Kosova ndërmjet sfidave evropiane dhe drejtësisë ndërkombëtare

Mosanëtarësimi në Këshillin e Evropës, procesi në Hagë dhe domosdoshmëria e një diplomacie aktive për mbrojtjen e shtetësisë dhe afirmimin e luftës çlirimtare

Shkruan Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Kosova, si shtet i pavarur dhe sovran, vazhdon të përballet me sfida të rëndësishme në konsolidimin e subjektivitetit ndërkombëtar, në integrimin evropian dhe në trajtimin e çështjeve të ndërlikuara që lidhen me historinë e luftës çlirimtare. Ndër zhvillimet që kanë ndikuar në debatin politik, juridik dhe shoqëror të viteve të fundit janë mosanëtarësimi i Kosovës në Këshillin e Evropës në vitin 2024 dhe procesi gjyqësor ndaj ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në Dhomat e Specializuara në Hagë.

Në pamje të parë, këto dy zhvillime u përkasin fushave të ndryshme. I pari lidhet me diplomacinë shumëpalëshe, vendimmarrjen e shteteve dhe integrimin institucional të Kosovës në Evropë. I dyti lidhet me përgjegjësinë penale individuale, të drejtën e viktimave për drejtësi dhe respektimin e standardeve të gjykimit të drejtë. Megjithatë, të dyja çështjet prekin një problem të përbashkët strategjik: nevojën që Kosova të forcojë pozitën e saj ndërkombëtare dhe t’i mbrojë interesat shtetërore përmes argumenteve juridike, diplomacisë aktive dhe institucioneve funksionale.

Për këtë arsye, ato duhet të analizohen jo vetëm si zhvillime të veçuara, por edhe në kontekstin më të gjerë të shtetndërtimit, të marrëdhënieve me aleatët dhe të përpjekjeve për integrim euroatlantik.

1. Mosanëtarësimi në Këshillin e Evropës: një mundësi e parealizuar

Më 16 prill 2024, Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës rekomandoi pranimin e Kosovës në këtë organizatë. Ky zhvillim shënoi një hap të rëndësishëm në procesin e integrimit të vendit në sistemin evropian të demokracisë, të drejtave të njeriut dhe sundimit të ligjit. Megjithatë, më 17 maj 2024, Komiteti i Ministrave nuk e përfshiu pranimin e Kosovës në vendimmarrjen përfundimtare.

Çështja e Asociacionit të komunave me shumicë serbe ishte ndër faktorët politikë që ndikuan në debatet rreth këtij procesi. Kështu, pavarësisht përparimit të bërë në Asamblenë Parlamentare, Kosova nuk arriti ta përmbyllte atëherë anëtarësimin.

Pasojat e këtij zhvillimi nuk duhen vlerësuar vetëm në kuptimin simbolik. Anëtarësimi do t’i krijonte Kosovës një pozitë të re institucionale në një organizatë të rëndësishme evropiane, do të zgjeronte mundësitë e bashkëpunimit juridik dhe do të forconte mekanizmat për mbrojtjen e të drejtave të njeriut.

Mospranimi nuk e cenoi juridikisht pavarësinë e Kosovës, por e la vendin jashtë një hapësire të rëndësishme institucionale në të cilën ai synonte të merrte pjesë si anëtar. Kjo dëshmoi se përparimi në proceset ndërkombëtare kërkon jo vetëm përmbushje të kritereve, por edhe diplomaci të vazhdueshme, koordinim me aleatët dhe aftësi për të ndërtuar mbështetje politike.

Mësimi kryesor është se interesat strategjike të Kosovës nuk mund të mbrohen vetëm përmes deklaratave publike apo reagimeve pas ngjarjeve. Ato kërkojnë planifikim afatgjatë, angazhim të vazhdueshëm diplomatik dhe komunikim të qartë me shtetet që kanë ndikim në proceset vendimmarrëse.

