DITËRO AGOLLI, POETI QË E BËRI FJALËN SHTËPI DHE SHTËPINË ATDHE

Nga Albert Z. ZHOLI

13 tetor – Ditëlindja e poetit të madh. Nesër, në Menkulas, hap dyert shtëpia-muze e tij, për të pritur brezat që do të vijnë.

Ka njerëz që lindin në një fshat, por me fjalën, shpirtin dhe veprën e tyre bëhen pronë e një kombi të tërë. Të tillë njerëz nuk i mban dot brenda kufijve të vendlindjes asnjë hartë, asnjë mal, asnjë lumë. Ata nisen nga një vatër e vogël dhe udhëtojnë nëpër shekuj, duke u bërë bashkëudhëtarë të brezave. I tillë ishte Dritëro Agolli, poeti që erdhi nga Menkulasi i Devollit për t’u ulur përgjithmonë në sofrën e madhe të letërsisë shqiptare. Më 13 tetor, në ditëlindjen e tij, kujtimi nuk është thjesht një kthim pas në kalendar. Është një takim me një shpirt që nuk u largua kurrë nga njerëzit e tij. Dhe nesër, kur në Menkulas të përurohet shtëpia-muze e Dritëroit, nuk do të hapet vetëm një derë e vjetër. Do të hapet një dritare drejt botës së tij, drejt kujtimeve, librave, mendimeve dhe asaj dashurie të pashtershme që ai ushqeu për njeriun, gjuhën dhe Shqipërinë.

Shtëpia-muze do të jetë më shumë se një godinë. Do të jetë një fole kujtese, një vatër kulture, një pikë pelegrinazhi për ata që duan të prekin sadopak botën e poetit. Në muret e saj do të ndihet jehona e fëmijërisë, fryma e Devollit, zëri i fshatarit të urtë, humori i hollë shqiptar dhe ajo mençuri popullore që Dritëroi e mori me vete në qytetin e madh të letërsisë, pa e humbur kurrë rrënjën e parë. Unë kam pasur fatin ta takoj Dritëroin disa herë. Kam biseduar me të, e kam pritur në Athinë dhe kam njohur nga afër diçka nga ajo thjeshtësi e rrallë që e bënte madhështor pa pasur nevojë të shfaqej i tillë. Në praninë e tij nuk të rëndonte pesha e emrit të madh. Përkundrazi, ndjeje ngrohtësinë e një njeriu që dinte të dëgjonte, të buzëqeshte, të bisedonte dhe ta bënte bashkëbiseduesin të ndihej i lirshëm. Dritëroi kishte atë cilësi që e kanë njerëzit e mëdhenj: nuk ta kujtonte madhështinë e vet, por të bënte të zbuloje më mirë vlerën e fjalës dhe të njeriut.

Ai më nderoi duke shkruar hyrjen e librit tim “Kush e vrau Amerikën”. Ishte një gjest që për mua nuk ishte vetëm vlerësim letrar, por edhe një kujtim i çmuar njerëzor. Kur një shkrimtar i përmasave të Dritëro Agollit ndalet te puna jote dhe i jep asaj kohë, mendim e fjalë, ti kupton se letërsia nuk është vetëm art i të shkruarit. Është edhe art i komunikimit, i respektit dhe i dorës së zgjatur nga një njeri te tjetri. Edhe më vonë, kur përgatita librin “Ikja e Madhe”, Dritëroi më la një dëshmi që e ruaj me mirënjohje. Ai shkroi për mua: “Alberti shkruan me kulturë, me mjeshtëri artistike, me stil të gjallë, me gjuhë të rrjedhshme dhe, mbi të gjitha, me një ndjeshmëri të rrallë.”  Këto fjalë, të ardhura nga pena e tij, janë për mua më shumë se një vlerësim. Janë një kujtim që merr vlerë me kalimin e viteve, sepse mbajnë brenda jo vetëm mendimin e një shkrimtari të madh, por edhe besimin që ai dinte të përcillte te të tjerët. Ka fjalë që të gëzojnë për një çast, por ka edhe fjalë që bëhen pjesë e jetës sate. Këto të Dritëroit janë nga ato të dytat.

