KATËR KOLOSË QË I DHANË SHQIPES BOTËN

Pashko Gjeçi, Gjon Shllaku, Robert Shvarc dhe Amik Kasaruho, mjeshtrit që përkthyen qytetërimin në gjuhën shqipe

Nga Albert Vataj

Sot, në Ditën Botërore të Përkthimit, nderimi nuk u përket vetëm atyre që përkthejnë fjalët nga një gjuhë në tjetrën. U përket atyre që kanë ditur të përkthejnë shpirtin e një qytetërimi.

Sepse përkthimi i madh nuk është kalim fjalësh. Është kalim epokash.

Është ura e padukshme mbi të cilën Homeri, Dante, Shekspiri, Servantesi, Tolstoi, Kafka e dhjetëra gjigantë të mendimit dhe të letërsisë botërore kanë ardhur të flasin shqip.

Dhe në këtë panteon të përkthimit shqiptar, katër emra qëndrojnë si katër shtylla të një tempulli të madh kulturor: Pashko Gjeçi, Gjon Shllaku, Robert Shvarc dhe Amik Kasaruho.

Ata nuk ishin thjesht përkthyes. Ishin arkitektë të gjuhës shqipe.

Në duart e tyre, shqipja nuk ishte një gjuhë që priste të merrte nga të tjerët. Ishte një gjuhë që dëshmonte se mund të mbante mbi vete peshën e kryeveprave të njerëzimit.

PASHKO GJEÇI

AI QË E NGJITI SHQIPEN NË QIELLIN E DANTES

Pashko Gjeçi është një nga ata emra që nuk mund të përmenden pa përmendur njëkohësisht Danten dhe shqipen.

Përkthimi i Komedisë Hyjnore nuk ishte thjesht një vepër gjuhësore. Ishte një ngjitje në një nga majat më të larta të letërsisë botërore dhe një përpjekje titanike për ta sjellë atë në një gjuhë që duhej të përballonte njëherësh ritmin, rimën, simbolikën, filozofinë, teologjinë dhe universin poetik të Dantes.

Gjeçi nuk e përktheu Danten vetëm me fjalë. Ai e përktheu me frymëmarrjen e shqipes.

Në vargjet e tij, Dante nuk mbeti një monument i largët i Mesjetës italiane. Ai u bë një zë që mund të dëgjohej në gjuhën tonë. Dhe kjo është madhështia e përkthyesit të vërtetë: të mos e bëjë autorin e huaj të duket i huaj në gjuhën tënde.

Gjeçi i dha shqipes një Danteshqip, pa ia vrarë Dantesin.

Ky është art, mjeshtëri, sakrificë, dhe ndoshta është edhe një nga format më të heshtura të patriotizmit kulturor: t’i tregosh botës se gjuha jote është e aftë të mbajë mbi supe një kryevepër.

GJON SHLLAKU

HOMERI QË KALON DETIN DHE MBËRRIN NË SHQIP

Nëse Gjeçi e ngjiti shqipen në universin e Dantes, Gjon Shllaku e çoi atë drejt brigjeve të lashta ku lindi një pjesë e madhe e vetë qytetërimit evropian.

Homeri, Iliada, Odisea.

Dy kolosë të letërsisë së njerëzimit, të sjellë në një gjuhë që tashmë kishte provuar se mund të përballonte peshën e tyre.

Shllaku ishte përkthyes, por në një kuptim më të thellë ishte edhe ndërmjetës i qytetërimeve.

Sepse të përkthesh Homerin nuk do të thotë vetëm të kuptosh greqishten e lashtë. Do të thotë të kuptosh botën që fshihet pas saj: detin, luftën, nderin, fatin, zemërimin, dashurinë, kthimin, perënditë dhe njeriun përballë fatit.

Dhe pastaj të gjesh në shqip fjalët që mund t’i japin asaj bote një jetë të re.

Shllaku nuk e solli vetëm Homerin në shqip. Ai i tregoi shqipes se mund të ecte nëpër epikën homerike pa u përkulur.

