Nga diplomacia reaguese te diplomacia e iniciativës

E drejta, institucionet dhe planifikimi strategjik si shtylla të politikës së jashtme të Kosovës

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Republika e Kosovës, pas konsolidimit të institucioneve të saj shtetërore dhe afirmimit të subjektivitetit të saj ndërkombëtar, ka hyrë në një fazë ku diplomacia nuk mund të mbetet vetëm një instrument reagimi ndaj zhvillimeve të jashtme. Për një shtet që synon integrimin e plotë në strukturat euroatlantike, forcimin e marrëdhënieve me Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimin Evropian dhe zgjerimin e pozitës së vet në marrëdhëniet ndërkombëtare, politika e jashtme duhet të mbështetet në një koncept më të qëndrueshëm: diplomaci të planifikuar, aktive dhe strategjike.

Kjo nuk është vetëm një çështje e mënyrës së komunikimit diplomatik. Është çështje e organizimit dhe funksionimit të shtetit. Diplomacia moderne është pjesë e ushtrimit të sovranitetit dhe e mbrojtjes së interesave shtetërore përmes mjeteve politike, juridike dhe institucionale. Për këtë arsye, një diplomaci efektive duhet të ketë bazë të qartë kushtetuese, koordinim institucional dhe strategji të përcaktuar në kohë.

Kosova nuk duhet të presë që zhvillimet ndërkombëtare të prodhojnë një situatë të re dhe pastaj të kërkojë të formulojë një përgjigje. Ajo duhet të ketë kapacitetin institucional për t’i parashikuar zhvillimet, për t’i analizuar ato dhe për të përgatitur paraprakisht qëndrimet politike e juridike të Republikës.Këtu qëndron dallimi thelbësor ndërmjet diplomacisë reaguese dhe diplomacisë strategjike.

Diplomacia si shprehje e subjektivitetit shtetëror

Në të drejtën ndërkombëtare, shteti e ushtron subjektivitetin e tij përmes një tërësie institucionesh dhe mekanizmash që i mundësojnë të hyjë në marrëdhënie me shtetet e tjera, të lidhë marrëveshje, të përfaqësojë interesat e veta dhe të marrë pjesë në jetën ndërkombëtare.

Diplomacia është një prej mjeteve themelore të këtij ushtrimi.

Prandaj, diplomacia nuk duhet parë vetëm si veprim i ministrisë përkatëse apo i misioneve diplomatike. Ajo është një funksion më i gjerë i shtetit, i cili kërkon bashkërendim ndërmjet institucioneve që, sipas rendit kushtetues, kanë kompetenca në fushën e marrëdhënieve me jashtë.

Në rastin e Kosovës, kjo kërkon një raport të qartë dhe funksional ndërmjet institucioneve kushtetuese, në mënyrë që politika e jashtme të mos perceptohet si rezultat i deklaratave individuale, por si shprehje e një qëndrimi institucional të Republikës.

Një shtet i vogël dhe me kapacitete të kufizuara materiale nuk mund të mbështetet vetëm në madhësinë e fuqisë së tij. Ai duhet ta kompensojë këtë përmes profesionalizmit institucional, argumentit juridik, besueshmërisë politike dhe ndërtimit të marrëdhënieve të qëndrueshme me partnerët.

Në këtë aspekt, diplomacia e Kosovës duhet të jetë më shumë se reagim ndaj deklaratave të aktorëve të tjerë. Ajo duhet të jetë politikë e përgatitur paraprakisht.

Nga diplomacia reaguese te diplomacia e planifikuar

Diplomacia reaguese karakterizohet nga veprimi pas një ngjarjeje. Një deklaratë politike, një vendim i një shteti tjetër, një zhvillim në një organizatë ndërkombëtare ose një krizë diplomatike prodhon reagimin e institucioneve.

Në raste të caktuara, reagimi është i domosdoshëm. Asnjë shtet nuk mund të mos reagojë ndaj zhvillimeve që prekin drejtpërdrejt interesat e tij.

Por reagimi nuk mund të jetë themeli i vetëm i politikës së jashtme.