Sa herë kthehem te veprat e tij, më duket sikur dëgjoj zërin e një miku që nuk e ka mbyllur bisedën. Te “Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo” gjejmë humorin që zhvesh burokracinë nga pompoziteti i saj. Te “Njeriu i mirë” ndeshim ndjeshmërinë ndaj njeriut të zakonshëm, me hallet, ëndrrat dhe dobësitë e tij. Te “Nënë Shqipëri” ndihet fryma e atdheut dhe e historisë, ndërsa te “Njeriu me top” lufta shfaqet me peshën e saj njerëzore, me trimërinë, frikën dhe paradokset e jetës. Te “Fjala gdhend gurin” na kujtohet se fjala e vërtetë nuk është zbukurim i çastit; ajo punon mbi kohën, lë gjurmë dhe i jep formë kujtesës. Dritëroi dinte të qeshte me të metat tona pa e përbuzur njeriun. Din­te të godiste me ironi, por edhe të falte me mirëkuptim. Në vargun e tij kishte tokë, erë, rrugë fshati, zëra njerëzish, mall dhe një filozofi që nuk kishte nevojë të vishej me fjalë të mëdha. Ai e dinte se jeta shqiptare nuk përbëhet vetëm nga ngjarje madhore, por edhe nga gjeste të vogla, nga bisedat në odë, nga mundi i përditshëm dhe nga ajo urtësi që shpesh fshihet pas një buzëqeshjeje. Ndoshta pikërisht këtu qëndron jetëgjatësia e veprës së tij: Dritëroi nuk e kërkoi njeriun diku larg, në botë të paarritshme. E gjeti pranë vetes. E pa në fshat, në qytet, në punë, në histori, në gabime dhe në ëndrra. E dëgjoi gjuhën e tij dhe e ktheu atë në letërsi. Prandaj lexuesi shqiptar e njeh veten në faqet e librave të tij. Prandaj edhe sot, kur kalojnë vitet, ai nuk lexohet vetëm si një autor i një kohe të caktuar, por si një shkrimtar që vazhdon të na flasë për veten tonë. Menkulasi, më 13 tetor, nuk kujton vetëm ditën kur lindi një poet. Kujton ditën kur në një cep të Devollit nisi udhëtimin një njeri që do t’i jepte gjuhës shqipe një zë të veçantë. Nesër, me përurimin e shtëpisë-muze, ky udhëtim do të marrë një ndalesë të re, jo për të përfunduar, por për të vazhduar nëpërmjet vizitorëve, nxënësve, studiuesve, lexuesve dhe të gjithë atyre që do të hyjnë aty me dëshirën për të njohur më nga afër jetën dhe veprën e tij. Shtëpitë e poetëve kanë një bukuri të veçantë. Në to, sendet e zakonshme marrin frymë tjetër. Një tryezë mund të bëhet kujtesë e një vargu, një dritare mund të ruajë pamjen e një mëngjesi, një dhomë mund të na sjellë ndër mend heshtjen ku lind një mendim. Por vlera e vërtetë e një shtëpie-muze nuk qëndron vetëm te objektet që ruhen. Ajo qëndron te aftësia për të frymëzuar brezat që të hapin librat, të mendojnë dhe të vazhdojnë bisedën me autorin. Dhe unë, që pata fatin të ulem e të bisedoj me Dritëroin, që e prita në Athinë dhe që ruaj si një pasuri personale fjalët e tij për librat e mi, e ndiej këtë përvjetor edhe si një takim me një mik të shtrenjtë. Një takim ku malli nuk kërkon lot, por kujtesë; ku mungesa nuk është heshtje, por një zë që vjen nga faqet e librave.

Gëzuar ditëlindjen, Dritëro sepse për mua jeton!

Ti u ktheve në dheun e Menkulasit, por nuk u mbylle në të. U bëre pjesë e gjuhës sonë, e bibliotekave tona, e bisedave tona dhe e kujtesës sonë kombëtare. Nesër, kur të hapen dyert e shtëpisë sate-muze, do të hyjnë njerëz që ndoshta nuk të kanë takuar kurrë, por që përmes librave të kanë njohur si mik. Do të hyjnë fëmijë që do të mësojnë kush ishe, të rinj që do të zbulojnë botën tënde dhe lexues që do të kthehen edhe një herë te vargjet e tua. Dhe ndoshta, në qetësinë e Menkulasit, mes maleve dhe kujtimeve të Devollit, do të duket sikur poeti është ende aty, duke buzëqeshur me atë urtësinë e vet, sikur të na thotë se njeriu ikën, por fjala mbetet; se shtëpia mund të kthehet në muze, por shpirti i saj jeton vetëm kur njerëzit vazhdojnë ta duan. Sepse Dritëro Agolli nuk është vetëm kujtimi i një ditëlindjeje. Është një prani që përtërihet sa herë hapet një libër, sa herë shqiptohet një varg dhe sa herë një shqiptar kërkon te fjala e bukur fytyrën e vet, gjuhën e vet dhe atdheun e vet.