Nga balta e Gilgameshit te faqet e Mesharit

Një udhëtim i njeriut nga frika e harresës te pavdekësia e fjalës

Ese nga Gjon Marku

Para se të kishte libra, kishte baltë. Para se fjala të bëhej faqe, ajo ishte shenjë. Para se njeriu të mësonte të shkruante historinë e vet, ai kishte mësuar të luftonte me harresën.

Në një kohë kur qytetet ngriheshin pranë lumenjve të mëdhenj të Mesopotamisë, njeriu ende nuk e kishte kuptuar se po krijonte një nga shpikjet më të mëdha të qytetërimit. Një shenjë e ngulitur në baltë nisi të bëhej kujtesë. Shkrimi kuneiform, i zhvilluar në Mesopotami më shumë se pesë mijë vjet më parë, filloi si një mënyrë praktike regjistrimi, por shumë shpejt u bë një nga mjetet më të fuqishme të mendimit njerëzor.

Në këtë botë të largët e të lashtë shfaqet Gilgameshi, mbreti i Urukut, heroi i një prej veprave më të lashta të letërsisë botërore. Ai nuk është vetëm një figurë e një kohe të humbur në mjegullën e mijëvjeçarëve. Ai është, në një kuptim më të thellë, një njeri që përballet me pyetjen që e ka shqetësuar njerëzimin që nga fillimi i tij: si mund të mos vdesë njeriu?

Gilgameshi e kërkon përgjigjen në fuqi, në lavdi, në miqësi, në aventurë, në udhëtimin përtej kufijve të njohur dhe, më në fund, në kërkimin e vetë pavdekësisë. Pas vdekjes së Enkidut, miku i tij i pandashëm, heroi përballet me atë që deri atëherë kishte mundur ta harronte: edhe mbreti vdes. Dhe këtu Epi i Gilgameshit bëhet shumë më tepër se një rrëfim i lashtë. Bëhet një vepër për njeriun, për frikën e tij, për dëshirën e tij për të lënë gjurmë, për luftën e tij kundër harresës.

British Museum e përshkruan veprën si një nga veprat më të rëndësishme të letërsisë mesopotamike dhe thekson se tema e saj qendrore përfshin miqësinë e Gilgameshit me Enkidun, vdekjen e këtij të fundit dhe kërkimin e pasuksesshëm të Gilgameshit për pavdekësi. Por historia ka bërë një mrekulli që Gilgameshi vetë nuk mund ta kishte parashikuar: ai nuk u bë i pavdekshëm në trup. U bë i pavdekshëm në fjalë.

Biblioteka e Ashurbanipalit në Nineveh ruajti mijëra pllaka kuneiforme, ndër to edhe pjesë të Epit të Gilgameshit. Një nga më të famshmet, e njohur si “Tableta e Përmbytjes”, i përket shekullit VII para Krishtit dhe përmban pjesën e njëmbëdhjetë të eposit. Sa e çuditshme është kjo: një mbret i lashtë kërkoi pavdekësinë dhe nuk e gjeti në trup, por njerëz të tjerë, shumë shekuj më vonë, e gjetën historinë e tij në baltë. Kështu, ndoshta pa e ditur, shkrimi i dha Gilgameshit atë që jeta nuk mund t’ia jepte: një jetë përtej jetës.

Nëse e shohim historinë e njerëzimit nga larg, shkrimi mund të duket thjesht si teknikë. Por nuk është vetëm teknikë. Shkrimi është kujtesë, është dëshmi, është trashëgimi. Është mënyra me të cilën një brez i thotë brezit që do të vijë: “Ne ishim këtu.”

Edhe populli shqiptar ka kaluar një histori të gjatë ku fjala është ruajtur në gojë, në këngë, në legjenda, në këngët e lahutës, në rrëfimet e pleqve, në kujtesën e familjeve dhe të fiseve. Përpara se shqipja të kishte librat e saj, ajo kishte zërin e saj: kishte këngën, kishte vajin, kishte urimin, kishte mallkimin, kishte fjalën e dhënë, kishte kujtesën e brezave.

Por ekziston një moment kur fjala e folur kërkon një strehë më të qëndrueshme. Kërkon faqen, kërkon librin, kërkon shkrimin. Dhe atëherë ndodh një nga kthesat më të rëndësishme në historinë kulturore shqiptare.

Para Mesharit të Gjon Buzukut kemi dëshmi të tjera të shqipes së shkruar. Më e njohura është Formula e Pagëzimit, e vitit 1462, e lidhur me kryepeshkopin Pal Engjëlli. Ajo përbën dëshminë më të hershme të njohur të një teksti të shkruar në shqip – momenti kur fjala nuk pranoi të vdiste.

