Serbia mund të mos e njohë Kosovën, por Bashkimi Evropian i pret Kosovën dhe Serbinë si dy shtete sovrane dhe të pavarura
Analizë e thellë juridike, krahasuese dhe diplomatike e procesit të integrimit evropian
Nga: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Realiteti politik dhe realiteti juridik në Ballkanin Perëndimor
Që nga shpallja e pavarësisë së Republikës së Kosovës më 17 shkurt 2008, marrëdhëniet Kosovë–Serbi janë karakterizuar nga një dualizëm i vazhdueshëm midis realitetit politik të mosnjohjes dhe realitetit faktik të shtetësisë funksionale të Kosovës. Serbia vazhdon të mbajë qëndrim të mosnjohjes, ndërsa Kosova ka konsoliduar institucione shtetërore, marrëdhënie ndërkombëtare dhe pjesëmarrje në proceset rajonale dhe evropiane.
Në këtë kontekst, Bashkimi Evropian paraqitet si korniza kryesore transformuese e këtij konflikti të pazgjidhur, duke e zhvendosur fokusin nga statusi përfundimtar në normalizimin e marrëdhënieve dhe integrimin gradual evropian.
Dallimi themelor: njohja bilaterale dhe integrimi multilateral evropian
Në të drejtën ndërkombëtare dhe në praktikën e marrëdhënieve ndërkombëtare, duhet bërë një dallim thelbësor:Njohja bilaterale është akt sovran i një shteti ndaj një tjetri;Integrimi evropian është proces multilateral, i bazuar në kritere politike, ekonomike dhe juridike (Kriteret e Kopenhagës).
Ky dallim është thelbësor për të kuptuar se Bashkimi Evropian nuk funksionon si mekanizëm i detyrimit formal të njohjes së ndërsjellë, por si sistem i ndërtimit të stabilitetit përmes bashkëpunimit funksional.
Megjithatë, në praktikë, BE-ja ka vendosur një standard politik: pa normalizim të marrëdhënieve, nuk ka progres të qëndrueshëm drejt anëtarësimit.
Krahasim juridik dhe politik: modele evropiane të konfliktit dhe integrimit
- Rasti Francë–Gjermani (modeli klasik i pajtimit evropian)
Pas dy luftërave botërore, Franca dhe Gjermania ishin në një raport armiqësor historik. Megjithatë:Nuk u kërkua “zgjidhje përfundimtare juridike” menjëherë;U vendos bashkëpunimi ekonomik si bazë e paqes (Komuniteti i Qymyrit dhe Çelikut);
Integrimi evropian u bë instrument i tejkalimit të konfliktit.
Mësimi: Evropa nuk kërkon perfeksion juridik të menjëhershëm, por stabilitet funksional.
- Rasti Qipro–Turqi (ndarje e pazgjidhur brenda BE-së)
Qipro është anëtare e BE-së, ndërsa pjesa veriore mbetet e ndarë dhe e njohur vetëm nga Turqia. BE nuk e ka kushtëzuar funksionimin e saj të brendshëm me zgjidhjen e konfliktit;Por ka ngrirë progresin e Turqisë në BE në disa fusha për shkak të moszgjidhjes së çështjes së Qipros.
Mësimi: moszgjidhja e konflikteve territoriale ndikon drejtpërdrejt në integrim.
- Rasti Kosovë–Serbi (modeli i “normalizimit pa njohje formale”)
Ky është një model sui generis:BE ka ndërmjetësuar dialogun që nga viti 2011;Marrëveshjet e Brukselit dhe Ohrit synojnë normalizim funksional, jo domosdoshmërisht njohje të menjëhershme;Të dy palët trajtohen si aktorë të barabartë në dialog, por me status të ndryshëm diplomatik.
Mësimi: BE operon me pragmatizëm politik më shumë sesa me formalizëm juridik klasik.
Dimensioni juridik: shtetësia dhe mosnjohja selektive
Në të drejtën ndërkombëtare, teoria klasike e Montevideos (1933) përcakton katër elemente të shtetit:
- Popullsi e përhershme
- Territor i përcaktuar
- Qeveri efektive
- Aftësi për marrëdhënie ndërkombëtare
Kosova i plotëson këto elemente në mënyrë funksionale.
Nga ana tjetër, mosnjohja nga Serbia dhe disa shtete të tjera nuk e anulon faktin e shtetësisë funksionale, por krijon një situatë të “kontestuar ndërkombëtarisht”.
Krahasimisht:Tajvani, Palestina dhe Kosova përfaqësojnë modele të ndryshme të shtetësisë së kontestuar;Por secili ka nivel të ndryshëm integrimi ndërkombëtar dhe funksionaliteti institucional.
Dimensioni i Bashkimit Evropian: realpolitik dhe normativitet
Bashkimi Evropian nuk është vetëm organizatë juridike; ai është edhe projekt politik.
Në raport me Kosovën dhe Serbinë, BE aplikon:Realpolitik: stabiliteti rajonal është prioritet;Normativitet: sundimi i ligjit dhe vlerat demokratike janë kushte bazë.
Ky dualitet krijon një qasje hibride:Nuk kërkohet domosdoshmërisht njohje e menjëhershme;Por kërkohet mosbllokim i funksionimit të shtetit tjetër dhe normalizim i marrëdhënieve.
Perspektiva strategjike: dy shtete në një familje evropiane
Në perspektivën afatgjatë të BE-së, Ballkani Perëndimor nuk mund të mbetet zonë konflikti të ngrirë.
Modeli i synuar është:dy shtete sovrane dhe të pavarura (Kosova dhe Serbia),të integruara në BE,me kufij politikë por pa kufij konfliktualë,me bashkëpunim institucional të detyrueshëm.
Ky vizion është i ngjashëm me transformimin historik të Evropës Perëndimore pas vitit 1945.
Realiteti evropian si tejkalim i mohimit politik
Serbia mund të vazhdojë të mos e njohë Kosovën në nivel deklarativ politik, por procesi i integrimit evropian nuk është i ndërtuar mbi qëndrime statike, por mbi transformimin gradual të marrëdhënieve ndërmjet shteteve.
Bashkimi Evropian, në esencë, nuk e ndërton të ardhmen mbi mohimin e realiteteve, por mbi menaxhimin e tyre përmes dialogut, integrimit dhe standardizimit institucional.
Prandaj, perspektiva më e qëndrueshme për rajonin mbetet e qartë:
Kosova dhe Serbia, pavarësisht qëndrimeve të ndryshme për statusin, janë të destinuara të funksionojnë si dy shtete sovrane dhe të pavarura në kuadër të së njëjtës familje evropiane.
Ky nuk është vetëm një projekt politik; është një domosdoshmëri historike dhe një kusht për paqen e qëndrueshme në Ballkanin Perëndimor.
