Kalaja që dobësohet nga brenda-shteti, mosveprimi dhe sfidat e Kosovës

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Një metaforë që flet për shtetin

Ka metafora që nuk janë thjesht figurë letrare, por diagnozë politike. Njëra prej tyre është ajo e “kalanë që nuk merret lehtë nga jashtë, por dobësohet nga brenda”.

Në gjuhën e politikës dhe të së drejtës ndërkombëtare, kjo metaforë përkthehet në një të vërtetë të thjeshtë, por të ashpër: shtetet nuk rrënohen vetëm nga presioni i jashtëm, por nga çarjet e brendshme institucionale, nga mungesa e vendimmarrjes së shpejtë dhe nga dobësimi i kulturës së përgjegjësisë.

Kosova, si shtet në konsolidim, e ndjen më shumë se kushdo këtë ligjësi të brendshme të shtetformimit.

Shteti nuk është vetëm flamur – është funksion

Në të drejtën ndërkombëtare, shteti nuk është vetëm simbol, as vetëm njohje formale. Ai është mbi të gjitha kapacitet funksional: aftësia për të marrë vendime, për t’i zbatuar ato dhe për të garantuar rend juridik të brendshëm.

Një shtet mund të ketë kushtetutë, institucione dhe njohje ndërkombëtare, por nëse:vendimmarrja bllokohet,përgjegjësia shpërndahet pa adresë,dhe institucionet nuk veprojnë me ritëm shtetëror,atëherë shteti fillon të humbasë peshën e tij reale, edhe nëse formalisht mbetet i pacenueshëm.

Mosveprimi: problemi që nuk duket, por ndikon më shumë

Në politikë, shpesh flitet për veprime të gabuara. Por në praktikë, ndonjëherë më i rrezikshëm është mosveprimi i zgjatur institucional.

Mosveprimi:krijon vakum vendimmarrës,dobëson besimin qytetar,dhe i jep hapësirë krizave të brendshme të zgjaten pa zgjidhje.

Në planin ndërkombëtar, një shtet që nuk reagon në kohë ose nuk vepron me koherencë, perceptohet si shtet me kapacitet të kufizuar institucional, pavarësisht deklarimeve politike.

Bajraktarizmi politik: kur institucioni zëvendësohet nga individi

Në shumë shoqëri në tranzicion, përfshirë Kosovën, një nga sfidat më të mëdha është ajo që mund të quhet personalizimi i politikës.

Kur vendimmarrja fillon të varet më shumë nga individët sesa nga institucionet, atëherë:ligji humb neutralitetin,institucionet humbin autoritetin,dhe politika shndërrohet në garë ndikimesh personale.

Kjo kulturë, e përshkruar shpesh në mënyrë metaforike si “bajraktarizëm”, në thelb nënkupton një gjë: shteti nuk funksionon më si sistem, por si rrjet personal autoritetesh.

Kosova dhe sfida e shtetit që duhet të funksionojë, jo vetëm të ekzistojë

Kosova sot nuk e ka më sfidën kryesore në nivelin e ekzistencës së saj shtetërore. Sfida është më e thellë: si të funksionojë si shtet i plotë dhe efektiv.

Nëse institucionet:nuk veprojnë në mënyrë të koordinuar,nuk marrin vendime në kohë,dhe nuk e ruajnë ritmin e shtetit modern,atëherë krijohet një hendek mes shtetit formal dhe shtetit real.

Ky hendek është vendi ku fillon dobësimi i brendshëm.

Diplomacia nuk shikon deklaratat – shikon funksionimin

Në marrëdhëniet ndërkombëtare, shtetet nuk vlerësohen vetëm nga deklaratat politike, por nga funksionimi real i tyre.

Diplomacia moderne pyet:A është shteti i parashikueshëm në vendimmarrje?A janë institucionet të qëndrueshme?A zbatohet ligji në mënyrë konsistente?

Kur përgjigjja është e paqartë, shteti fillon të perceptohet si më i brishtë, edhe nëse nuk është i tillë në letër.

Rreziku i brendshëm: kur dobësia nuk vjen nga jashtë

Historia politike tregon se shtetet rrallë bien menjëherë nga presioni i jashtëm. Më shpesh, ato dobësohen gradualisht nga brenda:përmes krizave të pazgjidhura,përmes bllokadave institucionale,dhe përmes normalizimit të mosveprimit.

Në këtë proces, rreziku më i madh është ai që nuk duket dramatik, por bëhet i zakonshëm.

Përfundim: kalaja që kërkon kujdes të përditshëm

Metafora e “kalanë” nuk është paralajmërim dramatik, por kujtesë politike.

Shteti nuk është strukturë e përfunduar. Ai është proces i vazhdueshëm ndërtimi. Dhe në këtë proces, forca e tij nuk matet vetëm nga sfidat e jashtme, por nga:funksionimi i institucioneve,kultura e përgjegjësisë,dhe aftësia për të vepruar në kohë.

Kosova, si çdo shtet tjetër, nuk është e rrezikuar vetëm nga faktorët e jashtëm, por edhe nga mënyra se si e ushqen ose e dobëson vetë brendësinë e saj institucionale.

Sepse në fund, kalatë nuk bien gjithmonë nga sulmi – por shpesh nga harresa se edhe muret më të forta kërkojnë roje që veprojnë, jo që presin.