KOSOVA DHE NATO-JA: SHBA-JA, LOKOMOTIVA STRATEGJIKE E ALEANCËS DHE GARANCIA E SIGURISË EUROATLANTIKE

Nga prania e KFOR-it te perspektiva e anëtarësimit të Kosovës në NATO

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Kosova, ndonëse ende nuk është anëtare e Organizatës së Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO), është e lidhur ngushtë me arkitekturën e sigurisë euroatlantike përmes pranisë së KFOR-it dhe partneritetit strategjik me Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në këtë kontekst, SHBA-ja zë një rol të veçantë si fuqia kryesore ushtarake e Aleancës dhe një nga mbështetëset më të rëndësishme të shtetësisë, sigurisë dhe perspektivës euroatlantike të Kosovës.

Shprehja se SHBA-ja është “lokomotiva e NATO-s” përshkruan peshën e saj në udhëheqjen strategjike, kapacitetet ushtarake, teknologjinë mbrojtëse dhe koordinimin e politikave të sigurisë. Megjithatë, NATO-ja funksionon mbi parimin e vendimmarrjes me konsensus, ndaj fuqia e saj mbështetet edhe në solidaritetin dhe përgjegjësinë e përbashkët të shteteve anëtare.

Për Kosovën, kjo marrëdhënie nuk është thjesht çështje politike apo ushtarake. Ajo lidhet me përvojën historike të vitit 1999, me përfundimin e luftës, me vendosjen e KFOR-it dhe me procesin e mëvonshëm të ndërtimit të shtetit të pavarur. Prandaj, marrëdhëniet me SHBA-në dhe NATO-n duhet të trajtohen si përparësi afatgjatë e politikës së jashtme dhe të sigurisë së Republikës së Kosovës.

1. NATO-ja dhe kthesa historike e vitit 1999

Historia moderne e Kosovës nuk mund të kuptohet pa rolin e bashkësisë ndërkombëtare dhe, në veçanti, të NATO-s. Gjatë viteve 1998–1999, popullsia shqiptare e Kosovës u përball me dhunë të rëndë, dëbime masive dhe shkatërrime. Përpjekjet diplomatike për zgjidhjen e krizës nuk arritën të ndalonin përshkallëzimin e saj, ndërsa ndërhyrja ajrore e NATO-s kundër objektivave të Republikës Federale të Jugosllavisë, nga marsi deri në qershor të vitit 1999, shënoi një kthesë vendimtare.

Në këtë proces, SHBA-ja luajti rol qendror në mobilizimin e mbështetjes politike dhe ushtarake për ndërhyrjen dhe në përpjekjet diplomatike për përfundimin e luftës. Kontributi amerikan ishte veçanërisht i rëndësishëm, por ai duhet parë në kuadër të veprimit të përbashkët të Aleancës.

Më 10 qershor 1999, Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara miratoi Rezolutën 1244, pas së cilës në Kosovë u vendos KFOR-i, forcë shumëkombëshe e udhëhequr nga NATO-ja. Misioni i tij ishte të kontribuonte në krijimin dhe ruajtjen e një mjedisi të sigurt, në parandalimin e rifillimit të armiqësive dhe në mbështetjen e kushteve për paqe.

Ndërhyrja e NATO-s nuk ishte vetë akti juridik i krijimit të shtetit të pavarur, por krijoi kushte vendimtare për përfundimin e luftës dhe për fillimin e një procesi të ri politik e institucional. Shpallja e pavarësisë më 17 shkurt 2008 ishte një etapë tjetër e këtij zhvillimi historik.

Për popullin e Kosovës, roli i SHBA-së dhe i NATO-s mbetet pjesë e rëndësishme e kujtesës historike. Kjo përvojë përbën bazë të partneritetit strategjik, por edhe një përgjegjësi për institucionet e Kosovës që ta ruajnë këtë partneritet përmes politikave të qëndrueshme, diplomacisë serioze dhe respektimit të parimeve demokratike.

2. SHBA-ja, lokomotiva strategjike e NATO-s

Që nga themelimi i NATO-s më 1949, Shtetet e Bashkuara kanë qenë një nga shtyllat kryesore të mbrojtjes kolektive euroatlantike. Kapacitetet e tyre ushtarake, teknologjike dhe ekonomike, së bashku me ndikimin diplomatik, i kanë dhënë Uashingtonit një rol të veçantë në përcaktimin e prioriteteve strategjike të Aleancës.