Formula e Pagëzimit nuk është libri i parë shqip, por është një nga dëshmitë më të hershme të njohura se shqipja kishte hyrë në hapësirën e dokumentimit me shkrim. Kjo ka një domethënie të jashtëzakonshme: një fjali e vetme na tregon se shqipja nuk ishte vetëm një gjuhë e folur në jetën e përditshme. Ajo mund të shkruhej, mund të dokumentohej, mund të përcillej përtej çastit dhe përtej zërit të atij që e shqiptonte. Do të duhej të kalonin ende disa dekada që kjo gjuhë të merrte një vepër të plotë në formën e një libri.

Në vitin 1555, Gjon Buzuku përfundoi veprën që sot e njohim si Meshari. Nuk e dimë titullin e saj të vërtetë, sepse kopjes së vetme të njohur i mungojnë faqja e parë dhe gjashtëmbëdhjetë faqet e para. Nuk dimë me siguri as vendin e botimit. Meshari konsiderohet libri i parë i njohur i shtypur në shqip.

Këtu historia merr një ngjyrë pothuajse poetike: libri i parë shqip që ka mbijetuar deri në ditët tona është vetë i gjymtuar. I mungon fillimi, i mungon fytyra e parë, i mungon titulli. Por nuk i mungon zëri, sepse fjalët e tij kanë mbetur. Ky është, sipas meje, një nga simbolet më të fuqishme të historisë sonë kulturore.

Buzuku nuk po shkruante thjesht një libër fetar. Nëpërmjet përkthimit dhe përpunimit të teksteve liturgjike, ai po i jepte shqipes një hapësirë të re përdorimi. Meshari përmban pjesë të liturgjisë, lutje, tekste rituale dhe katekizëm, ndërsa dëshmon një shqipe me një strukturë gjuhësore tashmë të zhvilluar.

A ishte vërtet Buzuku fillimi i shqipes së shkruar? Jo. Ai ishte dëshmia e parë e ruajtur e një tradite që duhet të ketë pasur rrënjë më të hershme. Një gjuhë nuk lind në një libër; një gjuhë hyn në libër pasi ka jetuar gjatë në gojën e njerëzve. Meshari nuk është lindja e shqipes. Është një nga momentet kur shqipja dëshmon, në mënyrë të fuqishme, se ka ardhur koha të mbijetojë edhe nëpërmjet shkrimit.

Pas Buzukut do të vinin autorë të tjerë – Pjetër Budi, Frang Bardhi, Pjetër Bogdani e të tjerë – që do ta pasuronin traditën e shkrimit shqip. Por Buzuku mbetet në një pikë të veçantë. Ai është një nga ata njerëz që hapin një derë dhe nuk e dinë se sa larg do të shkojë rruga pas tyre. Ai shkroi; të tjerët do të vazhdonin; dhe gjuha do të ecte.

Në pamje të parë, çfarë mund të kenë të përbashkët Gilgameshi dhe Gjon Buzuku? Njëri është një mbret legjendar i botës së lashtë, lidhur me pllakat prej argjile të Mesopotamisë. Tjetri, një klerik shqiptar i shekullit XVI, lidhet me faqet e një libri të shkruar në shqip. Nuk ka një lidhje të drejtpërdrejtë historike mes tyre, por ekziston një lidhje shumë më e thellë: të dy lidhen me luftën e njeriut kundër harresës.

Gilgameshi kërkon të mposhtë vdekjen. Buzuku kërkon t’i japë fjalës një jetë përtej zërit. Gilgameshi humbet Enkidun dhe kupton se njeriu nuk mund t’i shpëtojë vdekjes. Buzuku shkruan në gjuhën e popullit të tij dhe i jep fjalës mundësinë të udhëtojë përtej brezit të tij. Në këtë kuptim, historia e shkrimit është historia e një dëshire të vetme njerëzore: të mos humbasim. Njeriu shkruan sepse e di se do të vdesë – ndoshta pikërisht për këtë arsye shkruan.

Meshari nuk duhet parë vetëm si relike e një kohe të largët, por si dëshmi e fuqisë së gjuhës. Sepse kur një njeri shkruan në gjuhën e vet, ai nuk po ruan vetëm fjalët; po ruan një mënyrë të të menduarit, të të ndierit, të të parit botën. Gjuha është më shumë se mjet komunikimi: ajo është shtëpia e kujtesës, brenda së cilës ruhen emrat e vendeve, emrat e njerëzve, zakonet, besimet, frikërat, shpresat dhe ëndrrat e një populli.

Mund të imagjinojmë një vijë të gjatë që kalon nëpër historinë e njerëzimit. Në njërin skaj, një copë balte me një shenjë të ngulitur prej kallami. Në tjetrin, shkronja që formojnë fjalë në gjuhën shqipe. Mes tyre shtrihen mijëra vjet, por ajo që i bashkon është e njëjta nevojë: pllaka e argjilës thotë “mos harroni”, libri thotë “lexoni”, dhe të dyja, në mënyrën e tyre, i drejtohen së ardhmes.

