Sartri, Seneka, Mark Aureli, Niçe, Kierkegardi dhe Thoreau flasin mbi tragjedinë e jetës së shtyrë për nesër
Nga Albert Vataj
Sot, sepse nesër mund të jetë tepër vonë për të filluar të jetosh. Dhe kur të vijë çasti i pendesës, nuk do të mund të kërkosh falje prej kohës, as të negociosh me të për një mundësi të dytë. Edhe nëse pendohesh, ajo nuk kthehet pas. Nxitimi për t’i bërë gjërat, për të mos e lënë jetën të na ikë duarsh, mund të duket si një sfidë ndaj ligjësive të saj, por ndoshta mëkatin më të madh ndaj vetvetes e bëjmë pikërisht kur nuk guxojmë të fillojmë.
Tragjedia e atyre që presin të fillojnë është një rrezik që u kanoset shumë njerëzve, madje edhe më të urtëve. Sipas mendimit filozofik dhe vetë mënyrës se si e kuptojmë ekzistencën, kjo pritje nuk pajtohet fort me kalkulimet që bëjmë me aq ngulm: sot karrierën, shtëpinë, pasurinë; nesër fëmijët, familjen, ëndrrat dhe dëshirat që i kemi lënë në radhë. Por jeta nuk po të pret me laps e letër, derisa të përfundosh hesapet. As Zoti nuk do të ndërpresë punët e tjera për t’u marrë me planet tona, aq më pak për të qeshur me iluzionin se ne mund ta caktojmë kohën e gjithçkaje.
Mendjet e ndritura kanë konstatuar se ekzistojnë mënyra për ta humbur jetën pa e braktisur atë, pa e mohuar dhe madje pa e kuptuar se po e shpërdorojmë. Është mënyra e atyre që presin. Presin të vijë koha e duhur, të krijohen kushtet e përsosura, të sigurohet e ardhmja, të davariten frikërat, të qartësohen dyshimet, të plotësohen nevojat dhe, vetëm atëherë, të nisin të jetojnë. Por jeta, kjo udhëtare e pakthyeshme, nuk ndalet në pragun e pritjes sonë. Ajo kalon, ndërsa ne vazhdojmë të përgatitemi për ta pritur, sikur të mos kishte filluar ende.
Ndoshta një nga tragjeditë më të mëdha të ekzistencës njerëzore nuk është të mos kesh jetuar gjatë, por të kesh kaluar një jetë të tërë pa guxuar të fillosh. Të jesh ruajtur aq shumë nga zhgënjimet, sa të mos kesh provuar dashurinë; të kesh shmangur rrezikun, sa të mos kesh njohur aventurën; të kesh pritur sigurinë, sa të mos kesh shijuar lirinë. Dhe, në fund, të zbulosh se, ndërsa përpiqeshe të mos humbisje asgjë, kishe humbur përvojën më të madhe: vetë jetën.
Le të dëgjojmë, pra, çfarë kanë për të na thënë ata që e menduan ekzistencën në thellësinë e saj, edhe pse ne, shpesh, sillemi sikur i dimë të gjitha.
Sartri: Njeriu që pret të jetojë, ndërsa jeta kalon
Në horizontin e ekzistencializmit të Jean-Paul Sartre-it, njeriu nuk është një qenie e përfunduar, që thjesht pret të zbulojë se kush është. Ai ndërtohet përmes zgjedhjeve, veprimeve dhe përgjegjësisë që merr përsipër për ekzistencën e vet. Liria nuk është një dhuratë që vjen pasi të jenë zhdukur pasiguritë; ajo është kushti ynë themelor, por edhe barra që duhet të mbajmë.
Të presësh çastin e përsosur për të jetuar do të thotë t’ia delegosh së ardhmes përgjegjësinë e së tashmes. Është një mënyrë për t’u fshehur pas rrethanave, për të besuar se një ditë do të shfaqet një version më i guximshëm i vetvetes, i cili do të marrë vendimet që sot nuk guxojmë t’i marrim.
Por ai version nuk do të vijë vetvetiu. Njeriu bëhet përmes asaj që zgjedh të bëjë, jo përmes asaj që ëndërron të bëjë.
