DEA e Butrintit – zëri i qytetërimit mbi rrënojat e luftës

Nga Albert Z. ZHOLI

Në brigjet e jugut shqiptar, në qytetin antik të Butrintit, (ngjitur me fshatin Vrinë) historia dhe miti ndërthuren në një figurë që i tejkalon kufijtë e kohës: DEA. Ajo nuk është vetëm një skulpturë e lashtë, por një simbol i gruas së bukur, të ditur dhe largpamëse – një figurë që mishëron shpresën e njerëzimit për paqe dhe qytetërim.

Pas Luftës së përgjakshme të Trojës, kur urrejtja dhe shkatërrimi kishin lënë gjurmë të thella në shpirtin e popujve, Dea ngrihet si një zë ndryshe. Ajo, sipas legjendës, iu drejtua udhëheqësve të kohës me një thirrje që tingëllon edhe sot aktuale: “Boll me luftëra, boll me shfarosje! Popujt duan të jetojnë, të gëzojnë jetën, sepse luftërat sjellin vetëm mjerim.” Kjo thirrje nuk ishte thjesht një apel, por një vizion për një botë të re. Në kohën e saj, Butrinti lulëzoi. Nga një qytet i zakonshëm, ai u shndërrua në një epiqendër të kulturës Mesdhetare, një vend ku arti, arkitektura dhe mendimi i lirë bashkëjetonin në harmoni.

Dea hodhi një ide që mbetet themel i qytetërimit: përmes kulturës, popujt bëhen më të qytetëruar dhe më të bashkuar. Ajo e kuptoi se arti nuk është vetëm zbukurim, por një urë që lidh njerëzit, një gjuhë universale që shuan konfliktet dhe ngjall mirëkuptim. Në vend të armëve, ajo vendosi në qendër teatrin, skulpturën dhe dijen. Madje, në qytetin më të bukur të kohës, Butrinti, Dea nuk shihej thjesht si një grua e rrallë, por si një hyjni e gjallë. Bukuria e saj ishte vetëm porta e parë; ajo që e ngrinte në piedestal ishte thjeshtësia, dituria dhe botëkuptimi i saj i gjerë. Njerëzit e shihnin tek ajo një udhërrëfyese shpirtërore, një figurë që mishëronte harmoninë mes mendjes dhe zemrës. Në praninë e saj, Butrinti mori një tjetër frymë. Qyteti nisi të shndërrohej në një qendër të ndritshme të Mesdheut, një lloj “kryeqyteti” ku takoheshin kultura, ide dhe popuj të ndryshëm. Aty nuk sundonte frika, por dialogu; nuk mbizotëronte forca, por mendimi. Teatrot gumëzhinin nga arti, sheshet nga filozofia, ndërsa arkitektura pasqyronte një qytetërim që kishte zgjedhur të ndërtojë mbi paqen.  Jo vetëm teatrot u mbushën me jetë, por skulpturat morën frymëzim nga bukuria njerëzore, ndërsa ndërtesat u ngritën si dëshmi e një qytetërimi që kërkonte të ndërtonte, jo të shkatërronte.

Dea u bë simbol i këtij transformimi.

Ajo tregoi se madhështia e një qyteti nuk matet me mure apo ushtri, por me shpirtin e tij – me aftësinë për të bashkuar njerëzit dhe për t’i ngritur ata drejt një jete më të ndritur. Dhe kështu, Butrinti nuk ishte më vetëm një qytet i bukur, por një dritë udhërrëfyese për gjithë Mesdheun. Edhe sot, objektet dhe ndërtesat e Butrintit ruajnë një status të veçantë. Ato janë dëshmi e një epoke kur njeriu filloi të kuptojë se forca e vërtetë nuk qëndron në pushtim, por në krijim. Dhe në këtë rrugëtim, Dea mbetet një figurë udhërrëfyese – një mbretëreshë e heshtur e Mesdheut, që na kujton se paqja dhe kultura janë themelet e çdo shoqërie të qëndrueshme. Në një botë që ende përballet me konflikte, mesazhi i saj vjen si një jehonë e largët, por e fuqishme: njerëzimi ecën përpara jo me luftë, por me qytetërim.