Kjo është arsyeja pse historia e librit është një nga historitë më të mëdha të njerëzimit. Libri nuk jeton vetëm në kohën kur shkruhet; ai jeton në kohën kur lexohet. Epi i Gilgameshit nuk është vetëm i kohës së Gilgameshit -është edhe i yni, sepse pyetjet që ai shtron janë ende pyetjet tona. Çfarë është jeta? Çfarë është vdekja? Çfarë mbetet prej nesh? A mund të mposhtet harresa? Dhe, mbi të gjitha: çfarë mund t’i lëmë pas nesh botës?

Gilgameshi udhëtoi larg për të kërkuar sekretin e jetës së përjetshme, por sekretin nuk e gjeti atje ku e kërkonte. Ndoshta pavdekësia nuk ka qenë kurrë një trup që nuk plaket. Ndoshta ka qenë një fjalë që nuk vdes – një këngë që këndohet pas vdekjes së këngëtarit, një libër që lexohet pasi autori nuk është më, një emër që një brez ia përcjell brezit tjetër, një gjuhë që mbijeton edhe kur shumë prej atyre që e kanë folur nuk janë më.

Sot ne jetojmë në një kohë kur fjala është bërë pothuajse e padukshme. Shkruajmë në ekran; fjalët shfaqen dhe zhduken me një prekje; një tekst mund të udhëtojë në pak sekonda nga një skaj i botës në tjetrin. Por sa më shumë që teknologjia e ka lehtësuar shkrimin, aq më shumë duhet të kuptojmë vlerën e tij, sepse pas çdo teknologjie mbetet e njëjta nevojë e lashtë: njeriu dëshiron të flasë me atë që nuk ka lindur ende.

Kur shkruajmë, ne i drejtohemi së ardhmes. Gilgameshi i foli mijëvjeçarëve që do të vinin; Buzuku i foli shqiptarëve që nuk i njihte dhe që nuk mund t’i takonte; dhe ne sot i lexojmë të dy. Kjo do të thotë se shkrimi e ka kapërcyer kohën. E ka mundur largësinë. Ka mbijetuar mbi rrënoja, duke kaluar nga një alfabet te tjetri, nga një qytetërim te tjetri, nga një brez te tjetri.

Kur mendoj për Gilgameshin, nuk mendoj vetëm për mbretin e lashtë – mendoj për njeriun. Kur mendoj për Buzukun, nuk mendoj vetëm për priftin që shkroi Mesharin – mendoj për gjuhën. Dhe kur i vendos të dy përballë njëri-tjetrit, jo si pjesë të së njëjtës histori, por si dy dëshmi të largëta të së njëjtës etje njerëzore, kuptoj se historia e qytetërimit mund të lexohet edhe si një luftë e gjatë kundër harresës – një luftë që filloi me shenja mbi baltë, vazhdoi me pllaka, pergamena, dorëshkrime e libra, dhe ende nuk ka përfunduar. Sepse çdo brez duhet të shkruajë diçka nga vetja; përndryshe, harresa e merr.

Kështu, nga Gilgameshi te Buzuku, nuk është vetëm një rrugë prej mijëra vjetësh. Është një rrugë që shkon nga frika e vdekjes te fuqia e kujtesës, nga një mbret që kërkoi pavdekësinë te një gjuhë që kërkoi të mos heshtte, nga pllaka e argjilës te faqja e librit, nga Mesopotamia te Arbëria, nga fjala e parë e gdhendur te fjala shqipe e shkruar.

Dhe fjala, kur shkruhet, di të presë. Pret shekuj, pret breza, pret njerëz që ende nuk kanë lindur – pikërisht ashtu siç na priti neve Gilgameshi, i ulur në mijëvjeçarët e tij të largët, mbi pllakat e argjilës, dhe pikërisht ashtu siç na pret ende Gjon Buzuku, pas më shumë se katër shekujsh, në faqet e një libri të cunguar, të heshtur, të lashtë. I mungojnë faqet e para, i mungon titulli i vërtetë, i mungon një pjesë e historisë së tij. Por ai ka ende atë që është më e rëndësishmja: fjalën. Dhe për sa kohë që fjala lexohet, askush nuk është harruar plotësisht – as Gilgameshi, as Buzuku, as gjuha, as populli që e ruajti atë.

Sepse ndoshta kjo është pavdekësia e vërtetë: jo të jetosh përgjithmonë, por të lësh pas një fjalë që dikush, shumë kohë pasi ti të jesh larguar, do të ketë ende dëshirë ta lexojë.

Nga balta e Gilgameshit te faqet e Buzukut, njeriu ka bërë udhëtimin e gjatë nga shenja te fjala, nga fjala te libri, dhe nga libri te kujtesa. Dhe aty, në kujtesë, ai vazhdon të jetojë.