2. Po të ishte pranuar Kosova, sot do të kishte më shumë hapësirë diplomatike

Nëse Kosova do të ishte pranuar në Këshillin e Evropës në maj të vitit 2024, sot do të kishte mundësi më të gjera për përfaqësim institucional, diplomaci shumëpalëshe dhe bashkëpunim juridik evropian. Anëtarësimi do t’i mundësonte përfaqësuesve të saj të merrnin pjesë në mekanizmat përkatës të organizatës dhe të ndërtonin marrëdhënie më të qëndrueshme me shtetet anëtare.

Kjo do të kishte rëndësi të veçantë për një shtet që vazhdon të përballet me kundërshtimin e Serbisë dhe me mosnjohjen nga disa vende evropiane. Në kuadër të diplomacisë shumëpalëshe, Kosova do të kishte një hapësirë shtesë për të paraqitur qëndrimet e saj mbi demokracinë, të drejtat e njeriut, sundimin e ligjit dhe bashkëpunimin ndërkombëtar.

Anëtarësimi nuk do të sillte automatikisht njohje nga shtetet që nuk e njohin pavarësinë e Kosovës, por do të përbënte një hap të rëndësishëm drejt konsolidimit të pranisë së saj institucionale në Evropë. Ai do të forconte mundësinë për të krijuar partneritete, për të shpjeguar pozicionet e vendit dhe për të kundërshtuar argumentet e Serbisë përmes një angazhimi të vazhdueshëm diplomatik.

Një përfitim tjetër i rëndësishëm do të lidhej me sistemin e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Pas anëtarësimit dhe përmbushjes së procedurave përkatëse, Kosova do të mund të bëhej palë në Konventë. Më pas, qytetarët do të mund t’i drejtoheshin Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, nëse plotësoheshin kushtet e pranueshmërisë dhe ishin shteruar mjetet juridike vendore.

Ky mekanizëm do të krijonte një garanci shtesë për mbrojtjen e të drejtave themelore dhe do të nxiste forcimin e institucioneve të drejtësisë në Kosovë.

Prandaj, anëtarësimi nuk do të ishte thjesht një sukses protokollar. Ai do të ishte një instrument i rëndësishëm për forcimin e shtetit, për përmirësimin e mbrojtjes juridike të qytetarëve dhe për zhvillimin e diplomacisë institucionale.

3. SHBA-ja, partnerët evropianë dhe përgjegjësia e diplomacisë kosovare

Historia e Kosovës dëshmon rëndësinë e mbështetjes së aleatëve strategjikë në rrugën drejt lirisë, pavarësisë dhe konsolidimit të shtetit. Shtetet e Bashkuara të Amerikës luajtën rol vendimtar në ndërhyrjen e NATO-s më 1999 dhe në proceset diplomatike që çuan drejt shpalljes së pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008.

Për këtë arsye, marrëdhëniet me SHBA-në duhet të mbeten një shtyllë themelore e politikës së jashtme të Kosovës. Njëkohësisht, vendi duhet të thellojë bashkëpunimin me Bashkimin Evropian, Gjermaninë, Francën, Italinë dhe partnerët e tjerë që kanë rol të rëndësishëm në proceset evropiane.

Diplomacia e Republikës së Kosovës  duhet të veprojë në mënyrë të koordinuar dhe të qëndrueshme, pavarësisht ndryshimeve të brendshme politike. Integrimi evropian, anëtarësimi në organizatat ndërkombëtare dhe forcimi i njohjeve janë interesa afatgjata shtetërore, të cilat kërkojnë vazhdimësi institucionale.

Në këtë drejtim, është e rëndësishme që Kosova të mos mbështetet vetëm në miqësinë historike me aleatët, por edhe të zhvillojë diplomaci profesionale, të bazuar në argumente juridike, komunikim të vazhdueshëm dhe vlerësim realist të rrethanave ndërkombëtare.

Edhe Shqipëria mund të japë një kontribut të rëndësishëm përmes koordinimit diplomatik dhe bashkëpunimit me partnerët ndërkombëtarë. Ky bashkëpunim duhet të zhvillohet në respekt të sovranitetit të të dy shteteve, duke synuar integrimin euroatlantik dhe mbrojtjen e interesave të përbashkëta.