Diplomacia strategjike funksionon ndryshe. Ajo identifikon paraprakisht çështjet që mund të ndikojnë në interesat e shtetit, përcakton objektivat, ndërton argumentet dhe krijon rrjetin e nevojshëm të komunikimit me partnerët.

Kjo do të kërkonte që institucionet e Kosovës të kenë analiza të vazhdueshme për zhvillimet në rajon, në Bashkimin Evropian, në Shtetet e Bashkuara, në NATO, në Organizatën e Kombeve të Bashkuara dhe në organizatat e tjera relevante.

Për secilën çështje strategjike duhet të ekzistojë përgjigjja e pyetjeve themelore: Cili është interesi i Kosovës? Cila është baza juridike e qëndrimit të saj? Cilët janë partnerët që mund ta mbështesin këtë qëndrim? Cilat janë argumentet e palës tjetër? Çfarë veprimi diplomatik duhet ndërmarrë? Dhe, mbi të gjitha, çfarë duhet bërë para se çështja të shndërrohet në krizë?

Kjo është diplomacia e planifikuar.

E drejta ndërkombëtare duhet të bëhet pjesë e diplomacisë së përditshme

Një nga sfidat e rëndësishme për Kosovën është shfrytëzimi më sistematik i instrumenteve të së drejtës ndërkombëtare.

Në marrëdhëniet ndërkombëtare, argumenti politik dhe argumenti juridik nuk përjashtojnë njëri-tjetrin. Përkundrazi, në çështjet e ndjeshme ndërkombëtare ato duhet të plotësojnë njëri-tjetrin.

Kur Kosova paraqet një qëndrim në arenën ndërkombëtare, ai duhet të shoqërohet me dokumentacion juridik të përgatitur mirë. Kjo përfshin normat relevante të së drejtës ndërkombëtare, marrëveshjet ndërkombëtare, praktikën e shteteve, jurisprudencën e gjykatave ndërkombëtare dhe dokumentet e organizatave ndërkombëtare.

Në këtë kuadër, edhe përvoja e Kosovës me opinionin këshillimor të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë duhet të shërbejë si mësim institucional. Opinioni i vitit 2010 krijoi një element të rëndësishëm të argumentimit juridik ndërkombëtar të Kosovës. Çështja nuk është vetëm se çfarë vendosi gjykata, por edhe se si një shtet e shndërron një rezultat juridik ndërkombëtar në kapital diplomatik të qëndrueshëm.

Kjo tregon se diplomacia nuk duhet të fillojë kur merret një vendim ndërkombëtar. Ajo duhet të përgatitet para tij dhe të vazhdojë edhe pas tij.

Për Kosovën, çdo zhvillim i rëndësishëm juridik ndërkombëtar duhet të pasohet nga një strategji diplomatike: informimi i partnerëve, komunikimi me shtetet që nuk e kanë njohur Kosovën, përgatitja e materialeve juridike, diplomacia parlamentare dhe diplomacia publike.

Në këtë mënyrë, e drejta ndërkombëtare nuk mbetet vetëm objekt studimi akademik, por bëhet instrument praktik i politikës së jashtme.

Kushtetuta dhe koordinimi i institucioneve

Diplomacia aktive nuk mund të funksionojë pa një rend të qartë institucional.

Kushtetuta përcakton kompetencat e institucioneve të Republikës dhe raportet ndërmjet tyre. Për këtë arsye, politika e jashtme duhet të zhvillohet brenda kësaj kornize dhe jo jashtë saj.

Kjo kërkon një koordinim të vazhdueshëm ndërmjet Presidentit, Qeverisë, Kuvendit dhe institucioneve përgjegjëse për politikën e jashtme dhe sigurinë.

Presidenti, Qeveria dhe Kuvendi kanë role të ndryshme kushtetuese dhe politike. Pikërisht për këtë arsye, koordinimi është më i rëndësishëm se konkurrenca institucionale.

Një partner ndërkombëtar duhet të jetë në gjendje të kuptojë qartë cili është qëndrimi zyrtar i Republikës së Kosovës.