Për këtë arsye, cilësimi i SHBA-së si “lokomotiva e NATO-s” ka kuptim në aspektin e udhëheqjes dhe të kapaciteteve strategjike. SHBA-ja ka mundësi të konsiderueshme për mobilizimin e burimeve, koordinimin e operacioneve dhe përballimin e sfidave të sigurisë. Megjithatë, NATO-ja nuk është instrument i një shteti të vetëm. Vendimet e saj kryesore merren me konsensusin e anëtarëve, ndërsa mbrojtja e përbashkët mbështetet në kontributin e të gjithë aleatëve.

Ky realitet ka rëndësi të veçantë për Kosovën. Mbështetja amerikane është një aset strategjik, por politika e jashtme e Kosovës nuk duhet të kufizohet vetëm në marrëdhëniet dypalëshe me Uashingtonin. Ajo duhet të synojë edhe thellimin e bashkëpunimit me shtetet evropiane të NATO-s, me Bashkimin Evropian dhe me partnerët e tjerë që kontribuojnë në paqen dhe stabilitetin e Ballkanit Perëndimor.

Kosova duhet të ruajë komunikimin e vazhdueshëm me institucionet amerikane dhe me përfaqësuesit e Aleancës, duke i trajtuar çështjet e sigurisë përmes koordinimit institucional dhe diplomacisë profesionale. Marrëdhëniet e qëndrueshme nuk ndërtohen vetëm mbi deklarata politike, por mbi besimin, parashikueshmërinë dhe përmbushjen e përgjegjësive.

Në këtë kuptim, partneriteti me SHBA-në duhet të jetë pjesë e një strategjie të gjerë shtetërore, e cila synon ruajtjen e paqes, forcimin e institucioneve dhe avancimin e Kosovës drejt strukturave euroatlantike.

3. KFOR-i dhe siguria e Kosovës

Prania e KFOR-it mbetet një element i rëndësishëm i sigurisë në Kosovë. Si forcë shumëkombëshe e udhëhequr nga NATO-ja, ai kontribuon në ruajtjen e një mjedisi të sigurt për të gjithë qytetarët dhe komunitetet, si dhe në garantimin e lirisë së lëvizjes, në përputhje me mandatin e tij ndërkombëtar.

Megjithatë, duhet bërë një dallim juridik dhe politik ndërmjet pranisë së KFOR-it në Kosovë dhe anëtarësimit të Kosovës në NATO. Kosova nuk është anëtare e Aleancës dhe, për rrjedhojë, nuk përfiton nga garancia e mbrojtjes kolektive e nenit 5 të Traktatit të Atlantikut të Veriut në të njëjtën mënyrë si shtetet anëtare. Prania e KFOR-it, nga ana tjetër, bazohet në mandatin e përcaktuar nga Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

Ky dallim nuk e zvogëlon rëndësinë e KFOR-it, por e bën të domosdoshme një politikë të kujdesshme dhe të koordinuar të sigurisë. Kosova duhet ta ruajë partneritetin me KFOR-in, të zhvillojë komunikim të rregullt me komandën e tij dhe të sigurojë që veprimet institucionale të jenë të përgjegjshme dhe të harmonizuara me detyrimet përkatëse.

Njëkohësisht, siguria e qëndrueshme nuk mund të mbështetet vetëm te prania ndërkombëtare. Ajo kërkon institucione vendore funksionale, polici profesionale, drejtësi të pavarur dhe respektim të të drejtave të njeriut. Lufta kundër krimit të organizuar, korrupsionit dhe çdo forme të dhunës është pjesë e domosdoshme e forcimit të shtetit.

Veçanërisht në veri të Kosovës, siguria afatgjatë kërkon ndërthurjen e sundimit të ligjit, dialogut politik dhe bashkëpunimit ndërkombëtar. Institucionet duhet të veprojnë në bazë të Kushtetutës dhe ligjeve, duke garantuar të drejta të barabarta për të gjithë qytetarët dhe duke shmangur përshkallëzimet e panevojshme.

Kosova duhet ta shohë KFOR-in si partner të rëndësishëm, por edhe ta forcojë aftësinë e vet për të marrë përgjegjësi për sigurinë dhe funksionimin demokratik të shtetit.

4. Anëtarësimi në NATO: objektiv strategjik i Kosovës

Anëtarësimi në NATO përbën një nga objektivat strategjikë të Republikës së Kosovës. Ai do të kontribuonte në konsolidimin e sigurisë, forcimin e pozitës ndërkombëtare dhe integrimin e mëtejshëm të vendit në strukturat euroatlantike. Megjithatë, ky proces kërkon përgatitje të vazhdueshme institucionale dhe diplomatike.

Një nga sfidat kryesore është fakti se katër shtete anëtare të NATO-s — Spanja, Greqia, Rumania dhe Sllovakia — nuk e kanë njohur pavarësinë e Kosovës. Duke qenë se vendimet e Aleancës merren me konsensus, kjo situatë paraqet pengesë të rëndësishme politike për avancimin drejt anëtarësimit.

