DY SHTETE, NJË HAPËSIRË E PËRBASHKËT KULTURORE, ARSIMORE DHE EKONOMIKE

Ka ardhur koha që bashkëpunimi ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë të matet jo me numrin e mbledhjeve dhe marrëveshjeve të pazbatuara në letër, por me atë që realizohet në praktikë.

Shkruan: Ramiz Selimi

Vizitat e mia të fundit në Gjirokastër, Tiranë, Shkodër…, në kuadër të veprimtarive letrare dhe takimeve me krijues, studiues e intelektualë, më dhanë një mundësi të veçantë për të përjetuar nga afër afërsinë kulturore e shpirtërore ndërmjet shqiptarëve të Kosovës dhe Shqipërisë. Në këto takime pashë se sa e natyrshme është lidhja jonë gjuhësore, historike dhe kulturore, por njëkohësisht u përforcua edhe një bindje që prej kohësh e konsideroj të rëndësishme: Kosova dhe Shqipëria kanë nevojë për një bashkëpunim shumë më të thellë dhe të organizuar në kulturë, arsim dhe ekonomi.

Nuk bëhet fjalë për një ide të re, as për ndonjë projekt që synon ndryshimin e kufijve apo bashkimin politik të dy shteteve. Përkundrazi, bëhet fjalë për një model bashkëpunimi modern, në të cilin Kosova dhe Shqipëria ruajnë sovranitetin, kushtetutat, parlamentet dhe institucionet e tyre, por krijojnë një hapësirë të përbashkët zhvillimi, duke shfrytëzuar më mirë potencialin që i lidh.

Në një Evropë ku shtetet bashkëpunojnë përmes tregjeve të përbashkëta, programeve arsimore, projekteve shkencore dhe institucioneve të përbashkëta, është e vështirë të kuptohet pse dy vende që ndajnë të njëjtën gjuhë dhe një pjesë të madhe të trashëgimisë historike e kulturore ende nuk kanë ndërtuar një mekanizëm më të fuqishëm integrimi.

Kultura është ura që duhet të bëhet institucion

Kultura nuk është vetëm kujtesë e së kaluarës, ajo është mënyra se si shoqëria e ndërton të ardhmen, si e ruan identitetin dhe si ua përcjell brezave të rinj vlerat e saj. Për këtë arsye, bashkëpunimi kulturor ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë nuk duhet të mbetet i kufizuar në festivale, panaire libri, promovime, koncerte dhe takime simbolike. Këto veprimtari janë të vlefshme, por nuk mjaftojnë.

Nevojitet një strategji e përbashkët kulturore, e cila do të përfshinte mbështetjen e autorëve, botuesve, studiuesve, artistëve dhe institucioneve kulturore të të dy vendeve. Duhet të krijohen programe të përbashkëta për botimin dhe përkthimin e letërsisë, për promovimin e krijimtarisë shqiptare në Evropë dhe më gjerë, si dhe për organizimin e rezidencave artistike dhe shkëmbimeve ndërmjet institucioneve kulturore.

Një autor nga Prishtina duhet ta ketë po aq të lehtë prezantimin e veprës së tij në Tiranë, Shkodër apo Gjirokastër, sa edhe në qytetet e Kosovës. Një studiues nga Shqipëria duhet të mund të bashkëpunojë me universitetet dhe institucionet shkencore të Kosovës pa pengesa administrative dhe kjo duhet të jetë praktikë e zakonshme, jo përjashtim që varet nga iniciativa individuale.

Përvoja ime në Gjirokastër dhe në gjithë Shqipërinë ma përforcoi bindjen se ekziston vullneti njerëzor dhe intelektual për këtë afrim. Ajo që mungon është një strukturë institucionale që ta bëjë këtë lidhje të qëndrueshme dhe të vazhdueshme.

Arsimi është investimi më i rëndësishëm për të ardhmen

Nëse kultura është ura që na lidh me njëri-tjetrin, arsimi është themeli mbi të cilin ndërtohet e ardhmja e përbashkët.

Kosova dhe Shqipëria duhet të ndërtojnë një strategji të koordinuar arsimore. Kjo nënkupton harmonizimin e programeve në fushat ku është e mundur dhe e nevojshme, njohjen më të lehtë të diplomave e kualifikimeve profesionale, shkëmbimin e studentëve dhe pedagogëve, si dhe krijimin e projekteve të përbashkëta kërkimore-shkencore.

Një çështje e veçantë është edhe hartimi i teksteve shkollore dhe trajtimi i historisë, letërsisë dhe trashëgimisë sonë kulturore. Nuk është e nevojshme që të dy sistemet arsimore të jenë identike, por është e domosdoshme që nxënësit dhe studentët të kenë mundësi të njihen më mirë me historinë, kulturën, zhvillimet dhe kontributet e njëri-tjetrit.

Pse një student nga Kosova të mos ketë mundësi të studiojë në Shqipëri me procedura sa më të thjeshta? Pse universitetet tona të mos zhvillojnë programe të përbashkëta dhe të mos krijojnë qendra të përbashkëta kërkimore? Pse të mos organizohen olimpiada shkencore, konkurse letrare, shkolla verore dhe programe të përbashkëta për të rinjtë?

Këto nuk janë kërkesa të paarritshme. Janë hapa konkretë që mund të ndërmerren përmes marrëveshjeve institucionale dhe vullnetit politik.

