“GEGNISHT” në ditën e dytë të Festivalit Letrar, kur fjala del nga libri dhe hyn në shpirtin e qytetit

Nga Albert Vataj

Nëse dita e parë e Festivalit Letrar “GEGNISHT” e vendos fjalën përballë kujtesës, ditën e dytë festivali e nxjerr atë nga faqja e krijimtarisë, lëvrimit, pasurimit, dhe e vendos në dialog me qytetin, historinë dhe të tashmen. 4 tetori 2026 vjen kështu si një kapitull tjetër i kësaj ngjarjeje, ku gegnishtja nuk mbetet vetëm një trashëgimi për t’u ruajtur, një jehonë e ardhur prej shekujsh, por bëhet një hapësirë e gjallë për të menduar, debatuar, kundërshtuar, kujtuar dhe krijuar.

Sepse një gjuhë nuk jeton vetëm në fjalorë, në dorëshkrime, në libra të vjetër apo në kujtesën e arkivave. Ajo jeton atëherë kur njerëzit mendojnë me të. Dhe pikërisht këtu qëndron një nga kuptimet më të rëndësishme të “GEGNISHT”, të mos e shohë gegnishten vetëm si një relike të së shkuarës, por si një gjuhë që mund të vazhdojë të prodhojë mendim, kulturë dhe vetëdije në të tashmen.

Në orën 11:00, në sallën e Bibliotekës së Universitetit “Luigj Gurakuqi”, dita e dytë nis me një kumtesë që e zgjeron horizontin e festivalit përtej letërsisë së mirëfilltë. Me temën “Qytetari progresist dhe politikani vizionar”, kumtesa e Prof. As. Dr. Pranvera Teli (Dibra), historiane dhe diplomate, aktualisht Ministre Këshilltare në Ambasadën e Republikës së Shqipërisë në Republikën e Kosovës, sjell në hapësirën e festivalit një vështrim mbi marrëdhënien ndërmjet qytetarisë, vizionit dhe përgjegjësisë publike.

Në dukje, kjo temë mund të duket si një dalje nga hapësira letrare. Në thelb, ajo është një hyrje më thellë në të.

Sepse çfarë është letërsia, nëse jo një mënyrë për të kuptuar njeriun në kohën e tij? Dhe çfarë është qytetaria, nëse jo mënyra se si njeriu e kthen vetëdijen e tij në përgjegjësi ndaj të përbashkëtës?

Këtu fjala “progresist” nuk është thjesht një përcaktim politik. Ajo mund të lexohet si një kategori e mendimit, aftësia për ta parë të ardhmen jo si një kërcënim, por si një mundësi, për të mos qenë peng i zakonit, për ta kuptuar traditën jo si mur që na ndan nga bota, por si themel prej nga mund të ngrihet diçka e re.

Ndërsa “vizionari” nuk është thjesht ai që parashikon të ardhmen. Është ai që arrin ta shohë të tashmen me një thellësi që të tjerët ende nuk e kanë pikasur. Ai që kupton se qyteti, institucioni, kultura dhe shoqëria nuk ndërtohen vetëm me vendime, por me ide, me arsim, me kujtesë, me përgjegjësi dhe me një besim të qëndrueshëm se e ardhmja mund të jetë më e mirë se e tashmja.

Në këtë kuptim, kumtesa hyn natyrshëm në filozofinë e festivalit.

“GEGNISHT” nuk është vetëm një festival për një gjuhë; është një festival për atë që një gjuhë mund të bëjë me mendjen e një shoqërie.

Dhe gegnishtja, në historinë e saj shqiptare, është dëshmitare e një qytetërimi të tërë të fjalës. Në të janë shkruar poezi, kronika, publicistikë, histori, përkthime, tekste fetare, studime, polemika dhe vepra që kanë kapërcyer kohën e autorëve të tyre. Në të kanë folur poetë, meshtarë, studiues, publicistë, filozofë, mësues dhe njerëz të zakonshëm. Prandaj rikthimi te gegnishtja nuk mund të jetë vetëm një akt nostalgjie.

Nostalgjia e ruan të shkuarën, kultura e bën atë të flasë me të tashmen.

Kjo është edhe arsyeja pse prania e një teme mbi qytetarinë dhe vizionin publik në një festival letrar merr një kuptim të veçantë. Letërsia nuk jeton e shkëputur nga shoqëria që e lind. Ajo është dëshmi e mënyrës se si një qytet mendon, si një brez e përjeton kohën, si një shoqëri e kupton drejtësinë, lirinë, përgjegjësinë, dashurinë, humbjen dhe të ardhmen.

Fjala letrare dhe fjala qytetare, ndonëse u përkasin rrafsheve të ndryshme, takohen në të njëjtin vend, te përgjegjësia për ta bërë kohën më të ndërgjegjshme.