Përballë kësaj sfide, diplomacia e Kosovës duhet të zhvillojë një qasje të qëndrueshme dhe të argumentuar. Ajo duhet të forcojë marrëdhëniet me SHBA-në dhe me shtetet që e njohin Kosovën, por njëkohësisht të kërkojë hapësira komunikimi me vendet që ende nuk e kanë njohur atë. Përpjekjet duhet të mbështeten në argumente juridike, interesin e përbashkët për stabilitetin rajonal dhe dëshminë e përparimit demokratik të Kosovës.

Në planin e brendshëm, është e domosdoshme të vazhdohet profesionalizimi i sektorit të sigurisë, forcimi i kontrollit demokratik mbi institucionet e mbrojtjes dhe zhvillimi i kapaciteteve në përputhje me ligjin. Po ashtu, sundimi i ligjit, lufta kundër korrupsionit, mbrojtja e të drejtave të njeriut dhe funksionimi i institucioneve demokratike janë elemente thelbësore të besueshmërisë ndërkombëtare.

Anëtarësimi në NATO nuk është vetëm çështje ushtarake. Ai është edhe orientim politik e strategjik drejt një hapësire të përbashkët demokratike, ku siguria lidhet me përgjegjësinë kolektive dhe respektimin e rendit ndërkombëtar.

Prandaj, Kosova duhet ta trajtojë këtë synim si projekt shtetëror afatgjatë, i cili kërkon vazhdimësi përtej ndryshimeve qeveritare dhe dallimeve partiake.

5. Kosova dhe Shqipëria: bashkëpunim strategjik për sigurinë

Shqipëria, si anëtare e NATO-s që nga viti 2009, është partnere e rëndësishme për Kosovën në rrugëtimin euroatlantik. Përvoja e saj në Aleancë mund të shërbejë si burim bashkëpunimi në fushën e mbrojtjes, trajnimit, sigurisë kibernetike, menaxhimit të krizave dhe zhvillimit të kapaciteteve institucionale.

Marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë duhet të bazohen në respektimin e sovranitetit të të dy shteteve, barazinë institucionale dhe interesin e përbashkët. Bashkëpunimi i ngushtë nuk e zëvendëson veçantinë shtetërore të Kosovës, por e forcon mundësinë e dy vendeve për të kontribuar në stabilitetin rajonal.

Kosova dhe Shqipëria mund të bashkërendojnë diplomacinë për çështjet e sigurisë dhe integrimit euroatlantik, të zhvillojnë projekte të përbashkëta në mbrojtje civile dhe të shkëmbejnë përvojat institucionale. Shqipëria, përmes pozitës saj në NATO, mund ta ndihmojë Kosovën në njohjen më të mirë të standardeve dhe procedurave të Aleancës.

Ky bashkëpunim duhet të jetë profesional, i koordinuar dhe i orientuar drejt rezultateve konkrete. Ai duhet të mbështesë paqen, zhvillimin ekonomik dhe integrimin evropian, pa krijuar tensione të panevojshme me partnerët ndërkombëtarë.

Edhe pse Kosova ende nuk është anëtare e NATO-s, siguria e saj lidhet ngushtë me praninë e KFOR-it dhe partneritetin strategjik me Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe aleatët e tjerë. SHBA-ja, si një nga shtyllat kryesore të Aleancës, ka rol të veçantë në sigurinë euroatlantike dhe në marrëdhëniet ndërkombëtare të Kosovës.

Megjithatë, mbështetja e aleatëve duhet të shoqërohet me përgjegjësi shtetërore, institucione të forta, diplomaci aktive dhe përkushtim ndaj demokracisë e sundimit të ligjit. Kosova duhet të vazhdojë ta thellojë partneritetin me SHBA-në, ta ruajë bashkëpunimin me KFOR-in, të forcojë marrëdhëniet me Shqipërinë dhe të ndërtojë mbështetje sa më të gjerë ndërkombëtare për synimin e saj euroatlantik.

Në përfundim, SHBA-ja mund të cilësohet lokomotivë strategjike e NATO-s, ndërsa anëtarësimi në Aleancë duhet të mbetet një objektiv i rëndësishëm i politikës shtetërore të Kosovës. Por siguria e qëndrueshme nuk ndërtohet vetëm mbi mbështetjen e jashtme. Ajo kërkon edhe aftësi institucionale, përgjegjësi politike dhe besim të qytetarëve te shteti.

Kosova duhet të ecë drejt NATO-s jo vetëm si një vend që kërkon siguri, por si një shtet që synon të kontribuojë në sigurinë e përbashkët, në paqen rajonale dhe në stabilitetin euroatlantik.