Ekonomia dhe lëvizja e lirë duhet të kalojë nga marrëveshjet në rezultate konkrete

Bashkëpunimi kulturor e arsimor duhet të mbështetet edhe nga një integrim më i thellë ekonomik. Kosova dhe Shqipëria kanë interesa të përbashkëta në tregti, energji, bujqësi, turizëm, transport dhe infrastrukturë. Megjithatë, potenciali i këtyre marrëdhënieve nuk shfrytëzohet ende në masën e duhur.

Është e nevojshme të krijohen kushte për një treg sa më funksional, ku bizneset të mos përballen me pengesa të panevojshme, ku procedurat doganore dhe administrative të jenë të harmonizuara dhe ku investimet e përbashkëta të trajtohen si përparësi strategjike.

Po ashtu, duhet të vazhdojë lehtësimi i kalimit kufitar për qytetarët dhe transportin e mallrave. Lidhjet rrugore dhe hekurudhore, përfshirë projektet që mund të lidhin më mirë Prishtinën me Durrësin, do të kishin ndikim të drejtpërdrejtë në zhvillimin ekonomik dhe në afrimin e qytetarëve.

Është e vërtetë se dy qeveritë kanë nënshkruar marrëveshje dhe kanë zhvilluar mbledhje të përbashkëta. Por qytetarët kanë të drejtë të pyesin: sa prej këtyre marrëveshjeve janë zbatuar plotësisht dhe sa prej tyre kanë sjellë ndryshime të prekshme në jetën e përditshme?

Nuk na duhen vetëm dokumente të nënshkruara dhe deklarata të bukura. Na duhen rezultate që qytetari, studenti, krijuesi dhe sipërmarrësi t’i ndiejnë në praktikë.

Dy shtete sovrane, një vizion i përbashkët

Është e rëndësishme të theksohet se një integrim i tillë nuk duhet ngatërruar me bashkimin politik. Kosova dhe Shqipëria janë dy shtete me subjektivitetin e tyre ndërkombëtar dhe me përgjegjësi të veçanta kushtetuese. Bashkëpunimi i propozuar duhet të respektojë plotësisht këtë realitet dhe të gjitha detyrimet ndërkombëtare të të dy vendeve.

Nuk kërkohet ndryshimi i kufijve, as krijimi i institucioneve që zëvendësojnë qeveritë dhe parlamentet ekzistuese. Ajo që nevojitet është një mekanizëm i përhershëm koordinimi, përmes një këshilli strategjik ndërqeveritar, me përfaqësues të institucioneve përkatëse, i cili do të përcaktonte objektiva të qarta, afate zbatimi dhe mënyra të matjes së rezultateve.

Ky mekanizëm do të duhej të raportonte rregullisht para dy parlamenteve dhe të mos varej nga marrëdhëniet personale apo përkatësitë partiake të drejtuesve politikë. Bashkëpunimi ndërmjet dy vendeve duhet të jetë interes shtetëror dhe strategji afatgjatë, jo projekt i përkohshëm i një mandati qeverisës.

Shembulli i vendeve evropiane dëshmon se shtetet mund të ruajnë identitetin dhe sovranitetin e tyre, ndërkohë që ndërtojnë hapësira të përbashkëta ekonomike, arsimore dhe kulturore. Pikërisht këtë përvojë duhet ta studiojmë dhe ta përshtatim me realitetin tonë.

Një përgjegjësi ndaj brezave që vijnë

Kosova dhe Shqipëria nuk mund ta ndryshojnë të kaluarën, por mund të vendosin se si do ta ndërtojnë të ardhmen. Brezat e rinj nuk duhet ta trashëgojnë vetëm kujtesën e përbashkët, por edhe mundësitë për të studiuar, punuar, krijuar dhe zhvilluar jetën e tyre në një hapësirë ku lidhjet gjuhësore e kulturore shndërrohen në përparësi konkrete.

Pas vizitave në Gjirokastër dhe Tiranë, mes njerëzve të artit, kulturës dhe dijes, u binda edhe më shumë se kjo afërsi nuk duhet të mbetet vetëm në nivelin e emocioneve dhe të kujtimeve. Ajo duhet të marrë formë përmes politikave publike, institucioneve dhe projekteve të përbashkëta.

Është koha që Kosova dhe Shqipëria ta trajtojnë kulturën dhe arsimin si përparësi strategjike, jo si fusha dytësore të bashkëpunimit. Është koha që marrëdhëniet tona të kalojnë nga simbolika te veprimi, nga deklaratat te rezultatet dhe nga iniciativa të veçuara te një vizion i përbashkët.

Nuk kemi nevojë për dy shtete më pak, por për më shumë bashkëpunim ndërmjet dy shteteve. Nuk kemi nevojë për kufij politikë të ndryshuar, por për kufij administrativë që nuk e pengojnë zhvillimin. Dhe mbi të gjitha, nuk kemi nevojë që afërsinë tonë kombëtare vetëm ta kujtojmë, por ta kthejmë në dije, kulturë, mirëqenie dhe perspektivë për brezat që vijnë.

Ky është, sipas meje, një nga detyrimet më të rëndësishme që Kosova dhe Shqipëria kanë ndaj së ardhmes së tyre.