AT GJERGJ FISHTA DHE ZËRI I NDËRGJEGJES SHPIRTËRORE DHE KOMBËTARE NË DËSHMINË E AT FULVIO CORDIGNANOS
Shkruan: Lekë Mrijaj
Me rastin e 155-vjetorit të lindjes së At Gjergj Fishtës (1871–2026), në vend të një urimi të zakonshëm përkujtimor, po sjellim një dëshmi historike që ndriçon një dimension të rëndësishëm të personalitetit dhe të krijimtarisë së tij: guximin për të thënë të vërtetën, për të kritikuar dobësitë e shoqërisë dhe për të zgjuar ndërgjegjen e bashkëkombësve. Kjo dëshmi gjendet në vëllimin II të veprës L’Albania, të jezuitit italian At Fulvio Cordignano, botuar në Romë më 1934, ku figura e poetit françeskan trajtohet në kontekstin e gjendjes morale dhe shoqërore të popullit shqiptar.
Në këtë vepër, Cordignano nuk ndërmerr një studim të mirëfilltë letrar mbi Fishtën, por ndalet te krijimtaria e tij satirike, të cilën e konsideron një dëshmi të rëndësishme për njohjen e problemeve të kohës. Ky vlerësim merr peshë të veçantë, pasi është shkruar gjatë jetës së poetit dhe pasqyron mënyrën se si një autor bashkëkohës e kuptonte forcën kritike të shkrimeve të tij (Cordignano, L’Albania, vëll. II, Roma, 1934, shënimi hyrës; f. 369–370).
Në shënimin hyrës të vëllimit, Cordignano shqyrton çështje që lidhen me kulturën dhe gjendjen fetare e morale të Shqipërisë. Në këtë kontekst, ai u kushton vëmendje edhe satirave të Fishtës, duke shkruar:
“Vëllimi i satirave të At Gjergj Fishtës zbulon për kohën tonë, me një gjuhë të mprehtë e therëse, të gjitha plagët morale të vendit, madje edhe ndër katolikët” (Cordignano, L’Albania, vëll. II, shënimi hyrës, f. 15). Ky pohim përbën një dëshmi domethënëse për mënyrën se si studiuesi italian e vlerësonte rolin e satirës fishtiane. Vëmendja e tij përqendrohet në aftësinë e poetit për të zbuluar dukuritë negative të jetës shoqërore dhe për t’i shprehur ato me një forcë të veçantë artistike. Ashpërsia e gjuhës, në këtë këndvështrim, nuk ishte thjesht një veçori stilistike, por edhe një mjet për të nxitur ndërgjegjësimin shoqëror.
Veçanërisht domethënës është fakti se Cordignano thekson përfshirjen e katolikëve në kritikën e Fishtës. Kjo tregon se poeti nuk i kufizonte qortimet e tij vetëm te mjediset jashtë bashkësisë fetare së cilës i përkiste, por trajtonte edhe dobësitë që shfaqeshin brenda saj. Një qëndrim i tillë i jepte satirës së tij karakter vetëkritik dhe dëshmonte se shqetësimi i poetit lidhej me dukuritë morale, pavarësisht përkatësisë fetare të atyre që i shfaqnin.
Në vijim të shënimit hyrës, Cordignano sqaron se vlerësimet mbi gjendjen e përgjithshme morale të një periudhe nuk duhen kuptuar si gjykime të njëjta për çdo individ. Ai pranon se njerëz të veçantë mund të kenë qenë më të mirë ose më të këqij sesa do të sugjeronte gjendja e përgjithshme e kohës së tyre. Ky dallim është i rëndësishëm për interpretimin e dëshmive historike, sepse ndihmon në shmangien e përgjithësimeve të padrejta (Cordignano, L’Albania, vëll. II, shënimi hyrës, f. 15).
Një trajtim më i drejtpërdrejtë i figurës së Fishtës gjendet në faqen 369, ku Cordignano përfshin një pjesë të veçantë me titullin: “Si i gjykojnë dy françeskanë shumë të njohur shqiptarë, At Gjergj Fishta dhe At Pal Dodaj, kushtet morale të popullit të tyre” (Cordignano, L’Albania, vëll. II, f. 369). Vetë ky titull dëshmon rëndësinë që autori u jepte gjykimeve të dy françeskanëve shqiptarë. Ai i paraqet ata si personalitete që, duke e njohur nga afër realitetin e vendit, kishin shprehur shqetësime për gjendjen morale të bashkëkombësve. Në këtë kontekst, Fishta cilësohet si poet i shquar françeskan, ndërsa mendimet e tij përdoren për të kuptuar disa nga problemet që shqetësonin shoqërinë shqiptare.
