyn antropologjia. Historia e njerëzimit është e mbushur me mënyra të ndryshme të vlerësimit të gruas, por një vijë e përbashkët i përshkon shumë prej tyre, lidhja e saj me trupin, me pjellorinë, me funksionin. Në këtë optikë, ajo nuk është parë si një individ autonom, por si një burim, një simbol, një instrument. Dhe kështu, pa zhurmë, pa dhunë të hapur, është kryer një nga reduktimet më të mëdha të historisë.

Megjithatë, ky nuk është një fat i njëanshëm. Edhe burri, në mënyrën e vet, bie në të njëjtin kurth. Kur ai e ndërton identitetin mbi atributet biologjike, mbi një ide të varfër të virilitetit. Ai nuk bën gjë tjetër veçse e redukton veten. Ai nuk është më një qenie që krijon kuptim, por një trup që kërkon ta dëshmojë veten. Dhe në këtë përpjekje, shpesh bëhet karikaturë e asaj që mendon se është.

Në planin ekzistencial, kjo është një krizë e dallimit midis të qenit dhe të pasurit.

Erich Fromm e ka formuluar këtë me një qartësi të rrallë, njeriu që mat veten me atë që ka, e humbet lidhjen me atë që është. Dhe kur kjo logjikë aplikohet mbi tjetrin, atëherë ai nuk shihet më si një qenie që ekziston, por si një objekt që mund të zotërohet, krahasohet, konsumohen.

Kjo është pika ku fyerja bëhet e plotë. Jo sepse trupi është i ulët, përkundrazi, ai është pjesë e dinjitetit tonë, por sepse ai merret si e tëra. Sepse një pjesë zëvendëson kompleksitetin, një aspekt fshin tërësinë.

Dhe megjithatë, njeriu nuk është ndërtuar për reduktime. Ai është një shumësi, trup dhe mendje, instinkt dhe vetëdije, dëshirë dhe kuptim. Ta zhvendosësh qendrën e ekzistencës “mes këmbëve” është një metaforë e fortë, por ajo tregon pikërisht këtë devijim, një përmbysje të hierarkive të brendshme, ku ajo që është mjet bëhet qëllim, dhe ajo që është qëllim harrohet.

Kësisoj pyetja që shtrohet nuk është se çfarë ka një grua, por çfarë është ajo në tërësinë e saj. Dhe përgjigjja nuk mund të jepet me një shikim të shpejtë, as me një gjykim të thjeshtë. Ajo kërkon një akt njohjeje që është njëkohësisht etik dhe estetik, të shohësh tjetrin jo si një objekt që të shërben, por si një botë që të sfidon.

Sepse vetëm atëherë, kur tjetri shihet si botë dhe jo si funksion, marrëdhënia njerëzore ngrihet mbi instinktin dhe bëhet ajo që mund të jetë, një takim i dy qenieve që nuk reduktohen, por njihen.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron dallimi që na shpëton nga rënia, në aftësinë për të mos e ngatërruar themelin me kulmin, mjetin me qëllimin, trupin me qenien. Sepse fyerja më e madhe nuk është te ajo që thuhet, por te ajo që mohohet, mohim i thellësisë, i mendjes, i shpirtit, i historisë personale që çdo grua mbart përtej çdo përkufizimi biologjik.

Një burrë që e sheh gruan vetëm si trup, në të vërtetë nuk e ka parë kurrë atë, ai ka parë vetëm kufirin e vet. Dhe një grua që pranon të matet vetëm me atë që ka, rrezikon të harrojë atë që është. Prandaj, nuk është çështje gjinie, por çështje dinjiteti, të mos lejojmë që qendra e ekzistencës të bjerë në nivelin e instinktit, kur ajo është thirrur të ngrihet në vetëdije. Vetëm atëherë marrëdhënia mes burrit dhe gruas pushon së qeni një raport funksionesh dhe bëhet ajo që duhet të ishte gjithmonë, një takim i dy qenieve që nuk maten me atë që kanë, por me atë që janë.