NDERI SI INSTITUCION JURIDIK DHE MORAL NË TË DREJTËN DOKËSORE SHQIPTARE DHE NË TRADITËN E MIRDITËS

Nga Gjon Marku

Ndër institucionet më të rëndësishme të së drejtës dokësore shqiptare, një vend të veçantë zë institucioni i nderit. Në shoqërinë tradicionale shqiptare, nderi nuk përbënte vetëm një kategori morale, por edhe një institucion juridik, i mbrojtur nga normat zakonore dhe i lidhur ngushtë me organizimin e familjes, fisit dhe bashkësisë. Në konceptimin kanunor, nderi përfaqësonte dinjitetin e individit, reputacionin e familjes dhe autoritetin e bashkësisë, duke u shndërruar në një nga shtyllat themelore të rendit shoqëror.¹

Në trevën e Mirditës, ku e drejta zakonore ka ruajtur për një kohë të gjatë vitalitetin e saj, nderi ka gëzuar një status të veçantë. Nderi ishte themeli mbi të cilin ndërtohej sistemi i marrëdhënieve shoqërore. Mbrojtja e tij ishte detyrë e çdo individi, ndërsa cenimi i nderit konsiderohej cenim i vetë rendit juridik dhe moral të bashkësisë. Për këtë arsye, e drejta dokësore shqiptare ka krijuar një sistem të tërë normash për mbrojtjen, rivendosjen dhe rehabilitimin e nderit të cenuar. Individi gjykohej jo vetëm për pasurinë apo pozitën e tij ekonomike, por mbi të gjitha për nderin dhe besueshmërinë që gëzonte në bashkësi. Humbja e nderit konsiderohej një nga fatkeqësitë më të mëdha që mund t’i ndodhte një personi ose një familjeje.

Kanuni i Lekë Dukagjinit e trajton nderin si një të drejtë të shenjtë dhe të pacenueshme. Ai nuk mund të blihej, të shitej apo të tjetërsohej, por duhej të ruhej dhe të mbrohej me çdo kusht.

Në të drejtën zakonore shqiptare, nderi kishte natyrë juridike, sepse cenimi i tij sillte pasoja konkrete dhe aktivizonte mekanizmat juridikë të bashkësisë. Fyerja, shpifja, poshtërimi publik apo cenimi i reputacionit të dikujt përbënin shkelje të rendit juridik dhe kërkonin rivendosjen e ekuilibrit të cenuar.

Në kuptimin e tij më të gjerë, nderi përfaqëson vlerësimin moral dhe shoqëror që gëzon një person në bashkësi. Në të drejtën zakonore shqiptare, ky koncept merr një përmbajtje shumë më të gjerë, duke u shndërruar në një kategori juridike.

Mbrojtja e nderit realizohej nëpërmjet:

•        ndërhyrjes së pleqve;
•        kërkimit të faljes publike;
•        dhënies së besës;
•        gjobave zakonore;
•        ndërmjetësimit;
•        pajtimit;
•        në raste të veçanta, edhe përmes hakmarrjes ose gjakmarrjes.

Në Mirditë, cenimi i rëndë i nderit të një personi nuk shihej si çështje individuale, por si cenim i nderit të të gjithë familjes dhe fisit.

Kanuni e konsideron nderin një të drejtë të patjetërsueshme:

„Ndera nuk blihet me gja e as nuk shitet për pare.”²

Kjo normë shpreh qartë se nderi konsiderohej një vlerë e pamatshme dhe e pazëvendësueshme. Humbja e pasurisë mund të kompensohej, ndërsa humbja e nderit kërkonte rivendosjen e ekuilibrit moral dhe juridik.

Sipas mendimit të At Shtjefën Gjeçovit, nderi përbënte “pasurinë morale” të shqiptarit, e cila kishte vlerë më të madhe se çdo pasuri materiale.³

Nderi individual përfaqësonte dinjitetin personal të njeriut dhe vlerësimin që ai gëzonte në bashkësi. Çdo veprim që e ulte këtë dinjitet konsiderohej shkelje e rëndë.

Në të drejtën dokësore shqiptare, çdo person gëzonte të drejtën e mbrojtjes së nderit të vet.

•        fyerja publike;
•        akuzat e rreme;
•        shpifja;
•        poshtërimi para njerëzve;
•        cenimi i fjalës së dhënë.

përbënin cenim të drejtpërdrejtë të nderit.

Në mjedisin tradicional mirditor, fjala e burrit dhe emri i mirë kishin peshë juridike dhe morale. Një person që humbiste nderin e tij, humbiste gjithashtu autoritetin dhe besueshmërinë në bashkësi.Humbja e besueshmërisë shoqërore përbënte një formë të rëndë të humbjes së nderit.

Edith Durham shkruante:

„Shqiptari mund të falë humbjen e pasurisë, por jo cenimin e nderit të tij.”?

Për këtë arsye, mbrojtja e nderit individual konsiderohej detyrim i vetë personit dhe i familjes së tij.

Në shoqërinë tradicionale shqiptare, nderi kishte karakter kolektiv. Në të drejtën dokësore shqiptare, familja përbënte një bashkësi juridike dhe morale. Për pasojë, nderi i një anëtari konsiderohej nder i të gjithë shtëpisë.

Në Mirditë përdorej shprehja:

„Ndera e shpisë nuk ndahet.”

Çdo sjellje që cenonte reputacionin e një anëtari ndikonte drejtpërdrejt në prestigjin e të gjithë familjes. Për këtë arsye, familja kishte të drejtën dhe detyrimin të ndërhynte për rivendosjen e nderit të cenuar.?