Cordignano e përcjell edhe një mendim satirik të Fishtës, sipas të cilit shqiptarët, edhe kur largohen nga rruga e drejtë, arrijnë ta dallojnë të vërtetën. Ky pohim shpreh një kundërthënie ndërmjet njohjes së asaj që është e drejtë dhe veprimit në përputhje me të. Në këtë mënyrë, kritika e poetit drejtohet kundër mospërputhjes ndërmjet vetëdijes morale dhe sjelljes njerëzore (Cordignano, L’Albania, vëll. II, f. 369).
Një tjetër mendim i përcjellë nga Cordignano lidhet me mungesën e mirëkuptimit ndërmjet shqiptarëve. Sipas përkthimit të tij, Fishta shpreh keqardhjen se bashkëkombësit, si në të kaluarën, ashtu edhe në të tashmen, nuk kanë arritur të merren vesh as dy vetë ndërmjet tyre. Këtë gjendje ai e paraqet përmes figurës së njërit që godet gozhdën dhe tjetrit që godet patkoin. Cordignano e shpjegon kuptimin e kësaj figure, duke theksuar se njëri shkatërron atë që ndërton tjetri (Cordignano, L’Albania, vëll. II, f. 369).
Përmes kësaj figure, poeti kritikon mungesën e bashkëpunimit dhe veprimet kundërshtuese që pengojnë arritjen e qëllimeve të përbashkëta. Ironia e tij mbështetet në një situatë të thjeshtë, por përcjell një mesazh të qartë: përçarja dhe kundërshtimi i vazhdueshëm e dobësojnë aftësinë e një bashkësie për të ndërtuar diçka të qëndrueshme. Në këtë kuptim, satira merr një përmbajtje të theksuar shoqërore dhe shërben si thirrje për përgjegjësi ndaj së mirës së përbashkët.
Cordignano e përforcon këtë interpretim duke e përshkruar satirën e Fishtës si një akuzë të rëndë kundër të këqijave morale që shqetësonin Shqipërinë. Ai thekson se kritika e poetit nuk kufizohej në një dukuri të vetme, por përfshinte probleme të ndryshme të jetës shoqërore (Cordignano, L’Albania, vëll. II, f. 369).
Në të njëjtin trajtim, studiuesi italian sjell edhe dëshminë e At Pal Dodajt, i cili përmend dy plagë të rënda të shoqërisë shqiptare. E para ishte individualizmi, që, sipas tij, pengonte respektimin e ligjit dhe gatishmërinë për sakrificë në dobi të atdheut. E dyta lidhej me urrejtjen dhe ligjin e gjakut, të cilat ai i konsideronte ndër shkaqet e fatkeqësive kombëtare (Cordignano, L’Albania, vëll. II, f. 369).
Përfshirja e këtyre dy dëshmive në të njëjtën pjesë tregon se Cordignano synonte të paraqiste shqetësimet morale të shprehura nga personalitete shqiptare. Fishta përdorte gjuhën satirike, ndërsa Dodaj shprehej përmes këshillimit dhe qortimit. Megjithëse mënyrat e tyre të të shprehurit ishin të ndryshme, të dy trajtonin dukuri që i konsideronin pengesa për përmirësimin e jetës shoqërore.
Në faqen 370, Cordignano shpjegon se disa lexues mund ta konsideronin të tepruar gjuhën e At Domenico Pasit, si dhe vlerësimet e tij mbi gjendjen morale dhe fetare të shqiptarëve. Për këtë arsye, ai thekson se autorët e cituar, përmes qortimeve të ashpra, synonin t’ua hapnin sytë bashkëkombësve dhe t’i nxisnin të korrigjonin të metat e tyre (Cordignano, L’Albania, vëll. II, f. 369–370).
Në vijim, studiuesi italian bën një dallim të rëndësishëm ndërmjet dëshmive të bashkëkohësve dhe shqyrtimit të periudhave më të hershme: “At Fishta dhe At Dodaj flasin për vitet e fundit, ndërsa At Pazi dhe unë flasim për disa dhjetëvjeçarë më parë, madje edhe për disa shekuj të shkuar” (Cordignano, L’Albania, vëll. II, f. 370). Ky pohim ndihmon për të kuptuar mënyrën se si Cordignano i vendoste dëshmitë në kontekstin e tyre kohor. At Fishta dhe At Dodaj trajtonin probleme të periudhës në të cilën jetonin, ndërsa Cordignano dhe Pasi shqyrtonin edhe rrethana të një të kaluare më të largët. Kështu, kritika e poetit merr vlerë si dëshmi bashkëkohore, pa u ngatërruar me përfundimet historike që u përkasin periudhave të tjera. Përmes kësaj qasjeje, Cordignano tregon se shqetësimet mbi gjendjen morale të shqiptarëve nuk ishin vetëm vlerësime të studiuesve të huaj. Ato shfaqeshin edhe në mendimet e autorëve shqiptarë, të cilët e njihnin nga afër realitetin shoqëror dhe përpiqeshin të ndikonin në përmirësimin e tij.
