Si kaluan  kishat ortodokse shqiptare ne Krajina dhe me gjerë nën Kisha Serbe? (shek. XIX)

Nga Fahri Xharra

Ky është momenti kyç:

Pas vitit 1866, Austrio–Hungaria, për arsye politike,( sepse ne vitin 1830 lindi Serbia ) i dha Kishës Ortodokse Serbe (SPC) administrimin e të gjithë ortodoksëve në Kroaci, Bosnjë, Hercegovinë dhe Dalmaci.

Gjatë këtij procesi:Nuk kërkohej asnjë dokument pronësie për kishat ekzistuese.

Klerikët vllahë/arbnorë u zëvendësuan me kler serb

Regjistrat e kishave “vllahe”, “arbërore” ose “greko-orientale” u ndryshuan administrativisht në “serbe”.

Pra, SPC nuk i mori me dokumente, por me vendime politike të një perandorie që synonte stabilitet kufitar.

Kishat ortodokse në Kroaci, Bosnjë, Hercegovinë dhe në bregdetin Adriatik nuk janë fillimisht serbe.

Ato u ndërtuan ndërmjet shek. XV–XVIII nga komunitete vllahe dhe arbërore ortodokse, të cilët jetonin në shtete katolike (Venedik, Habsburg).

Kisha Serbe i mori nën administrim vetëm në shek. XIX, pa dokumente pronësie dhe përmes ndryshimit të kategorizimit etnik.

Në kontekstin juridik dhe historik, këto kisha i përkasin ndërtuesve të tyre historikë – komuniteteve që i ngritën, i mirëmbajtën dhe i trashëguan, jo atyre që i morën me ndryshim administrativ.

Marrja ose përvetësimi i kishave ortodokse në Kroaci nga Kisha Ortodokse Serbe (KOS) është një proces historik i gjatë, që ndodhi në disa faza. Po ta përmbledh shkurt kronologjinë kryesore:

Para shek. XVII – Ortodoksia në Kroaci nuk ishte serbe

Para se të shfaqej ndikimi serb, në territorin e sotëm të Kroacisë kishte komunitete ortodokse të lidhura me Patrikanën e Kostandinopojës, shpesh të quajtura “greko-shqiptare” ose “vllahe”, jo serbe.

Këta ortodoksë ishin vllahë, arbër, bullgarë dhe grekë që kishin ardhur si ushtarë, barinj ose tregtarë në kufijtë e Perandorisë Osmane.

Shek. XVII–XVIII: Periudha e “Vojna Krajina” (Kufiri Ushtarak)

Kur Austriakët (Habsburgët) krijuan “Vojna Krajina” kundër Osmanëve, ata lejuan kolonizimin e disa popullsive ortodokse (shumë prej tyre shqiptarë ose vllahë të serbizuar më vonë).

Këta kolonë u vunë nën juridiksionin e Kishës Ortodokse Serbe, pas krijimit të Metropolitanës së Karlovcit (1691).

Kjo është pika ku Kisha Serbe fillon të zgjerohet në Kroaci, duke zëvendësuar strukturat më të vjetra ortodokse që vareshin nga Kostandinopoja.

Shek. XVIII–XIX: Zyrtarizimi nga Perandoria Austro-Hungareze

Në 1766 u shua Patrikana e Pejës nga turqit, por në territoret e Habsburgëve, Metropolia e Karlovcit u njoh si Kisha Ortodokse Serbe në Perandorinë Austro-Hungareze.

Kështu, kishat ortodokse në Kroaci, Sllavoni dhe Bosnjë, që dikur ishin nën juridiksione të tjera, kaluan zyrtarisht nën autoritetin e hierarkisë serbe të Karlovcit.

Pas 1918 – Mbretëria e Jugosllavisë

Pas krijimit të Jugosllavisë, të gjitha strukturat ortodokse u bashkuan në “Kishën Ortodokse Serbe” (1920).

Kjo përfshiu edhe kishat në Dalmaci, Lika, Kordun, Banija e Slavoni, të cilat deri atëherë ishin nën juridiksione të ndryshme lokale ose të Karlovcit.

Kjo bashkim de facto e bëri Kishën Serbe trashëgimtare të gjithë ortodoksisë në Kroaci.

Pas Luftës së Dytë Botërore – deri sot

Pas vitit 1945, në ish-Jugosllavi, Kisha Serbe u njoh si përfaqësuesja e vetme e ortodoksisë në Kroaci.

Sot ajo ka Eparkitë e Zagrebit, Dalmacisë, Gornji Karlovcit e Osijekut, që trashëgojnë pronat e vjetra të kishave ortodokse të përvetësuara.

Rekapitullim

Para 1600 Ortodoksia lokale, jo serbe, nën Kostandinopojë

1690–1700 Kolonizimet ortodokse në Vojna Krajina, krijohet Metropolia e Karlovcit

1766–1800 Juridiksioni serb konsolidohet në Kroaci

1920 Bashkimi i të gjitha kishave në Kishën Ortodokse Serbe

Pas 1945 Kisha Serbe mbetet institucioni i vetëm ortodoks në Kroaci