Ky koncept i përgjegjësisë kolektive është një nga karakteristikat më të spikatura të së drejtës zakonore shqiptare.

Kanuni i Lekë Dukagjinit i kushton rëndësi të veçantë mbrojtjes së nderit të gruas. Gruaja konsiderohej nderi i shtëpisë dhe çdo cenim i saj përbënte njëkohësisht cenim të nderit të familjes dhe të fisit.

Fyerja, rrëmbimi apo përdhunimi i gruas trajtoheshin si ndër shkeljet më të rënda të së drejtës zakonore.

Në shoqërinë tradicionale mirditore, mbrojtja e nderit të gruas ishte detyrim i burrave të familjes, ndërsa cenimi i tij mund të sillte konflikte të gjata ndërmjet fiseve.

Gruaja konsiderohej:

„Ndera e shpisë.”?

Çdo cenim i saj:

•        përbënte cenim të familjes;
•        prekte fisin;
•        krijonte detyrimin për rivendosjen e nderit.

Në traditën mirditore, përdhunimi, rrëmbimi ose fyerja e gruas konsideroheshin ndër shkeljet më të rënda të rendit juridik.

Margaret Hasluck vëren se mbrojtja e nderit të gruas përbënte një nga detyrimet më të rëndësishme të familjes shqiptare.?

Nuk mund të kuptohet institucioni i nderit pa institucionin e besës. Fjala e dhënë përbënte garanci të nderit personal.

Njeriu që nuk mbante fjalën e dhënë:

•        humbiste respektin e bashkësisë;
•        humbiste autoritetin moral;
•         përjashtohej nga marrëdhëniet e besimit.

Në Mirditë, thyerja e besës konsiderohej një nga format më të rënda të humbjes së nderit.

Institucioni i nderit lidhej ngushtë me institucionin e besës.

Besa:

•        garantonte marrëdhëniet shoqërore;
•        siguronte paqen;
•         përbënte provën e nderit personal.

Shkelja e besës sillte:

•        humbjen e prestigjit;
•        përjashtimin moral;
•        dënimin nga bashkësia.

Në Mirditë, njeriu që nuk mbante fjalën e dhënë konsiderohej i padenjë për t’u besuar.

Mikpritja përbënte një tjetër shfaqje të nderit. Shtëpia shqiptare ishte e detyruar të mbronte mikun, pavarësisht rrethanave.

Mbrojtja e mikut ishte një tjetër shfaqje e nderit.

Kanuni sanksionon:

„Shpia e shqiptarit asht e Zotit dhe e mikut.”?

Miku gëzonte mbrojtje të plotë juridike. Cenimi i tij konsiderohej njëkohësisht:

•        cenim i mikut;
•        cenim i nderit të zotit të shtëpisë;
•        cenim i rendit të bashkësisë.

Në traditën e Mirditës, mbrojtja e mikut përbënte një detyrim të shenjtë.

Në një numër rastesh, cenimi i rëndë i nderit çonte në konflikte të armatosura dhe në gjakmarrje. Në një numër rastesh, gjakmarrja lidhej me rivendosjen e nderit të cenuar.

Megjithatë, e drejta zakonore shqiptare nuk e konsideronte gjakmarrjen si mjetin e parë të zgjidhjes së konfliktit. Në traditën juridike të Mirditës, institucionet e pajtimit, ndërmjetësimit dhe faljes kishin përparësi ndaj përdorimit të dhunës.

Pleqtë e fshatit dhe krerët e bajraqeve ndërhynin për të shmangur përshkallëzimin e konflikteve dhe për të rikthyer nderin e cenuar nëpërmjet pajtimit.

Përparësi kishin:

•        ndërmjetësimi;
•        pleqësia;
•        falja;
•        pajtimi.

Në Mirditë, pleqtë e fshatit dhe krerët e bajraqeve luanin rol të rëndësishëm në rivendosjen e nderit të cenuar dhe në shmangien e përshkallëzimit të konflikteve.?

Përveç përmbajtjes juridike, nderi kishte edhe një dimension të thellë moral.

Ai lidhej me:

•        burrërinë;
•        ndershmërinë;
•        besnikërinë;
•        drejtësinë;
•        respektimin e fjalës së dhënë;
•        përgjegjësinë ndaj familjes dhe bashkësisë.

Në shoqërinë tradicionale shqiptare, njeriu pa nder konsiderohej i përjashtuar moralisht nga bashkësia.

Institucioni i nderit përbën një nga shtyllat themelore të së drejtës dokësore shqiptare. Në traditën juridike të Mirditës ai paraqitet si një institucion me natyrë të dyfishtë: juridike dhe morale. Nderi rregullonte marrëdhëniet ndërmjet individit, familjes dhe bashkësisë, ndërsa normat zakonore siguronin mbrojtjen dhe rivendosjen e tij.

Prandaj, studimi i institucionit të nderit është i domosdoshëm për të kuptuar jo vetëm sistemin juridik tradicional shqiptar, por edhe botëkuptimin etik mbi të cilin është ndërtuar shoqëria tradicionale e Shqipërisë së Veriut dhe veçanërisht e Mirditës.

Në trevën e Mirditës, beja gëzonte një autoritet të jashtëzakonshëm moral dhe juridik. Në shumë raste, një konflikt që nuk mund të zgjidhej me dëshmitarë përfundonte me marrjen e bejes para pleqve ose para kishës, duke e bërë atë një nga mjetet më të rëndësishme të administrimit tradicional të drejtësisë.