4. Gjykimi në Hagë dhe dallimi ndërmjet përgjegjësisë individuale dhe historisë së luftës

Procesi gjyqësor ndaj ish-krerëve të UÇK-së, Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi, ka nxitur debat të gjerë në Kosovë dhe në diasporën shqiptare. Për shkak të rolit të tyre në zhvillimet politike dhe historike të Kosovës, ky proces ka një ndjeshmëri të veçantë shoqërore.

Megjithatë, për ta trajtuar me përgjegjësi, duhet të dallohen qartë përgjegjësia penale individuale, e drejta e viktimave për drejtësi dhe vlerësimi historik i luftës çlirimtare.

Përgjegjësia penale duhet të përcaktohet mbi bazën e provave dhe standardeve të gjykimit të drejtë. Asnjë individ nuk duhet të konsiderohet fajtor përtej asaj që përcaktojnë procedurat dhe vendimet gjyqësore. Po kështu, viktimat kanë të drejtë që pretendimet e tyre të shqyrtohen me seriozitet dhe pa ndërhyrje të papërshtatshme politike.

Në anën tjetër, procesi ndaj individëve nuk duhet të barazohet automatikisht me një gjykim të të gjithë UÇK-së, të çdo pjesëtari të saj apo të popullit të Kosovës. Përgjegjësia penale është individuale dhe duhet të mbështetet në prova konkrete, në përcaktimin e rolit të secilit të akuzuar dhe në zbatimin e ligjit.

Lufta e UÇK-së duhet të kuptohet në kontekstin historik të represionit të regjimit serb, të shkeljeve të rënda të të drejtave të shqiptarëve dhe të përpjekjeve të popullit të Kosovës për liri e vetëvendosje. Ndërhyrja e NATO-s më 1999 ishte një zhvillim vendimtar për ndalimin e fushatës së represionit dhe krijimin e kushteve për një të ardhme të re politike të Kosovës.

Por konteksti historik nuk e zëvendëson shqyrtimin juridik të pretendimeve penale. Po kështu, shqyrtimi i përgjegjësisë së individëve nuk e përcakton vetvetiu karakterin e të gjithë luftës çlirimtare.

Një shoqëri demokratike duhet të jetë në gjendje t’i mbrojë faktet historike dhe, njëkohësisht, të respektojë pavarësinë e gjykatave. Këto nuk janë qëllime të papajtueshme, për sa kohë që debati zhvillohet me argumente dhe pa paragjykime.

5. A do ta kishte ndryshuar anëtarësimi në Këshillin e Evropës procesin e Hagës?

Në këtë pikë kërkohet saktësi juridike. Po të ishte pranuar Kosova në Këshillin e Evropës në vitin 2024, do të kishte pasur më shumë mundësi për përfaqësim institucional dhe bashkëpunim evropian në fushën e të drejtave të njeriut. Megjithatë, nuk mund të pohohet se anëtarësimi do ta kishte ndryshuar drejtpërdrejt procesin penal në Hagë.

Dhomat e Specializuara të Kosovës kanë bazën e tyre ligjore dhe procedurat përkatëse. Këshilli i Evropës nuk është instancë apeli e kësaj gjykate dhe nuk mund të ndërhyjë në përcaktimin e fajësisë apo në vendimet e saj.

Mbrojtja e të akuzuarve duhet të ushtrohet përmes avokatëve, paraqitjes së provave, argumenteve juridike dhe mjeteve të ankimit që parashikon kuadri ligjor përkatës. Institucionet e Kosovës, ndërkaq, kanë përgjegjësi të ruajnë një qëndrim institucional të matur, të respektojnë pavarësinë e gjyqësorit dhe të sigurojnë që qytetarët të informohen në mënyrë të saktë.

Megjithatë, anëtarësimi në Këshillin e Evropës do të kishte krijuar një mjedis më të gjerë për bashkëpunim institucional dhe diskutim mbi standardet evropiane të të drejtave të njeriut. Ai do të mund të ndihmonte në forcimin e kulturës juridike dhe të kapaciteteve të Kosovës për t’i trajtuar çështjet e ndërlikuara përmes instrumenteve të ligjit.