Në vargjet homerike të shqipëruara prej tij, shqipja duket sikur kujton një moshë të largët të vetvetes, sikur një gjuhë e lashtë e Mesdheut takohet me një gjuhë tjetër në brigjet e kohës.

Dhe aty përkthyesi bëhet më shumë se përkthyes.

Bëhet udhëtar i kohëve.

ROBERT SHVARC

AI QË I DHA SHQIPES GJERMANËT E MËDHENJ

Pastaj është Robert Shvarc.

Një tjetër emër që e ka bërë përkthimin shqiptar një vepër arti më vete.

Nëpërmjet tij, letërsia gjermane mori një nga rrugët më të ndritshme drejt shqipes.

Goethe, Schiller, Heine, Brecht e autorë të tjerë të mëdhenj gjetën një zë të ri në gjuhën tonë.

Por madhështia e Shvarcit nuk qëndron vetëm në numrin e autorëve apo veprave që solli në shqip.

Ajo qëndron në ndjesinë e gjuhës.

Një përkthyes i madh duhet të dijë jo vetëm gjuhën prej së cilës përkthen. Duhet të dijë gjuhën ku përkthen. Duhet ta njohë muzikën e saj, ritmin e saj, nervin e saj, humorin, dhimbjen, ironinë, heshtjet.

Shvarci kishte këtë dhunti.

Ai nuk e trajtoi shqipen si një stacion pritjeje për tekstin gjerman. Ai e bëri shqipen shtëpi për autorin e huaj. Dhe kur një përkthyes arrin ta bëjë këtë, ndodh mrekullia: lexuesi harron se po lexon një përkthim.

Lexon letërsi.

Kjo është prova më e madhe e mjeshtërisë.

AMIK KASARUHO

PËRKTHYESI QË E BËRI LETËRSINË NJË FORMË LIRIE

Dhe pastaj vjen Amik Kasaruho, një nga figurat më të veçanta të përkthimit shqiptar. Te Kasaruho përkthimi nuk mund të ndahet lehtë nga jeta. Ai e njohu censurën, vuajtjen, burgun, internimin dhe atë Shqipëri ku fjala nuk ishte gjithmonë e lirë. Prandaj, për të, përkthimi ishte edhe një mënyrë për të ruajtur një marrëdhënie me lirinë.

Ai solli në shqip autorë të mëdhenj të letërsisë italiane dhe botërore, duke i dhënë lexuesit shqiptar një horizont që shpesh ishte më i gjerë se kufijtë e kohës në të cilën jetonte.

Në këtë kuptim, përkthyesi bëhet edhe kundërpeshë e izolimit.

Kur kufijtë mbyllen, libri i hap. Kur ideologjia ngushton horizontin, letërsia e zgjeron.

Kur koha kërkon heshtje, një autor i madh, i ardhur nga një gjuhë tjetër, mund të vijë të flasë në gjuhën tënde.

Kasaruho e dinte mirë këtë. Sepse kishte provuar vetë se çfarë do të thotë të jetosh në një kohë kur fjala mund të kishte pasoja. Dhe ndoshta pikërisht për këtë, përkthimi tek ai ka një dritë të veçantë.

Ai nuk përkthente vetëm libra. Përkthente një mundësi tjetër të të qenit njeri.

KATËR EMRA, NJË GJUHË

Pashko Gjeçi, Gjon Shllaku, Robert Shvarc, Amik Kasaruho, ishin katër emra, katër jetë, katër rrugë, katër përvoja dhe një mision i përbashkët, ta bëjnë shqipen të bisedojë me botën.

Njëri solli Danten, Tjetri Homerin, një tjetër letërsinë gjermane, tjetri zërat e mëdhenj të Italisë dhe Europës. Por, në të vërtetë, ata sollën shumë më tepër se autorë.

Sollën universin e tyre.

Me ta, një lexues shqiptar mund të ecte në ferrin, purgatorin dhe parajsën e Dantes, të lundronte me Odisenë, të dëgjonte tragjedinë dhe filozofinë e botës gjermane, të përjetonte letërsinë italiane e evropiane.

