KUR DASHURIA KTHEHET NË DËNIM ME VDEKJE

– fat i hidhur i gruas shqiptare, një shoqëri që duhet të ndryshojë-

NGA PILO ZYBA

Ka lajme që nuk duhet t’i lexojmë si ngjarje të zakonshme kriminale. Duhet të ndalemi përpara tyre, të pyesim veten dhe të kërkojmë përgjigje. Një burrë shqiptar vret gruan në Gjermani, një tjetër në Greqi, një tjetër në Itali, një tjetër në Kosovë. Ndryshojnë vendet, ndryshojnë rrethanat, por përsëritet e njëjta tragjedi: një grua humbet jetën nga dora e njeriut me të cilin ka ndarë shtëpinë, intimitetin, gëzimet dhe shqetësimet.

Përse ndodh kjo? A kemi të bëjmë vetëm me krime individuale, apo pas tyre fshihet një problem më i thellë shoqëror, kulturor dhe psikologjik?

Unë mendoj se duhet të shohim përtej lajmit të ditës.

Gruaja shqiptare ka ndryshuar më shpejt sesa mendësia e një pjese të burrave shqiptarë.

Nga gruaja e nënshtruar te gruaja e lirë

Për shekuj me radhë, në shumë shoqëri tradicionale shqiptare, familja ndërtohej mbi një hierarki të fortë mashkullore. Burri ishte autoriteti kryesor, ndërsa gruaja mbante mbi supe barrën e shtëpisë, të fëmijëve dhe të vazhdimësisë familjare. Ajo kishte detyrime të shumta, por jo gjithmonë të drejta të barabarta.

Edhe normat zakonore, përfshirë Kanunin, pasqyronin një shoqëri patriarkale. Megjithëse krahinat dhe traditat nuk ishin të njëjta, nderi familjar, autoriteti mashkullor dhe kontrolli mbi jetën e gruas zinin një vend të rëndësishëm. Gruaja shpesh gjykohej sipas një morali që nuk zbatohej me të njëjtën masë ndaj burrit.

Por koha ndryshoi.

Gruaja hyri në shkollë, në universitet, në administratë, në prodhim, në biznes dhe në jetën publike. Ajo fitoi të ardhura, krijoi profesionin e saj dhe filloi të merrte vendime për jetën personale. Sot, ajo mund të zgjedhë partnerin, të kërkojë respekt, të mos pranojë tradhtinë, të kundërshtojë dhunën dhe të largohet nga një martesë që nuk i ofron më lumturi e dinjitet.

Kjo është një fitore e qytetërimit, jo një kërcënim për burrin.

Megjithatë, jo të gjithë e kanë pranuar këtë ndryshim. Disa vazhdojnë ta konsiderojnë gruan si pjesë të pronës së tyre familjare, sikur martesa t’u ketë dhënë të drejtën mbi trupin, mendimin dhe të ardhmen e saj.

Këtu nis konflikti.

Çfarë na mëson filozofia?

Që në filozofinë e lashtë, marrëdhënia midis burrit dhe gruas është parë në mënyra të ndryshme. Platoni, në veprën Republika, argumentonte se gratë mund të merrnin pjesë në edukimin dhe detyrat e kujdestarëve të shtetit, nëse kishin aftësitë e duhura. Aristoteli, në të kundërt, e përshkruante familjen përmes një hierarkie ku burri kishte autoritet mbi gruan.

Këto dallime tregojnë se edhe mendimi njerëzor nuk ka qenë i pandryshueshëm.

Shumë më vonë, filozofi anglez John Stuart Mill, në librin Nënshtrimi i grave (1869), argumentoi se pabarazia midis gjinive nuk mbështetej te një epërsi natyrore e burrit, por te zakoni, edukimi dhe marrëdhëniet historike të pushtetit.

Ndërsa Simone de Beauvoir, në veprën Seksi i dytë (1949), analizoi mënyrën se si shoqëria e ndërton pozitën e gruas dhe e vendos atë në një rol të përcaktuar nga pritshmëritë mashkullore.

Këto mendime na ndihmojnë të kuptojmë një të vërtetë: barazia nuk ia heq burrit dinjitetin; ajo i heq vetëm privilegjin për të sunduar mbi tjetrin.

Po psikologjia dhe marrëdhënia intime?

Këtu duhet të ndalemi te një keqkuptim i rrezikshëm: ngatërrimi i dashurisë me pronësinë.

Dashuria nuk është kontroll. Intimiteti nuk është e drejtë pronësie. Martesa nuk e shuan individualitetin e dy njerëzve. Asnjë burrë nuk fiton të drejtën mbi trupin e gruas vetëm sepse është bashkëshorti i saj.

Psikologjia e marrëdhënieve e njeh xhelozinë, pasigurinë, frikën e braktisjes dhe nevojën për kontroll si dukuri që mund të shfaqen në marrëdhëniet intime. Por ato nuk janë justifikime për dhunën.

Seksologjia moderne e mbështet marrëdhënien intime te pëlqimi i ndërsjellë, respekti dhe liria personale. Dëshira nuk mund të imponohet, besnikëria nuk mund të sigurohet me kërcënim dhe dashuria nuk mund të mbahet me frikë.