Në planin historik dhe diplomatik, Kosova ka të drejtë ta dokumentojë represionin, dëbimet, krimet e luftës, vuajtjet e popullsisë civile dhe kontributin e luftës çlirimtare. Kjo punë duhet të mbështetet në dokumente, dëshmi dhe burime të verifikueshme, duke mos u varur nga rezultati i një procesi të vetëm gjyqësor.

6. Përgjegjësia e institucioneve dhe rruga përpara

Përballë këtyre sfidave, Kosovës i nevojitet një strategji e koordinuar që bashkon diplomacinë, argumentin juridik dhe forcimin e institucioneve. Politika e jashtme nuk duhet të udhëhiqet vetëm nga reagimet ndaj ngjarjeve, por nga objektiva të qarta afatgjata.

Kjo strategji duhet të përfshijë intensifikimin e dialogut me shtetet anëtare të Këshillit të Evropës, forcimin e partneritetit me SHBA-në dhe vendet e Bashkimit Evropian, përmbushjen e standardeve demokratike, profesionalizimin e shërbimit diplomatik dhe përmirësimin e komunikimit ndërkombëtar për historinë dhe zhvillimet juridike në Kosovë.

Në të njëjtën kohë, institucionet duhet të ruajnë ndarjen e pushteteve, pavarësinë e gjyqësorit dhe respektimin e të drejtave themelore. Besueshmëria ndërkombëtare e një shteti forcohet jo vetëm përmes aleancave politike, por edhe përmes funksionimit të institucioneve dhe zbatimit të ligjit.

Kosova duhet të vazhdojë përpjekjet për anëtarësim në Këshillin e Evropës, duke trajtuar me përgjegjësi çështjet e hapura dhe duke mos hequr dorë nga synimi për integrim evropian. Njëkohësisht, duhet të ruajë partneritetin strategjik me Shtetet e Bashkuara dhe të thellojë bashkëpunimin me Shqipërinë e me aleatët e tjerë.

Mospranimi i Kosovës në Këshillin e Evropës në vitin 2024 ishte një mundësi e parealizuar në një moment të rëndësishëm të integrimit evropian. Po të ishte pranuar, Kosova sot do të kishte një platformë më të konsoliduar për diplomaci shumëpalëshe, bashkëpunim institucional dhe zhvillimin e mekanizmave evropianë për mbrojtjen e të drejtave të njeriut.

Ky anëtarësim nuk do t’i zgjidhte automatikisht të gjitha sfidat e vendit dhe as nuk do të ndryshonte drejtpërdrejt procesin penal në Hagë. Por do t’i krijonte Kosovës mundësi shtesë për përfaqësim, bashkëpunim dhe afirmim të pozitës së saj në Evropë.

Procesi ndaj ish-krerëve të UÇK-së kërkon, nga ana tjetër, respektimin e drejtësisë, mbrojtjen e të drejtave të të akuzuarve, vëmendjen ndaj viktimave dhe dallimin e qartë ndërmjet përgjegjësisë penale individuale dhe historisë së luftës çlirimtare.

Kosova duhet t’i trajtojë këto çështje me maturi institucionale, argumente juridike dhe diplomaci aktive. Historia e saj duhet të dokumentohet mbi bazën e fakteve; interesat shtetërore duhet të mbrohen përmes marrëdhënieve të qëndrueshme ndërkombëtare; ndërsa drejtësia duhet të funksionojë në përputhje me standardet ligjore.

Për Kosovën, rruga përpara nuk qëndron në përballjen ndërmjet historisë dhe drejtësisë, por në ndërtimin e një shteti që i njeh faktet historike, respekton ligjin, forcon aleancat strategjike dhe mbron interesat e veta përmes diplomacisë profesionale. Anëtarësimi në organizatat evropiane, forcimi i shtetit të së drejtës dhe ruajtja e partneritetit me SHBA-në dhe aleatët evropianë janë pjesë të së njëjtës përpjekje për konsolidimin e Kosovës si shtet demokratik, i qëndrueshëm dhe i orientuar drejt integrimit euroatlantik.