Tre vjet nga vdekja e Xhemal Nikajt (1946–2023) – Mësues, atdhetar, humanist dhe mbrojtës i bashkëjetesës në Malësi
Nga Gjekë Gjonaj
Jeta e shqiptarëve në Malin e Zi është pasuruar edhe nga mësues, veprimtarë dhe humanistë, të cilët, përtej profesionit të tyre, kanë marrë përgjegjësi të rëndësishme ndaj komunitetit. Në mesin e tyre zë vend Xhemal Nikaj (1946–2023), një nga veprimtarët e hershëm të jetës publike shqiptare në Malësi të Madhe.
Emri i tij lidhet me Dinoshën, arsimin shqip, mbrojtjen e të drejtave kombëtare, përpjekjet për rikthimin e Komunës së Tuzit dhe, veçanërisht, me veprimtarinë humanitare gjatë luftës së Kosovës, më 1998–1999. Ai kujtohet gjithashtu për qëndrimin e palëkundur në mbrojtje të bashkëjetesës ndërfetare dhe të mirëkuptimit ndërmjet shqiptarëve.
Familja dhe formimi arsimor
Xhemal Nikaj lindi më 1946 në Dinoshë. Në familje u edukua me vlerat e ndershmërisë, bujarisë, respektit për të tjerët dhe dashurisë për vendlindjen. Pas përfundimit të shkollës fillore, Nikaj vijoi mësimet në Shkollën Normale të Gjakovës, një institucion i rëndësishëm për përgatitjen e mësuesve shqiptarë. Aty zgjeroi horizontin e tij arsimor e kulturor dhe përforcoi bindjen se shkolla dhe gjuha shqipe ishin thelbësore për ruajtjen e identitetit kombëtar.
Flamuri shqiptar në Malësi më 1968
Viti 1968 shënoi një periudhë të rëndësishme të kërkesave kombëtare të shqiptarëve në Jugosllavi, përfshirë ato për të drejta arsimore, kulturore e politike dhe për përdorimin e simboleve kombëtare.
Sipas dëshmive të publikuara pas vdekjes së tij, Xhemal Nikaj ngriti flamurin shqiptar në Malësi në vitin 1968. Ky veprim u konsiderua i guximshëm për rrethanat politike të kohës dhe, sipas burimeve mediatike, për të u përndoq nga pushteti i atëhershëm.
Për Nikajn, flamuri ishte shenjë e identitetit, kujtesës dhe dinjitetit kombëtar. Lidhja e familjes së tij me këtë simbol u rikthye në vëmendjen publike në qershor të vitit 2017, kur policia malazeze kërkoi heqjen e flamurit shqiptar nga shtëpia e familjes Nikaj në Dinoshë, duke shkaktuar reagime publike.
Mësuesi dhe drejtori i shkollës në Dinoshë
Pas përfundimit të Normales, Nikaj e nisi karrierën si mësues në Malësi. Ai e shihte mësimdhënien jo thjesht si profesion, por si mision shoqëror, nëpërmjet të cilit mund të ndihmonte në arsimimin e brezave të rinj dhe në ruajtjen e gjuhës e të kulturës shqiptare.
Një nga kontributet e tij më të rëndësishme ishte angazhimi për hapjen e shkollës fillore tetëvjeçare në Dinoshë, më 1978. Pas hapjes, ai u emërua drejtor dhe e drejtoi shkollën për rreth 14 vjet.
Shkolla u bë një qendër e rëndësishme arsimore, kulturore dhe shoqërore për komunitetin. Si drejtor, Nikaj u përpoq të krijonte një mjedis të mbështetur në disiplinë, respekt dhe bashkëpunim, duke e konsideruar përparimin e nxënësve përgjegjësi themelore të institucionit.
Për të, arsimi ishte i lidhur ngushtë me çështjen kombëtare. Gjuha, shkolla dhe kultura përbënin shtyllat kryesore të ruajtjes së identitetit shqiptar në Malësi.
