“Shqipëria do revolucion!” – Por çfarë revolucioni?

Nga Dr. Zef Mulaj

Në bulevardet e Tiranës dëgjohet prej javësh një thirrje politike: “Shqipëria do revolucion!”

Por, përpara se të bëjmë thirrje për revolucion, duhet të bëjmë pyetjen më themelore të çdo shoqërie që pretendon se është demokratike:

Çfarë revolucioni kërkohet? Kundër kujt? Për çfarë sistemi? Me çfarë programi? Dhe, mbi të gjitha, çfarë do të vijë pas tij?

Këto nuk janë pyetje retorike. Janë pyetje juridike, politike dhe shtetformuese.

Shqipëria sot është Republikë parlamentare. Pushteti politik ushtrohet përmes institucioneve kushtetuese dhe përmes mekanizmave të përfaqësimit politik. Parlamenti është institucioni qendror i sistemit parlamentar dhe historia kushtetuese shqiptare e ka lidhur zhvillimin e shtetit me evolucionin e parlamentarizmit.

Shqipëria është gjithashtu anëtare e NATO-s dhe ndjek procesin e integrimit në Bashkimin Evropian.

Prandaj, termi “revolucion” nuk mund të përdoret si një slogan bosh, pa përcaktuar përmbajtjen e tij.

1. Protesta është e drejtë; pushteti nuk ndërrohet me dhunë

Në një demokraci, qytetari ka të drejtë të protestojë, të kritikojë qeverinë, të kërkojë dorëheqjen e saj dhe të kundërshtojë politikat publike.

Kjo është pjesë e demokracisë.

Por ekziston një kufi themelor midis protestës demokratike dhe përpjekjes për marrjen e pushtetit jashtë rendit kushtetues.

Nëse një forcë politike thotë: “Nuk pranojmë të negociojmë me qeverinë, por duam ta rrëzojmë me forcë”, atëherë nuk kemi më vetëm një debat mbi politikat publike. Kemi një çështje mbi marrëdhënien midis vullnetit politik dhe rendit kushtetues.

Në një shtet të së drejtës, qeveria mund të kritikohet, të kundërshtohet dhe të sfidohet politikisht. Por pushteti legjitim zëvendësohet përmes mekanizmave kushtetues dhe demokratikë, jo përmes forcës së rrugës.

E drejta e tubimit është një e drejtë themelore, por ajo nuk krijon vetvetiu një të drejtë për të marrë pushtetin shtetëror jashtë procedurave kushtetuese.

2. Çfarë do të thotë në të vërtetë “revolucion”?

Në kuptimin klasik politik dhe historik, revolucioni nënkupton një ndryshim të thellë dhe shpesh të dhunshëm të rendit politik, institucional ose shoqëror.

Prandaj pyetja është e pashmangshme:

A kërkohet ndryshimi i Kushtetutës? Ndryshimi i sistemit politik? Përmbysja e rendit institucional? Një republikë tjetër? Një sistem presidencial? Një sistem tjetër zgjedhor? Një reformë e drejtësisë? Një reformë ekonomike? Apo thjesht ndryshimi i qeverisë?

Nëse kërkohet vetëm ndryshimi i qeverisë, atëherë fjala “revolucion” është politikisht e ekzagjeruar dhe juridikisht e paqartë.

Sepse qeveritë në demokraci ndryshohen.

Ndryshohen përmes zgjedhjeve.

Ndryshohen përmes parlamentit.

Ndryshohen përmes presionit qytetar.

Ndryshohen përmes votës.

Ndryshohen përmes krijimit të alternativave të reja politike.

Prandaj, një opozitë që kërkon ndryshimin e qeverisë duhet t’i përgjigjet një pyetjeje shumë më serioze sesa “si ta rrëzojmë qeverinë?”:

Çfarë qeverie do t’i japim Shqipërisë ditën pas ndryshimit?

3. Revolucion pa program është vetëm slogan

Një shoqëri demokratike mund të ketë nevojë për ndryshime të mëdha.

Mund të ketë korrupsion.

Mund të ketë abuzime me pushtetin.

Mund të ketë probleme me administratën publike.

Mund të ketë pabarazi sociale.

Mund të ketë dobësi në sistemin zgjedhor.

Mund të ketë probleme me drejtësinë, ekonominë, arsimin dhe shëndetësinë.

Të gjitha këto janë arsye legjitime për një reformë të thellë politike dhe institucionale.

Por ndryshimi nuk është revolucion vetëm sepse thirret “revolucion”.

Një lëvizje që kërkon ndryshimin e pushtetit duhet të ketë së paku:

program ekonomik;

program social;

reformë institucionale;

reformë zgjedhore;

politikë për drejtësinë;

strategji për arsimin;

strategji për shëndetësinë;

politikë të jashtme;

qëndrim të qartë për NATO-n;

qëndrim të qartë për integrimin evropian;

plan për administratën publike;

dhe mbi të gjitha, një mekanizëm kushtetues për transferimin e pushtetit.

Pa këto, “revolucioni” mbetet një thirrje emocionale, jo një projekt shtetëror.

4. Tetëdhjetë ditë protestë: pyetja nuk është vetëm sa njerëz janë në bulevard

Edhe nëse një protestë zgjat dhjetë, pesëdhjetë apo tetëdhjetë ditë, kohëzgjatja e saj nuk e zëvendëson legjitimitetin institucional.

Një protestë mund të jetë masive dhe përsëri të mos ketë një program qeverisës.

Mund të jetë e gjatë dhe përsëri të mos prodhojë alternativë politike.