Nëse institucione të ndryshme japin mesazhe të ndryshme për të njëjtën çështje, dobësohet qartësia e politikës së jashtme. Nëse, përkundrazi, institucionet veprojnë brenda kompetencave të tyre dhe komunikojnë mbi një strategji të përbashkët, rritet koherenca dhe besueshmëria e shtetit.

Prandaj, Kosovës i duhet një mekanizëm më i fuqishëm i koordinimit të politikës së jashtme, ku vendimet e rëndësishme të paraprihen nga analiza politike, juridike dhe diplomatike.

Diplomacia duhet të jetë aktive, por jo konfrontuese

Të kërkosh një diplomaci aktive nuk do të thotë të kërkosh një diplomaci konfrontuese.

Përkundrazi, diplomacia aktive kërkon maturi, profesionalizëm dhe aftësi për të ndërtuar konsensus.

Kosova, si shtet që e ka përcaktuar orientimin e saj euroatlantik, duhet ta shohë bashkëpunimin me Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimin Evropian si pjesë qendrore të politikës së saj të jashtme.

Por partneriteti nuk ndërtohet vetëm me deklarata të përgjithshme për miqësinë dhe aleancën. Ai kërkon komunikim të vazhdueshëm institucional, konsultime, argumentim të qartë dhe respektim të detyrimeve që burojnë nga marrëdhëniet ndërkombëtare.

Kosova duhet të jetë në gjendje t’u shpjegojë partnerëve të saj, në mënyrë të qartë dhe të dokumentuar, se cilat janë objektivat e saj, cilat janë interesat e saj legjitime dhe cilat janë përgjegjësitë që merr përsipër.

Një diplomaci e tillë e bën shtetin më të parashikueshëm dhe më të besueshëm.

SHBA-ja dhe BE-ja si partnerë strategjikë

Në strategjinë diplomatike të Kosovës, marrëdhëniet me SHBA-në dhe BE-në kërkojnë një qasje të veçantë.

Kosova duhet të investojë në diplomaci të përhershme, jo vetëm në kontakte të krijuara në momentet e krizave.

Kjo nënkupton forcimin e komunikimit me administratën amerikane, Kongresin dhe institucionet përkatëse, por edhe me qendrat politike dhe institucionale të Bashkimit Evropian dhe shtetet anëtare.

Diplomacia duhet të jetë e pranishme aty ku diskutohen çështjet që prekin Kosovën.

Nuk mjafton të reagosh kur një çështje është bërë publike. Është më e dobishme të jesh pjesë e komunikimit dhe konsultimit që i paraprin vendimmarrjes.

Kjo kërkon diplomatë profesionistë, ekspertë të së drejtës ndërkombëtare, njohës të politikave evropiane dhe amerikane dhe një sistem të qëndrueshëm të analizës strategjike.

Diplomacia parlamentare dhe potenciali i diasporës

Diplomacia e shekullit XXI nuk kufizohet vetëm te ambasadat.

Diplomacia parlamentare, akademike, ekonomike dhe publike mund të krijojnë kanale shtesë të komunikimit ndërkombëtar.

Kuvendi i Kosovës, përmes marrëdhënieve ndërparlamentare, mund të luajë një rol të rëndësishëm në shpjegimin e zhvillimeve dhe qëndrimeve të Republikës. Akademia dhe universitetet mund të kontribuojnë përmes ekspertizës juridike dhe shkencore. Diaspora mund të shërbejë si urë e rëndësishme shoqërore, kulturore dhe ekonomike.

Por këto kapacitete duhet të jenë të koordinuara. Diplomacia publike nuk mund ta zëvendësojë diplomacinë shtetërore, por mund ta plotësojë atë.

Në këtë drejtim, Kosovës i duhet një politikë më e organizuar e diplomacisë publike: dokumente të qarta në gjuhë të huaja, materiale juridike të verifikuara, komunikim profesional me mediat ndërkombëtare dhe prani më e madhe në qarqet akademike e politike.