Në përfundim të arsyetimit, Cordignano thekson se historia e Shqipërisë, ashtu si historia e popujve të tjerë, duhet të jetë e vërtetë dhe në përputhje me dokumentet. Ky pohim shpreh parimin mbi të cilin ai kërkonte ta mbështeste shqyrtimin e së kaluarës (Cordignano, L’Albania, vëll. II, f. 370).
Për një interpretim të saktë shkencor, është e nevojshme të dallohen mendimet e Fishtës nga përfundimet e studiuesit italian. Cordignano e përdor krijimtarinë satirike të poetit si dëshmi për gjendjen morale të shoqërisë, ndërsa vetë ndërton një argumentim historik më të gjerë. Prandaj, vlerësimet e njërit nuk mund t’i atribuohen automatikisht tjetrit. Ajo që del qartë nga kjo dëshmi është rëndësia që Cordignano i jepte guximit kritik të Fishtës. Poeti nuk ngurronte të trajtonte çështje të ndjeshme dhe t’i vinte bashkëkombësit përballë sjelljeve që i konsideronte të dëmshme. Ashpërsia e gjuhës së tij mund të kuptohet si pjesë e natyrës së satirës, e cila përdor ironinë dhe kontrastin për të nxitur reflektim.
Në këtë këndvështrim, krijimtaria fishtiane shfaqet si një ndërthurje e artit me përgjegjësinë morale. Ajo nuk synonte vetëm ta përshkruante realitetin, por edhe të ndikonte në ndërgjegjësimin e lexuesit. Kritika ndaj përçarjes, mungesës së mirëkuptimit dhe dobësive shoqërore mund të interpretohet si shprehje e shqetësimit të poetit për të ardhmen e bashkësisë kombëtare.
Dëshmia e Cordignanos ka rëndësi edhe për mënyrën se si Fishta vlerësohej gjatë jetës së tij. Ai nuk përmendet thjesht si një emër i njohur i letërsisë, por si një autor, fjala e të cilit kishte peshë në shqyrtimin e problemeve morale të shoqërisë shqiptare. Kjo tregon se krijimtaria e tij satirike kishte një funksion që shkonte përtej vlerës artistike dhe lidhej ngushtë me shqetësimet e jetës publike (Cordignano, L’Albania, vëll. II, shënimi hyrës; f. 369–370).
Natyrisht, dëshmitë e ruajtura në këtë vëllim nuk mjaftojnë për të përmbledhur të gjithë personalitetin dhe veprën e Fishtës. Megjithatë, ato ndriçojnë një dimension të rëndësishëm të krijimtarisë së tij: rolin e satirës si mjet i kritikës morale dhe shoqërore. Vlerësimi i At Fulvio Cordignanos na kujton se trashëgimia e At Gjergj Fishtës nuk qëndron vetëm në fuqinë e fjalës poetike, por edhe në guximin për të trajtuar dobësitë e shoqërisë së vet. Përmes satirës, ai i vuri bashkëkombësit përballë dukurive që pengonin mirëkuptimin dhe bashkëpunimin, duke i nxitur të reflektonin mbi përgjegjësinë ndaj së mirës së përbashkët.
Në përmbyllje, mesazhi që mund të nxjerrim sot nga kjo dëshmi është se dashuria ndaj atdheut nuk matet vetëm me fjalët e bukura që thuhen për të, por edhe me guximin për t’i njohur të metat, me gatishmërinë për t’i korrigjuar ato dhe me përgjegjësinë për të ndërtuar një të ardhme më të mirë. Pra, ta nderosh At Gjergj Fishtën do të thotë të ruash jo vetëm kujtimin e poetit, por edhe frymën e ndërgjegjes së tij kritike: të kërkosh të vërtetën, të kapërcesh përçarjen dhe ta vendosësh të mirën e përbashkët mbi interesin vetjak. Sepse një komb nuk madhërohet vetëm duke kujtuar njerëzit e tij të mëdhenj, por edhe duke dëgjuar porositë që ata i lanë.
Klinë, më 23 tetor 2026