Një grua nuk është e detyruar të vazhdojë një marrëdhënie vetëm sepse dikur ka dashur. Ajo ka të drejtë të ndryshojë mendim, të mos dëshirojë më, të kërkojë ndarje dhe të fillojë një jetë tjetër.

Dhe pikërisht këtu duhet të kuptojmë dallimin midis një burri që e përjeton dhimbjen e ndarjes dhe një burri që e konsideron ndarjen si fyerje ndaj autoritetit të vet.

I pari mund të vuajë, të kërkojë ndihmë dhe të rindërtojë jetën. I dyti mund ta kthejë humbjen e kontrollit në kërcënim, përndjekje dhe dhunë. Kjo e fundit është përgjegjësi e autorit dhe kërkon ndërhyrje serioze të institucioneve.

A është kjo trashëgimi e së kaluarës?

Nuk mund të themi se çdo burrë shqiptar është peng i së kaluarës, as se çdo vrasje e gruas buron vetëm nga zakonet tradicionale. Shkaqet individuale ndryshojnë. Por nuk mund të mohojmë ndikimin e një kulture që për shumë kohë e ka lidhur burrërinë me sundimin, nderin me sjelljen e gruas dhe familjen me autoritetin e mashkullit.

Organizata Botërore e Shëndetësisë e identifikon pabarazinë gjinore, sjelljet kontrolluese të partnerit dhe bindjet që justifikojnë epërsinë mashkullore si faktorë të rëndësishëm të dhunës ndaj grave.

Të dhënat e përbashkëta të UNODC-së dhe UN Women për vitin 2024 japin një shifër tronditëse: rreth 50 mijë gra dhe vajza u vranë në botë nga partnerët intimë ose anëtarë të tjerë të familjes. Kjo do të thotë mesatarisht 137 jetë të humbura çdo ditë.

Pra, nuk kemi të bëjmë me një problem vetëm shqiptar. Por kjo nuk na çliron nga përgjegjësia për të parë realitetin tonë dhe për të ndryshuar atë që mund të ndryshojmë.

Ndarja nuk është krim. Vrasja është!

Duhet t’ua themi qartë burrave dhe grave tona: një martesë mund të përfundojë, një dashuri mund të shuhet, një çift mund të mos gjejë më gjuhën e përbashkët. Këto janë drama njerëzore, por nuk janë krime.

Kur nuk ka më mirëkuptim, kur mungon respekti dhe kur bashkëjetesa bëhet e pamundur, ndarja është një rrugë e ligjshme dhe njerëzore. Fëmijët kanë nevojë për prindër që i duan dhe i respektojnë, jo për një familje që mbahet në këmbë nga frika.

Shteti duhet të garantojë mbrojtjen e grave që kërcënohen, të marrë seriozisht denoncimet, të vlerësojë rrezikun, të ndërhyjë përpara se kërcënimi të kthehet në tragjedi dhe të ndëshkojë autorët sipas ligjit. Por edhe familja, shkolla, media dhe shoqëria duhet të ndihmojnë në ndryshimin e mendësisë.

Nuk mjafton të qajmë një grua pasi është vrarë. Duhet ta mbrojmë kur kërkon ndihmë.

Një thirrje për burrërinë e vërtetë

Dua t’u drejtohem burrave shqiptarë, veçanërisht atyre që ende e matin burrërinë me bindjen e gruas.

Burrë nuk është ai që e detyron gruan të qëndrojë pranë tij. Burrë është ai që di ta respektojë edhe kur ajo nuk mendon si ai. Nuk është ai që kontrollon telefonin, lëvizjet dhe shoqërinë e saj, por ai që ndërton besim. Nuk është ai që kërcënon kur ndihet i refuzuar, por ai që di të përballojë dhimbjen pa ia kthyer atë tjetrit në vuajtje.

Gruaja nuk është pronë e burrit. Ajo është njeri, personalitet dhe qytetare me të drejta të barabarta.

Ajo është nëna jonë, motra jonë, bashkëshortja jonë, vajza jonë. Por mbi të gjitha, ajo është vetvetja dhe nuk ka nevojë të jetë e afërmja e dikujt që të meritojë të jetojë e lirë dhe e sigurt.

Le të mos e ngatërrojmë më dashurinë me zotërimin, familjen me burgun dhe burrërinë me dhunën.

Një shoqëri që nuk di ta mbrojë gruan, nuk mund të pretendojë se është e qytetëruar. Një burrë që vret gruan për të mos e humbur, nuk shpëton familjen; ai shkatërron dy jetë, dhe shpesh lë pas edhe fëmijë të plagosur për gjithë jetën.

Nuk dua që nesër të lexojmë një tjetër lajm për një grua të vrarë në Gjermani, Greqi, Itali, Kosovë apo Shqipëri.

Dua të lexojmë për gra që jetojnë, punojnë, krijojnë, dashurojnë dhe zgjedhin të ardhmen e tyre pa frikë.

Sepse gruaja nuk ka lindur për të qenë skllave e askujt. Dhe asnjë dashuri, asnjë traditë, asnjë zakon e asnjë nder i shpikur nuk vlen më shumë se jeta e saj.