Familja dhe bashkëjetesa ndërfetare
Familja përbënte një mbështetje të rëndësishme në jetën e tij, veçanërisht gjatë krizës humanitare të Kosovës, kur shtëpia e tyre u hap për njerëzit e larguar nga lufta.
Një tipar dallues i karakterit të tij ishte bindja se shqiptarët, pavarësisht përkatësisë fetare, duhej të jetonin në mirëkuptim dhe respekt të ndërsjellë. Ai kundërshtonte përpjekjet për të krijuar ndarje ndërmjet shqiptarëve katolikë dhe myslimanë, duke e konsideruar bashkëjetesën një vlerë që duhej mbrojtur.
Motoja që i atribuohet në kujtesën e bashkëkohësve ishte: “Sofra malësore nuk është e plotë pa praninë e të dy besimeve: katolikë e myslimanë, bij të një gjaku dhe të një rrënje.”
Këtë bindje e shprehte edhe në jetën e përditshme, duke marrë pjesë në festa fetare e kombëtare, në ndeja dhe në gëzime familjare. Për të, pjesëmarrja e ndërsjellë forconte lidhjet shoqërore dhe dëshmonte se përkatësia e përbashkët shqiptare dhe respekti njerëzor qëndronin mbi dallimet fetare.
Veprimtaria qytetare dhe kombëtare
Gjatë periudhës së ish-Jugosllavisë, Nikaj ishte i angazhuar politikisht brenda sistemit monist. Me fillimin e shpërbërjes së Jugosllavisë, u tërhoq nga Lidhja e Komunistëve dhe mbështeti proceset e reja politike shqiptare në Mal të Zi. Më pas vazhdoi të përkrahte subjektet politike shqiptare, pa u bërë formalisht pjesë e ndonjë partie.
Në vitet e pluralizmit mori pjesë në nisma për mbrojtjen e të drejtave kombëtare e qytetare të shqiptarëve dhe banorëve të Malësisë.Një nga episodet e rëndësishme të kësaj veprimtarie lidhet me vitin 1992, kur banorët e kundërshtuan projektin për ndërtimin e një lagjeje banimi në Dinoshë. Nikaj u angazhua në mobilizimin e banorëve dhe organizimin e protestës pranë institucioneve të Malit të Zi. Sipas kujtimeve të bashkëkohësve, protesta kontribuoi në ndalimin e projektit.
Rreth një dekadë më vonë, ai kundërshtoi edhe një projekt në zonën e Rrogathit, i cili parashikonte ndërtimin e një vendbanimi për punëtorët e një ndërmarrjeje shtetërore. Nikaj dhe banorë të tjerë shprehën shqetësimin për pasojat e mundshme demografike dhe pronësore, duke u angazhuar për mbrojtjen e interesave të komunitetit.
Përpjekjet për rikthimin e Komunës së Tuzit
Një tjetër çështje me rëndësi në veprimtarinë e Nikajt ishte rikthimi i statusit të plotë të Komunës së Tuzit. Në fillim të viteve 1990, ai mori pjesë në komisionin që përgatiti dokumentacionin dhe elaboratin përkatës për këtë kërkesë.
Angazhimi i tij përfshinte pjesëmarrjen në debate publike, informimin e qytetarëve, mbështetjen e nismave qytetare dhe paraqitjen e kërkesave pranë institucioneve. Përkrahësit e rikthimit të komunës së plotë e shihnin atë si një mundësi për t’u dhënë banorëve të Malësisë më shumë kompetenca në vendimmarrjen për zhvillimin ekonomik, shoqëror e kulturor të territorit të tyre. Kjo përpjekje ishte një proces i gjatë, me rëndësi administrative, politike dhe identitare për shqiptarët e Malësisë.