Mund të jetë e zhurmshme dhe përsëri të mos japë përgjigje për pyetjen më të rëndësishme:

Kush do të qeverisë dhe si do të qeverisë?

Demokracia nuk matet vetëm me numrin e njerëzve në shesh.

Ajo matet edhe me cilësinë e institucioneve, me respektimin e ligjit, me zgjedhjet, me pluralizmin, me kontrollin e pushtetit dhe me mundësinë reale për ndryshimin paqësor të qeverisë.

5. “Nuk negociojmë me qeverinë” – një paradoks politik

Këtu shfaqet një paradoks interesant.

Nëse qëllimi është të ndryshohet qeveria, pse refuzohet dialogu politik?

Në demokraci, dialogu nuk është kapitullim.

Negocimi nuk është tradhti.

Kompromisi nuk është dobësi.

Përkundrazi, kompromisi është një nga mekanizmat përmes të cilëve demokracitë shmangin konfliktin politik të pakontrolluar.

Një opozitë serioze nuk duhet të ketë frikë nga dialogu. Ajo duhet të hyjë në dialog me kërkesa konkrete, me dokumente, me alternativa dhe me përgjegjësi publike.

Nëse një palë thotë: “Nuk negociojmë; duam vetëm largimin me çdo kusht”, atëherë publiku ka të drejtë të pyesë:

A kemi të bëjmë me një program ndryshimi apo vetëm me një projekt për pushtetin?

6. Analfabetizmi politik është më i rrezikshëm se analfabetizmi arsimor

Një shoqëri mund të ketë njerëz të arsimuar dhe përsëri të vuajë nga analfabetizmi politik.

Analfabetizëm politik është të kërkosh një revolucion pa ditur çfarë sistemi kërkon.

Është të kërkosh rrëzimin e një qeverie pa pyetur se kush do ta zëvendësojë.

Është të mendosh se dhuna është më demokratike se vota.

Është të besosh se një turmë në shesh mund të zëvendësojë Kushtetutën.

Është të mendosh se bërtitja më e fortë prodhon automatikisht legjitimitet politik.

Kjo nuk është demokraci e avancuar.

Është emocionalizim i politikës.

Dhe një shoqëri që zëvendëson programin me sloganin rrezikon të prodhojë jo ndryshim, por kaos.

7. Shqipëria ka nevojë për reformë politike, jo për romantizimin e kaosit

Kjo nuk do të thotë se Shqipëria nuk ka nevojë për ndryshim.

Përkundrazi.

Një shtet demokratik duhet të jetë vazhdimisht në reformim.

Duhet të forcojë institucionet.

Duhet të rrisë transparencën.

Duhet të luftojë korrupsionin.

Duhet të garantojë zgjedhje të besueshme.

Duhet të forcojë pavarësinë e institucioneve.

Duhet të përmirësojë administratën.

Duhet të investojë në arsim, shëndetësi dhe ekonomi.

Por këto janë objektiva të një reforme demokratike dhe shtetformuese, jo domosdoshmërisht të një revolucioni.

Nëse problemi është cilësia e demokracisë, përgjigjja duhet të jetë më shumë demokraci, jo më pak.

Nëse problemi është korrupsioni, përgjigjja duhet të jetë më shumë shtet ligjor.

Nëse problemi është keqqeverisja, përgjigjja duhet të jetë alternativë qeverisëse.

Nëse problemi është mungesa e besimit te politika, përgjigjja duhet të jetë politikë më e përgjegjshme.

8. Pyetja juridike përfundimtare

Në fund, debati nuk duhet të jetë:

“A duhet të rrëzohet qeveria?”

Pyetja duhet të jetë:

“A ekziston një alternativë politike, institucionale dhe kushtetuese që mund ta zëvendësojë atë?”

Kjo është pyetja që ndan revolucionin romantik nga shtetformimi serioz.

Një demokraci nuk ka nevojë për heronj që thyejnë institucionet.

Ka nevojë për qytetarë që i kontrollojnë institucionet.

Nuk ka nevojë për turma që kërkojnë pushtetin me forcë.

Ka nevojë për qytetarë që dinë ta marrin pushtetin me votë.

Nuk ka nevojë për slogane pa program.

Ka nevojë për një alternativë politike të aftë të qeverisë.

Përfundim

Prandaj, para se të shkruhet në pankarta “Shqipëria do revolucion”, duhet t’i përgjigjemi pyetjes:

Çfarë revolucioni?

Nëse nënkuptohet një revolucion kundër korrupsionit, për drejtësi, për institucione të forta, për ekonomi më të drejtë, për arsim më të mirë dhe për një shtet më funksional, atëherë le ta quajmë reformë të thellë demokratike dhe ta ndërtojmë me ligj, institucione dhe votë.

Nëse nënkuptohet rrëzimi me forcë i një qeverie të zgjedhur dhe zëvendësimi i saj pa një mekanizëm kushtetues, atëherë pyetja nuk është më vetëm politike.

Është kushtetuese.

Dhe këtu duhet të jemi të qartë:

Qeveritë mund të ndryshojnë. Pushtetet mund të ndryshojnë. Partitë mund të humbin. Opozitat mund të fitojnë. Por shteti nuk mund të ndërtohet çdo mëngjes nga e para në bulevard.

Shqipëria ka nevojë për ndryshim.

Por ndryshimi serioz nuk fillon me pyetjen:

“Si ta rrëzojmë?”

Fillon me pyetjen:

“Çfarë shteti do të ndërtojmë pas ndryshimit?”

Dhe kushdo që kërkon përgjigjen e dytë, duhet të ketë një program.

Sepse revolucioni pa program është vetëm revoltë; ndërsa ndryshimi me program, ligj dhe institucione është demokraci.