Emri Dea ka një kuptim të lashtë dhe shumë të fuqishëm.

Ai vjen nga latinishtja “Dea”, që do të thotë “perëndeshë” (forma femërore e fjalës Deus = zot). Pra, në thelb, emri lidhet drejtpërdrejt me hyjnoren, me një figurë të shenjtë, të lartë dhe të adhuruar. Në kontekstin e Butrinti, emri Dea merr edhe një dimension më simbolik: përfaqëson bukurinë e përsosur, lidhet me diturinë dhe urtësinë, shpreh harmoni dhe paqe, simbolizon një figurë udhëheqëse shpirtërore. Në shumë kultura, emri Dea përdoret për të përshkruar një grua që ka diçka “mbi tokësore” – jo vetëm në pamje, por në mendim dhe karakter. Pra, Dea nuk është thjesht një emër, por një ide: gruaja që ngrihet mbi të zakonshmen dhe bëhet simbol i qytetërimit dhe dritës njerëzore.

**

Historia e monumentit të rrallë të Deas së Butrintit, e quajtur shpesh “mbretëresha e Mesdheut”, është një rrëfim ku ndërthuren arti, politika dhe misteri.

Kur Muzeu Historik Kombëtar u hap më 28 tetor 1981, koka e Deas ishte ndër thesaret më të çmuara arkeologjike që tërhoqi vëmendjen e studiuesve dhe publikut. Por historia e saj nis shumë më herët. Zbulimi lidhet me arkeologun italian Luigi Maria Ugolini, i cili në vitin 1924, me mbështetjen e qeverisë fashiste të Benito Mussolini, nisi gërmimet në jug të Shqipërisë. Pikërisht në Butrinti – qyteti antik me rëndësi të jashtëzakonshme historike – ai zbuloi një sërë objektesh, ndër të cilat edhe këtë kokë skulpturore të jashtëzakonshme.

Sipas traditës mitologjike, Butrinti lidhet me Enea, bir i mbretit Priami, i cili pas rënies së Trojës u vendos në këto troje. Kjo e bën edhe më simbolike vlerën e qytetit ku u gjet Dea. Zbulimi i kokës së Deas ishte për Ugolinin një moment kulmor. Thuhet se ai u mahnit aq shumë nga bukuria e saj, sa tentoi ta nxirrte fshehurazi nga Shqipëria drejt Italisë. Por ndërhyrja e xhandarmërisë shqiptare e ndaloi këtë veprim, duke e konsideruar si vjedhje të trashëgimisë kombëtare. Ngjarja mori përmasa politike dhe u përfshi vetë Ahmet Zogu. Sipas versionit të përhapur, pasi pa skulpturën, ai vendosi që ta “dhuronte” atë për Mussolinin – një akt që lidhej me marrëdhëniet politike të kohës. Kështu, koka e Deas përfundoi në Itali dhe për vite me radhë u ekspozua në muze atje. Megjithatë, pas përpjekjeve të vazhdueshme të shtetit shqiptar, kjo kryevepër u rikthye në atdhe, duke u bërë një nga simbolet më të rëndësishme të trashëgimisë sonë kulturore. Nga ana artistike, Dea e Butrintit konsiderohet një kryevepër e artit klasik, e lidhur shpesh me stilin e Praksiteli (shek. IV p.e.s.). Edhe pse paraqitet me tipare femërore, studiuesit mendojnë se mund të përfaqësojë perëndinë Apolloni. Koka është punuar në mermer të një cilësie të rrallë dhe është ruajtur pothuajse e paprekur nga koha, pa plasaritje. Mendohet se ajo ka qenë pjesë e një statuje rreth 2.5 metra të lartë, ku trupi – ndoshta mashkullor – paraqiste Apollonin me një lyrë apo të mbështetur në një trung. Sot, Dea e Butrintit nuk është thjesht një objekt muzeal. Ajo është dëshmi e historisë së trazuar të trashëgimisë shqiptare, e lakmisë së të huajve dhe e përpjekjeve për ta ruajtur identitetin kulturor. Një vepër që, përtej gurit dhe formës, mbart shpirtin e një qytetërimi të lashtë.