Lufta e Kosovës dhe veprimtaria humanitare
Periudha që e dëshmoi më së miri përkushtimin humanitar të Xhemal Nikajt ishte lufta e Kosovës, më 1998–1999. Mijëra shqiptarë u detyruan të largoheshin nga shtëpitë e tyre për shkak të luftës dhe dhunës, duke kaluar kufirin drejt Malit të Zi. Malësia u përball me nevoja të mëdha për strehim, ushqim, veshmbathje, barna, kujdes shëndetësor dhe siguri.
Në këto rrethana, Nikaj u vu në krye të Këshillit Emergjent për pritjen, strehimin dhe ndihmën ndaj refugjatëve kosovarë.Kontributi i tij nuk u kufizua vetëm në organizimin e ndihmës, por ai hapi edhe dyert e shtëpisë së vet. Sipas dëshmive të përcjella, në shtëpinë dhe oborrin e familjes Nikaj u strehuan, në periudha të caktuara, dhjetëra refugjatë.
Familja ndau me ta ushqimin, hapësirën dhe kushtet e jetesës, duke u ofruar mbështetje në një periudhë të rëndë. Në këtë veprimtari, rol të rëndësishëm pati edhe bashkëshortja e tij, Vera Radinoviq.
Angazhimi i Nikajt ishte pjesë e solidaritetit të gjerë të Malësisë me Kosovën. Familjet hapën shtëpitë, mësuesit pritën fëmijë dhe shumë njerëz kontribuuan me ushqime, veshmbathje e ndihma të tjera. Në mesin e organizatorëve të kësaj veprimtarie qëndronte edhe Xhemal Nikaj.
Ai u angazhua gjithashtu në pajtimin e njerëzve dhe ndërmjetësimin në konflikte lokale. Për të, forca e komunitetit nuk qëndronte vetëm në mbrojtjen e të drejtave, por edhe në aftësinë për të shmangur përçarjet, për të zgjidhur mosmarrëveshjet dhe për të ruajtur mirëkuptimin.
Vitet e fundit, vdekja dhe mirënjohja
Edhe në vitet e fundit të jetës, Nikaj vazhdoi të ndiqte zhvillimet që lidheshin me shqiptarët në Mal të Zi dhe Kosovë. Angazhimi publik dhe interesimi për çështjet kombëtare mbetën pjesë e pandarë e jetës së tij.
Ai ndërroi jetë në Tuz, më 9 shtator 2023, dhe u varros të nesërmen në Dinoshë. Lajmi i vdekjes u përcoll nga mediat shqiptare, të cilat veçuan kontributin e tij në arsim, në veprimtarinë kombëtare dhe në ndihmën ndaj refugjatëve të Kosovës.
Pas vdekjes, Presidentja e Republikës së Kosovës, Vjosa Osmani, e nderoi me dekoratën “Për guximin e jashtëzakonshëm për mbrojtjen dhe afirmimin e identitetit kombëtar”. Dekoratën, në emër të tij, e pranoi vajza e tij, Besa Nikaj.
Përfundim
Jeta e Xhemal Nikajt u zhvillua nëpër periudha të trazuara historike: nga Jugosllavia socialiste dhe kërkesat kombëtare të vitit 1968, te ndryshimet politike të viteve 1990 dhe lufta e Kosovës. Në secilën prej tyre ai gjeti mënyrën për t’u angazhuar në shërbim të komunitetit.
Trashëgimia e tij përmblidhet në katër shtylla kryesore: arsimi, atdhetaria, humanizmi dhe bashkëjetesa. Ajo shihet në shkollën e Dinoshës, në angazhimin për të drejtat e shqiptarëve, në shtëpinë e hapur për refugjatët dhe në përpjekjet për të afruar njerëzit e për të ruajtur respektin ndërmjet besimeve fetare.
Xhemal Nikaj e pa jetën si përgjegjësi ndaj familjes, nxënësve, Dinoshës dhe Malësisë. Për këtë arsye, kujtimi i tij meriton një vend të denjë në historinë e Malësisë së Madhe dhe të shqiptarëve në Mal të Zi.