Një strategji kombëtare për politikën e jashtme

Kalimi nga diplomacia reaguese në diplomaci strategjike kërkon një dokument të qartë shtetëror që do të përcaktonte prioritetet e politikës së jashtme për një periudhë afatmesme dhe afatgjatë.

Një strategji e tillë duhet të përcaktojë, ndër të tjera: objektivat kryesore të politikës së jashtme;prioritetet në marrëdhëniet bilaterale;marrëdhëniet me SHBA-në dhe BE-në;perspektivën euroatlantike dhe bashkëpunimin me NATO-n;politikën ndaj organizatave ndërkombëtare;përdorimin e instrumenteve të së drejtës ndërkombëtare;diplomacinë parlamentare dhe publike;mekanizmat e koordinimit ndërinstitucional;mënyrën e reagimit ndaj krizave ndërkombëtare;dhe sistemin e matjes së zbatimit të objektivave të përcaktuara.

Një strategji e tillë nuk duhet të jetë vetëm dokument formal. Ajo duhet të shoqërohet me plane konkrete vjetore dhe me përgjegjësi institucionale të përcaktuara.

Vetëm kështu politika e jashtme mund të kalojë nga deklarimi i objektivave në realizimin e tyre.

Nga diplomacia deklarative te diplomacia e rezultateve

Kosova duhet të bëjë një dallim të qartë ndërmjet diplomacisë deklarative dhe diplomacisë së rezultateve.

Deklarata është pjesë e diplomacisë, por nuk është diplomacia në tërësi.

Diplomacia matet edhe me marrëveshje, partneritete, njohje, pjesëmarrje institucionale, mbështetje ndërkombëtare, bashkëpunim ekonomik, siguri dhe avancim të objektivave shtetërore.

Për këtë arsye, çdo objektiv diplomatik duhet të shoqërohet me një plan veprimi.

Nëse objektivi është forcimi i pozitës së Kosovës në një organizatë ndërkombëtare, duhet të ekzistojë një plan shtetëror për sigurimin e mbështetjes. Nëse objektivi është avancimi i marrëdhënieve me një shtet të caktuar, duhet të përcaktohen hapat bilateralë. Nëse objektivi është integrimi euroatlantik, duhet të ekzistojë një agjendë e qartë institucionale dhe diplomatike.Kjo është diplomaci e matshme dhe e përgjegjshme.

Kosova ka arritur një pikë në të cilën politika e jashtme nuk mund të mbështetet vetëm në reagimin ndaj zhvillimeve të jashtme. Shteti ka nevojë për një koncept më të avancuar të diplomacisë, të mbështetur në planifikim, profesionalizëm, argument juridik dhe koordinim institucional.

Kosova ka nevojë të kalojë nga diplomacia reaguese te diplomacia e planifikuar, aktive dhe strategjike.

Ky kalim nuk nënkupton ndryshim të orientimit themelor të politikës së jashtme, por ndryshim të mënyrës së realizimit të tij.

Do të thotë që Kosova të mos presë vetëm përgjigje ndaj zhvillimeve, por të përgatitet për to; të mos kufizohet vetëm në deklarata, por të ndërtojë argumente; të mos veprojë vetëm kur paraqitet një krizë, por të zhvillojë diplomaci të përhershme; të mos i shohë të drejtën ndërkombëtare dhe diplomacinë si fusha të ndara, por si dy instrumente që plotësojnë njëri-tjetrin.

Në këtë proces, respektimi i Kushtetutës dhe i së drejtës së brendshme duhet të jetë baza e veprimit institucional, ndërsa e drejta ndërkombëtare duhet të jetë një prej mjeteve kryesore për afirmimin dhe mbrojtjen e interesave të Republikës.

Kosova duhet të ndërtojë një diplomaci që parashikon, planifikon, argumenton dhe vepron.

Vetëm një diplomaci e tillë mund ta shndërrojë potencialin politik, juridik dhe njerëzor të Kosovës në një politikë të jashtme më të qëndrueshme, më të besueshme dhe më efektive në shërbim të interesit shtetëror dhe të orientimit euroatlantik të Republikës.