Ekziston një pamje simbolike, e dhimbshme në thjeshtësinë e saj: të humbasësh dhëmbët pa pasur mundësinë të kafshosh kurrë në frutin e jetës. Të ruash aftësinë për të shijuar, por të mos e përdorësh kurrë atë. Të kesh dëshira, por t’i mbash të burgosura; të kesh ëndrra, por t’i lësh të plaken në pritje. Kështu, njeriu mund të mbërrijë në fund të udhëtimit me një jetë të paprovuar, me një pasuri mundësish të pashfrytëzuara dhe me një të ardhme që nuk ekziston më.
Seneka: Nuk është jeta e shkurtër, është pritja që e bën të tillë
Shumë shekuj përpara Sartrit, Seneka kishte depërtuar në këtë plagë të ekzistencës. Në traktatin e tij të famshëm Mbi shkurtësinë e jetës, filozofi stoik vëren se jeta nuk është aq e shkurtër sa mendojmë. Ne jemi ata që shpërdorojmë një pjesë të madhe të saj duke u marrë me gjëra që nuk e meritojnë kohën tonë.
Njeriu e shtyn lumturinë për një ditë tjetër, pa kuptuar se ajo ditë nuk ka asnjë detyrim të vijë. Pret të mbarojë puna, të grumbullohet pasuria, të zgjidhen problemet, të përmbushen ambiciet dhe pastaj, si shpërblim, të fillojë të jetojë. Por sapo kapërcehet një pengesë, shfaqet një tjetër. Kështu, jeta shndërrohet në një korridor pritjeje, ku çdo derë e hapur të çon drejt një kushti të ri.
Njeriu që pret të ketë gjithçka për të filluar, mund të zbulojë se, kur më në fund i ka mbledhur të gjitha, i mungon ajo që nuk mund të blihet më: koha për t’i shijuar.
Mark Aureli: Mos e shty për nesër atë që mund të bësh me jetën sot
Në Meditimet, perandori-filozof na kujton vazhdimisht se jeta është e përkohshme dhe se e tashmja është e vetmja kohë mbi të cilën kemi ndikim të drejtpërdrejtë.
Një prej mendimeve që përmbledh këtë filozofi është paralajmërimi i tij për të mos jetuar sikur të kishim përpara dhjetë mijë vjet. Vdekshmëria nuk është një ide që duhet ta mbajmë larg vetes, por një e vërtetë që mund të na ndihmojë të dallojmë çfarë ka vërtet rëndësi.
Mark Aureli nuk na këshillon thjesht të nxitojmë, por të mos e humbasim të tashmen duke u robëruar pas një të ardhmeje të pasigurt. Të jesh i vetëdijshëm për përkohshmërinë nuk do të thotë të jetosh me ngutje, por të mos lejosh që pakujdesia, shpërqendrimi dhe shtyrja e pafundme të vendosin në vendin tënd.
Kierkegardi: Frika nga zgjedhja është edhe frika nga vetë jeta
Søren Kierkegaard e vendos njeriun përballë një prej dramave më të thella të lirisë: ankthit që lind kur kupton se mund të zgjedhësh. Çdo mundësi përmban një rrezik, çdo vendim përjashton një tjetër rrugë dhe çdo hap drejt së panjohurës na ekspozon ndaj mundësisë së dështimit.
Por a nuk është pikërisht kjo ajo që e bën jetën njerëzore?
Njeriu që kërkon të shmangë çdo gabim, shpesh përfundon duke shmangur edhe çdo përvojë. Ai dëshiron të jetë i sigurt përpara se të dashurojë, i suksesshëm përpara se të guxojë, i përgatitur përpara se të nisë. Mirëpo, jeta nuk na jep gjithmonë garanci përpara se të na kërkojë vendime.
Kierkegaardi na kujton se ekzistenca nuk mund të jetohet nga distanca. Mund ta analizosh një mundësi, ta studiosh, ta peshosh dhe ta mendosh pafundësisht, por asgjë nga këto nuk e zëvendëson përvojën e zgjedhjes.
Të mos zgjedhësh, në fund të fundit, është gjithashtu një zgjedhje. Dhe ndonjëherë është më e kushtueshmja, sepse të privon nga vetë mundësia për t’u bërë ai që mund të ishe.
Niçe: Bëhu ai që je, përpara se koha të të bëjë atë që nuk deshe
Te Friedrich Nietzsche gjejmë një tjetër thirrje të fuqishme për afirmimin e jetës. Njeriu nuk duhet të jetojë si një projekt i papërfunduar, duke pritur miratimin e rrethanave, të shoqërisë apo të frikërave të veta. Ai duhet të marrë përsipër krijimin e vetvetes.
