Simone de Beauvoir, ndërgjegjja që guxoi të jetë grua dhe njeri në të njëjtën kohë

IN MEMORIAM

Nga Albert Vataj

Simone de Beauvoir nuk ishte thjesht një emër në historinë e mendimit; ajo ishte një ngjarje. Një ngjarje që nuk ndodhi vetëm në libra, por në vetë strukturën e ndërgjegjes moderne. Ajo nuk kërkoi vend në botë, ajo e rimodeloi atë. Nuk pranoi të ishte përjashtim; ajo u bë normë e një epoke që ende përpiqet ta arrijë.

Pak gra kanë pasur guximin e saj për të jetuar mendimin si fat. Pak mendimtare kanë ditur të shndërrojnë jetën në një laborator të ideve, ku çdo zgjedhje personale bëhet tezë, dhe çdo dhimbje, argument. Në këtë kuptim, de Beauvoir nuk ishte vetëm një figurë e feminizmit, por një arkitekte e një antropologjie të re të lirisë.

Shpesh e vendosur në hijen e Jean-Paul Sartre, ajo është lexuar padrejtësisht si një satelit i mendimit të tij. Por kjo është një keqkuptim i trashëguar nga një histori që nuk ka ditur të lexojë gratë përtej marrëdhënieve të tyre me burrat. Në të vërtetë, marrëdhënia e tyre nuk ishte hierarkike, por dialektike: dy vetëdije që sfidonin njëra-tjetrën për të qenë më të lira. Në këtë bashkëjetesë intelektuale, Simone nuk ishte jehonë, ajo ishte zë.

Kritikë të rëndësishëm të mendimit bashkëkohor kanë theksuar se filozofia e saj është lexuar më pak se sa është përdorur. Judith Butler e sheh te de Beauvoir një nga themelet e teorisë së performativitetit gjinor, ndërsa Toril Moi ka këmbëngulur se ajo duhet të rikthehet në kanonin filozofik si një mendimtare e plotë, jo thjesht si një ikonë feministe. Edhe Margaret Atwood e ka pranuar ndikimin e saj si një zgjim brutal ndaj iluzioneve të identitetit të dhënë.

Në thelb të veprës së saj qëndron një pohim që vazhdon të tronditë: gruaja nuk lind, ajo bëhet. Ky nuk është një slogan, por një akt çlirimi epistemologjik, i artikuluar në mënyrë monumentale në Le Deuxième Sexe. Me këtë vepër, ajo nuk i dha thjesht zë një padrejtësie historike; ajo zhbëri një mit mijëravjeçar. Gruaja nuk është natyrë, por ndërtim. Dhe çdo ndërtim mund të sfidohet.

Por është pikërisht këtu që ndodh keqleximi më i zakonshëm, de Beauvoir nuk ishte një ideologe e përplasjes gjinore. Ajo nuk kërkoi një luftë midis burrit dhe gruas, por një tejkalim të këtij dualizmi. Në vizionin e saj, emancipimi nuk është një fitore mbi tjetrin, por një çlirim i përbashkët. Një humanizëm i ri, ku liria e njërit nuk mund të ndërtohet mbi robërinë e tjetrit.

Ankthi ekzistencial që përshkon shkrimin e saj nuk është një dobësi, por një instrument njohjeje. Në romanet si L’Invitée apo Les Mandarins, ajo eksploron tensionin midis lirisë dhe lidhjes, midis zgjedhjes dhe pasojës. Personazhet e saj nuk janë figura letrare; ato janë eksperimente etike. Çfarë do të thotë të jesh i lirë kur zgjedhjet e tua prekin jetët e të tjerëve? Çfarë është përgjegjësia në një botë pa garanci metafizike?

Në këtë sens, de Beauvoir nuk është vetëm një shkrimtare e grave. Ajo është një shkrimtare e njeriut në krizë, një krizë që nuk i përket vetëm shekullit XX. Në një kohë si e jona, ku identitetet rishkruhen dhe liritë shpesh banalizohen, mendimi i saj rikthehet me një urgjencë të re. Ajo na kujton se liria nuk është një dhuratë, por një barrë; jo një gjendje, por një praktikë.

Jeta e saj ishte një akt i vazhdueshëm rezistence ndaj çdo forme determinimi: fetar, shoqëror, moral. E rritur në një mjedis katolik borgjez, ajo e braktisi besimin për të ndërtuar një etikë pa Zotin, një etikë që nuk mbështetet në shpërblim apo ndëshkim, por në përgjegjësinë ndaj tjetrit. Kjo e bën mendimin e saj të vështirë, por edhe të domosdoshëm.

Ajo jetoi dashurinë jashtë formave të saj konvencionale, duke ndërtuar me Sartre një marrëdhënie që sfidoi moralin e kohës. Një marrëdhënie që nuk ishte pa dhimbje, por që ishte e vërtetë ndaj parimit të saj themelor: asnjë lidhje nuk duhet të shkatërrojë lirinë e individit. Kjo zgjedhje, shpesh e keqkuptuar, mbetet një nga eksperimentet më radikale të jetuara ndonjëherë në historinë e mendimit.

Në fund, ajo që mbetet nga Simone de Beauvoir nuk është vetëm një vepër e pasur, por një mënyrë të qenit. Një etikë e jetuar. Një ftesë për të mos pranuar asgjë si të dhënë përfundimisht, as rolet, as normat, as vetveten.

Ajo nuk kërkoi të ishte e dashur nga historia. Ajo kërkoi të ishte e vërtetë. Dhe në këtë kërkim, ajo u bë e domosdoshme.

Në një nga reflektimet e saj më të dhimbshme, ajo shkruan se vdekja nuk bashkon ata që kanë jetuar së bashku, por se harmonia e jetëve të tyre është tashmë një fitore. Ndoshta kjo është edhe mënyra më e saktë për ta kujtuar: jo si një figurë të përfunduar, por si një proces që vazhdon.

Simone de Beauvoir nuk na la një përgjigje. Ajo na la një detyrë.