Dhe të gjitha këto, pa pasur nevojë të largohej nga gjuha e vet. Ky është një nga shërbimet më të mëdha që mund t’i bëhet një kombi.

Sepse një komb nuk pasurohet vetëm duke shkruar atë që është e tija. Pasurohet edhe duke sjellë në gjuhën e vet atë që i përket njerëzimit.

PËRKTHYESI, KRIJUESI I PADUKSHËM

Shpesh lexuesi mban mend autorin, harrojnë përkthyesin, mban mend Danten, por jo gjithmonë Gjeçin. Mban mend Homerin, por jo gjithmonë Shllakun.

Mban mend Goethen, Heinen apo Brechtin, por jo gjithmonë Shvarcin.

Mban mend autorët që erdhën nga përtej kufirit, por harron njeriun që i kaloi ata nëpër portën e shqipes.

Dhe kjo është një padrejtësi e vogël e letërsisë. Sepse përkthyesi është një krijues i padukshëm. Ai qëndron pas tekstit, por pa të teksti mund të mos mbërrinte kurrë tek ne. Ai nuk kërkon të duket.

Kërkon që autori të dëgjohet. Dhe kjo është një nga format më fisnike të ego-s krijuese: të krijosh diçka të jashtëzakonshme dhe të pranosh që lavdia t’i shkojë dikujt tjetër.

Përkthyesi i madh nuk vjedh zërin e autorit. Ai ia shpëton zërin.

SHQIPJA, GJUHË E NJË BIBLIOTEKE BOTËRORE

Sot, në Ditën Botërore të Përkthimit, nuk është vetëm puna e tyre që duhet kujtuar.

Duhet kujtuar edhe besimi që ata patën te shqipja.

Sepse për të përkthyer Danten, Homerin, Goethen, Heine-, Brechtin dhe kolosë të tjerë, duhet të besosh se gjuha jote mund ta përballojë madhështinë e tyre.

Ata nuk e varfëruan shqipen duke sjellë letërsinë e huaj.

E pasuruan. I zgjeruan kufijtë. I shtuan ritme, figura, struktura, mënyra të reja të të menduarit. Nëpërmjet tyre, shqipja nuk mbeti vetëm gjuhë e një populli. U bë gjuhë e një biblioteke. Dhe kjo është ndoshta trashëgimia e tyre më e madhe.

Sot, kur përkthimi bëhet gjithnjë e më i shpejtë, kur teknologjia mund të përkthejë në sekonda atë që dikur kërkonte muaj e vite, puna e këtyre mjeshtërve na kujton diçka thelbësore:

Përkthimi nuk është vetëm të kuptosh çfarë thotë një tekst. Është të kuptosh pse e thotë, si e thotë dhe çfarë drite duhet të ruash kur e sjell në një gjuhë tjetër.

Makina mund të kalojë fjalët. Por vetëm njeriu mund të përpiqet të kalojë shpirtin.

Dhe pikërisht aty qëndron madhështia e këtyre katër kolosëve.

Pashko Gjeçi, Gjon Shllaku, Robert Shvarc, Amik Kasaruho.

Katër emra. Katër ura. Katër duar që nuk e lanë shqipen të qëndrojë në breg, duke parë anijet e letërsisë botërore të kalonin larg.

Ata i sollën anijet në portin tonë. Dhe në ato anije erdhën Homeri, Dante, Goethe, Heine, Brecht, autorë të mëdhenj të Europës dhe të njerëzimit.

Prandaj sot, në Ditën Botërore të Përkthimit, le t’i përulemi jo vetëm përkthimit si art, por përkthyesit si mision.

Sepse disa njerëz shkruajnë libra. Disa të tjerë bëjnë diçka edhe më të heshtur, i bëjnë botës një vend në gjuhën e tyre. Dhe kur një gjuhë arrin të strehojë një botë të tërë, ajo nuk është më vetëm një mjet komunikimi. Është një qytetërim që ka gjetur zërin e vet.