Bëhu ai që je – kjo thirrje niçeane nuk është një ftesë për të qëndruar brenda kufijve të asaj që njohim, por për t’i kapërcyer ata. Të mos e lësh potencialin tënd të shndërrohet në një ëndërr të përhershme. Të mos presësh që bota të të krijojë kushtet për të qenë i lirë, por të gjesh brenda vetes forcën për të ndërtuar një mënyrë tënden të ekzistencës.
Niçe e sheh jetën si afirmim, krijim dhe kapërcim. Edhe vuajtja, dështimi dhe zhgënjimi mund të bëhen pjesë e një procesi përmes të cilit njeriu fiton thellësi. Sepse një jetë pa rrezik, pa përballje dhe pa kapërcime mund të jetë e mbrojtur, por jo domosdoshmërisht e jetuar.
Këtu lind edhe një nga pyetjet më tronditëse të filozofisë së tij, e lidhur me idenë e rikthimit të përjetshëm: nëse do të duhej ta jetoje të njëjtën jetë, me të gjitha zgjedhjet, gëzimet, vuajtjet dhe gabimet e saj, përjetësisht, a do të mund ta pohoje atë?
Është një pyetje që nuk kërkon përgjigje të lehtë. Ajo na fton të mendojmë nëse po jetojmë një jetë që mund ta përqafojmë, apo thjesht po kalojmë ditët duke pritur një jetë tjetër.
Thoreau: Të mos zbulosh në fund se nuk ke jetuar
Në Walden, Henry David Thoreau ndërmerr një përpjekje për të zbuluar thelbin e jetës përtej mekanizmit të zakonshëm të ekzistencës. Ai largohet nga zhurma e shoqërisë dhe zgjedh të jetojë më thjesht, më vetëdijshëm, më pranë natyrës dhe vetvetes.
Thoreau nuk kërkon të ikë nga jeta, por të hyjë më thellë në të. Të mos e ngatërrojë jetesën me mbijetesën, as suksesin me grumbullimin e sendeve dhe përmbushjen mekanike të detyrimeve.
Ai dëshiron të jetojë aq thellë, sa të thithë gjithë palcën e jetës. Kjo është një nga metaforat më të fuqishme të mendimit të tij: të mos kënaqesh me sipërfaqen e ekzistencës, por të depërtosh në thellësinë e saj, të përjetosh, të njohësh, të provosh dhe të mos lejosh që rutina të të marrë peng.
Në këtë kuptim, Thoreau na lë një paralajmërim që mbetet aktual: mund të kesh një jetë të organizuar në mënyrë të përsosur dhe, megjithatë, të mos kesh jetuar vërtet.
Dhe… jeta nuk fillon nesër
Ndoshta të gjithë këta mendimtarë, ndonëse të ndarë nga shekuj, kultura dhe sisteme të ndryshme filozofike, takohen në një pikë të përbashkët: jeta nuk është një premtim që pret të përmbushet në të ardhmen, por një përvojë që kërkon të jetohet në të tashmen.
Sartri na kujton përgjegjësinë e zgjedhjes. Seneka na paralajmëron për shpërdorimin e kohës. Mark Aureli na kthen te vetëdija për të tashmen. Kierkegaardi na përball me ankthin e vendimit. Niçe na nxit të kapërcejmë vetveten, ndërsa Thoreau na kërkon të mos kënaqemi me një ekzistencë sipërfaqësore.
Mos prit të mos kesh më frikë për të qenë i guximshëm. Mos prit të kesh gjithçka për të filluar. Mos prit që jeta të të japë leje për ta jetuar. Ajo ta ka dhënë tashmë mundësinë, në vetë faktin që je këtu.
Sepse koha nuk negocion me dëshirat tona, as nuk i njeh arsyet që shpikim për të shtyrë për më vonë atë që mund të bëjmë sot. Ajo nuk ndalet, nuk kthehet dhe nuk na premton se do të kemi një tjetër rast për të përjetuar atë që sot e lëmë pezull.
Jeta nuk fillon atëherë kur gjithçka është gati. Ajo ka filluar tashmë. Dhe tragjedia më e madhe do të ishte ta kuptonim këtë vetëm atëherë kur nuk kemi më kohë për ta jetuar.
