Skandali i ekspozitës dhe deformimi i së vërtetës – një dështim i autorit dhe i shtetit!

Kur e vërteta blihet me fonde, viktimat mbeten në heshtje. Ky ilustrim paraqet përplasjen mes manipulimit institucional dhe dhimbjes së pashlyeshme të luftës në Kosovë.

Nga Asllan Dibrani – Luani

Një debat që tejkalon kufijtë kulturorë

Rasti i fundit i ekspozitës së organizuar nga Shkëlzen Gashi nuk përbën thjesht një debat kulturor apo akademik. Ai përfaqëson një skandal publik që prek drejtpërdrejt mënyrën se si paraqitet e vërteta për krimet e luftës në Kosovë. Në një temë kaq të ndjeshme, çdo pasaktësi nuk është vetëm gabim profesional, por cenim i rëndë i kujtesës kolektive dhe i dinjitetit të viktimave.

Qasje e gabuar dhe problem metodologjik

Problemi nuk qëndron vetëm në mospërputhje të mundshme të shifrave. Thelbi i çështjes lidhet me një qasje të gabuar metodologjike, me përzgjedhje të diskutueshme të burimeve dhe me mungesë të theksuar përgjegjësie profesionale. Këto elemente e kthejnë një iniciativë që duhej të ishte kontribut për të vërtetën, në një burim konfuzioni dhe kontestimi.

Burimet e jashtme dhe anashkalimi i terrenit

Një nga shqetësimet kryesore është mbështetja në burime të jashtme, përfshirë të dhëna të lidhura me Natasha Kandić, ndërkohë që janë anashkaluar burimet vendore. Kosova nuk vuan nga mungesa e dëshmive: ekzistojnë dëshmitarë të drejtpërdrejtë, familje të viktimave dhe individë që kanë dokumentuar ngjarjet në kohë reale. Në këto rrethana, një punë serioze kërkimore do të duhej të fillonte në terren, me verifikim të drejtpërdrejtë dhe me përfshirje të burimeve primare.

Ekspozita si deklaratë publike

Ekspozita nuk mund të trajtohet si një projekt në zhvillim apo si një draft pune. Ajo i drejtohet publikut të gjerë dhe opinionit ndërkombëtar si një e vërtetë e konsoliduar. Për këtë arsye, çdo e dhënë duhet të jetë e verifikuar dhe çdo formulim i saktë. Në të kundërtën, rrezikohet që një iniciativë e tillë të shndërrohet në mjet dezinformimi.

Përgjegjësia e autorit

Përgjegjësia kryesore bie mbi autorin. Mungesa e verifikimit në terren, moskontaktimi i dëshmitarëve të gjallë, mbështetja në burime të njëanshme dhe mungesa e një procesi të mirëfilltë redaktimi përbëjnë shkelje të standardeve bazë të kërkimit dhe etikës profesionale. Në një fushë kaq të ndjeshme, këto nuk mund të konsiderohen gabime të zakonshme.

Financimi publik dhe dështimi institucional

Megjithatë, përgjegjësia nuk përfundon te autori. Rasti bëhet edhe më shqetësues kur merret parasysh se projekte të tilla janë mbështetur financiarisht nga institucionet shtetërore. Kjo ngre pyetje të rëndësishme mbi mënyrën e përzgjedhjes së projekteve, mbi mungesën e filtrit profesional dhe mbi përgjegjësinë institucionale në menaxhimin e fondeve publike. Financimi duhet të bazohet në kompetencë dhe standarde të larta, jo në improvizim.

Dështimi afatgjatë në dokumentimin e krimeve

Ky rast është pasojë e një dështimi më të gjerë institucional. Për më shumë se dy dekada, Kosova nuk ka arritur të ndërtojë një arkiv të centralizuar dhe gjithëpërfshirës për krimet e luftës. Nuk janë mbledhur sistematikisht dëshmitë dhe nuk është ndërtuar një strategji e qëndrueshme shtetërore për dokumentimin e së vërtetës.

Narrativa e kundërt dhe mungesa e strategjisë

Ndërkohë, Serbia ka investuar vazhdimisht në ndërtimin e narrativës së saj përmes librave, filmave dhe dokumentarëve, duke relativizuar krimet dhe duke deformuar realitetin. Në mungesë të një kundërpërgjigjeje të organizuar, rreziku i shtrembërimit të së vërtetës rritet edhe më tej.

Pasojat për të vërtetën dhe kujtesën kolektive

Paraqitja e pasaktë e të dhënave cenon besueshmërinë e narrativës shqiptare, krijon hapësirë për manipulim dhe dëmton dinjitetin e viktimave. E vërteta historike kërkon saktësi, përkushtim dhe përgjegjësi maksimale.

Një test për shtetin dhe shoqërinë

Ky rast duhet të shërbejë si pikë kthese. Është e domosdoshme që të vendosen standarde të qarta, të përfshihen ekspertë dhe të ndërtohet një sistem i besueshëm dokumentimi. Në fund, kjo është një çështje që shkon përtej një ekspozite: është një test për shtetin dhe për shoqërinë. Një shtet që nuk mbron të vërtetën e vet, rrezikon të humbasë edhe të drejtën morale për të kërkuar drejtësi.