Dhe Shkodra është një skenë natyrore për një dialog të tillë.

Ky qytet nuk e ka përjetuar kulturën si zbukurim të jetës. Për shekuj me radhë, kultura këtu ka qenë pjesë e vetë jetës qytetare. Shtypi, arsimi, fotografia, muzika, teatri, letërsia, përkthimi dhe debatet intelektuale kanë krijuar një traditë ku fjala nuk ka qenë vetëm mjet komunikimi, por një mënyrë për të ndërtuar qytetarin.

Shkodra e ka ditur herët se qyteti nuk është vetëm rrugë, ndërtesa dhe sheshe.

Qyteti është kujtesa e njerëzve që kanë menduar brenda tij.

Është kjo arsyeja pse Biblioteka e Universitetit “Luigj Gurakuqi” merr një simbolikë të veçantë si hapësirë e ditës së dytë të “GEGNISHT”. Biblioteka është një nga ato vende ku koha nuk ecën vetëm përpara. Aty e shkuara, e tashmja dhe e ardhmja vendosen në të njëjtën tavolinë. Një libër i vjetër mund të bisedojë me një ide të re. Një mendim i lindur një shekull më parë mund të bëhet pyetje për njeriun e sotëm.

Dhe ndoshta ky është një nga funksionet më të bukura të një festivali letrar, të krijojë një hapësirë ku të vdekurit mund të flasin dhe të gjallët të mësojnë të dëgjojnë.

Në këtë kuptim, dita e dytë e “GEGNISHT” nuk është thjesht vazhdim i së parës. Ajo është një zhvendosje e këndvështrimit.

Nga kujtesa te përgjegjësia.

Nga fjala e shkruar te fjala e jetuar.

Nga trashëgimia te e ardhmja.

Gegnishtja, në këtë rrugëtim, nuk trajtohet vetëm si një formë gjuhësore që duhet konservuar, por si një univers kulturor që mund të vazhdojë të prodhojë kuptim. Ajo është një kujtesë se çdo gjuhë që ka krijuar letërsi është gjithashtu një mënyrë e veçantë për ta parë botën.

Prandaj ruajtja e saj nuk është vetëm ruajtje e fjalëve.

Është ruajtje e nuancave të mendimit.

Sepse kur humbet një fjalë, ndonjëherë nuk humbet vetëm një emërtim. Humbet një mënyrë e të ndierit, një mënyrë e të përfytyruarit, një ngjyrë e veçantë e kujtesës.

Dhe kur një gjuhë rikthehet në përdorim krijues, ajo nuk kthehet thjesht si e shkuar. Ajo mund të bëhet e ardhme.

Në këtë pikë, “GEGNISHT” e gjen veten përballë një pyetjeje të madhe: çfarë bëjmë sot me atë që trashëguam dje?

A do ta vendosim në vitrinë, për ta admiruar si një objekt të çmuar?

Apo do ta hapim, do ta përdorim, do ta vëmë në provë dhe do ta lejojmë të përballet me problemet, dilemat dhe ëndrrat e kohës sonë?

Një festival që zgjedh këtë të dytën nuk merret vetëm me të shkuarën.

Ai merret me vazhdimësinë.

Dhe kjo është ndoshta sfida më e madhe e çdo trashëgimie, jo thjesht të mbijetojë, por të jetë në gjendje të flasë përsëri.

Në Shkodrën e 4 tetorit, fjala merr kështu një tjetër udhëtim. Ajo del nga faqja, kalon përmes kujtesës, hyn në bibliotekë, përballet me historinë dhe kërkon të kuptojë të tashmen.

Sepse një festival letrar nuk duhet të jetë vetëm vendi ku lexohen libra.

Duhet të jetë vendi ku një shoqëri lexon veten.

Dhe nëse gegnishtja është një nga kujtesat më të fuqishme të kulturës shqiptare, atëherë “GEGNISHT” është një përpjekje për ta kthyer këtë kujtesë në pyetje.

Çfarë kemi qenë?

Çfarë jemi?

Dhe, mbi të gjitha, çfarë duam të bëhemi?

Kështu, dita e dytë e Festivalit Letrar “GEGNISHT” nuk e mbyll kapitullin e fjalës.

Përkundrazi, e hap atë.

Sepse fjala e vërtetë nuk përfundon në pikën e fundit të një libri.

Ajo fillon pikërisht aty ku lexuesi ngre kokën dhe pyet veten se çfarë duhet të bëjë me atë që sapo lexoi.

Dhe ndoshta ky është edhe misioni më i bukur i “GEGNISHT”, ta bëjë gjuhën jo vetëm kujtesë të asaj që kemi qenë, por instrument të asaj që ende mund të bëhemi.