ROJA I KUJTIMEVE

NGA PILO ZYBA

Ishte fillimi i viteve 90. Shqipëria po shembej nga brenda, si një ndërtesë e vjetër që kishte mbajtur për shumë kohë mbi supe peshën e historisë. Fabrikat u mbyllën njëra pas tjetrës. Oxhaqet e larta të industrisë pushuan së nxjerri tym. Makineritë u mbuluan nga pluhuri. Njerëzit mbetën pa punë. Pa të ardhura. Pa të ardhme.

Shumë prej tyre u larguan. Ikën drejt Greqisë, drejt Italisë, drejt çdo vendi ku jeta dukej se kishte ende një mundësi.

Por në portën e Kombinatit Kimiko-Metalurgjik të Laçit mbeti vetëm një njeri.

Roja. Quhej Zef.

Ishte një burrë i heshtur, me flokë të thinjur dhe me duar të forta nga vitet e punës. Dikur kishte parë këtë vend të gjallë, të mbushur me zhurmën e makinave, me britmat e punëtorëve, me vapën e furrave dhe me aromën e kimikateve. Tani gjithçka ishte heshtje. Një heshtje që kishte peshë.

Natën, kur errësira mbulonte uzinat dhe dritat e pakta të qytetit ndizeshin larg, Zefi bënte xhiron e tij të zakonshme.

Hapat e tij jehonin në asfaltin e boshatisur.

Makineritë e ndryshkura dukeshin si skelete të mëdhenj metalikë që flinin në errësirë. Por një natë, diçka ndodhi.

Ndërsa kalonte pranë Uzinës së Superfosfatit, dëgjoi një zë.

Një zë mashkulli.

— Elsa… Elsaaaa…

Zëri u përhap në korridoret e gjata të fabrikës si një jehonë e largët. Zëri si një zog, përplaste krahët nëpër hekurat e kantjerit, por edhe pse drita e hënës e orjentonte nga të dilte, ai qëndronte aty, edhe pse përplasjet i krijonin dhimbje.

Zefi ndaloi.

Zemra i rrahu pak më fort.

Pastaj, si nga thellësia e një ëndrre, erdhi një përgjigje e butë:

— Shpirt… erdha…

Dhe pastaj…

Të qeshura.

Frymëmarrje të shpejta. Si dy njerëz që përqafohen pas një kohe të gjatë.

Zefi ngriti elektrikun dhe ndriçoi korridorin. Asgjë. Vetëm mure të ftohta dhe makineri të vdekura. Por zërat vazhdonin.

Ai nuk shikonte asgjë…por përpara syve të tij puthjet dhe frymëmarrjet e dy të dashuruarve dukeshin aq të gjalla, sa sikur po merrte frymë bashkë me ta.

Natën tjetër ndodhi përsëri.

— Elsa…

— Erdha…shpirt…!

Zefi raportoi në drejtori. Pastaj në polici.

Ata vetëm qeshën.

— Mos pi shumë raki natën, o Zef.

Ai nuk foli më.

Por zërat vazhduan për javë të tëra.

Zefi, kishte edhe ai plagët e tij.

Dy djemtë e tij kishin ikur në Itali. Ashtu si shumë të tjerë. Sepse vetëm ajo ishte rruga e mbijetesës.

Një mbrëmje ai ishte ulur në kolltukun e thellë që ia kishin dërguar djemtë nga Milano. Kolltuku dukej si një luks i çuditshëm në dhomën e tij të thjeshtë.

Në tavolinë kishte një filxhan kafeje. Televizori jepte lajmet. Papritur spikerja filloi një kronikë nga Milano.

— Në rrugët e qytetit sot ndodhi një aksident i çuditshëm…Kamerat jepnin skenën e dramës.

Zefi shtyu kolltukun dhe u ngrit në këmbë. Përpara i dolën dy djemtë. Kuptojë se gjunjët nuk po e mbanin.

Në ekran u shfaq një djalë që ecte në rrugë. Njerëzit vraponin përreth. Makina e kishte përplasur.

Por ajo që thoshin mjekët ishte edhe më e çuditshme.

— Sipas mjekëve, trupi i tij kishte kohë që ishte pa shpirt…

Spikerja vazhdoi:

— Djali ishte emigrant nga Shqipëria. Nga qyteti industrial i Laçit.

Zefi ndjeu një të ftohtë në shpinë. Dora iu drodh. Nga tronditja e tavolinës, kafja ishte derdhur dhe kishte krijuar një hije të zezë mbi mbulesën e bardhë. Ajo kishte marrë formën e dhimbjes.

Spikerja tregonte historinë e tij.

Ai kishte ardhur në Itali për të punuar. Në shqipëri kishte lënë familjen, motrën, por edhe dashurinë. Një vajzë. Elsën. Natën, kur flinte, shpirti i tij kthehej në Laç.

Fluturonte mbi det. Kalonte male. Dhe hynte në korridoret e uzinës ku ata kishin punuar bashkë. Atje e priste Elsa. Ata përqafoheshin. Qeshnin. Putheshin, si dikur.

Si para se bota të shembej. Një mëngjes diçka ndryshoi. Shpirti i tij nuk u kthye në Milano. Trupi i tij e priti. Koha kalonte. Ora e punës afrohej. Bota e tij luftonte brenda tij. Puna kërkonte krahët. Shpirti kërkonte dashurinë.

Më në fund ai u ngrit. Si një somnambul. Pa shpirt. Eci në rrugë. Nuk shikonte. Nuk dëgjonte. Shpirti i tij ishte ende në korridoret e uzinës. Vraponte atje ku kishte dashuruar për herë të parë.

Papritur njerëzit bërtitën. Një makinë e goditi. Trupi i tij u përplas në asfalt. Por ai nuk ndjeu dhimbje. Sepse trupi pa shpirt nuk dhemb.

Mjekët më vonë thanë:

— Ai kishte vdekur përpara goditjes.

Trupi ishte vetëm materie.

Filxhani i kafesë në tavolinën e Zefit ishte ftohur. Ishte derdhur dhe mbështetur në bishtin e tij, si një plak që mban një shkop se nuk e mbajnë këmbët. Skenë dramatike.

Zefi po dridhej.

Kur spikerja përmendi emrin e djalit. Zefi ngriti kokën. Dhe papritur e kuptoi.

E njohu zërin. Ishte zëri që dëgjonte çdo natë në fabrikë.

— Elsa… Elsaaaa…

Zefi u ngrit menjëherë. Nuk mund të rrinte më në shtëpi. Hapi derën dhe doli në natën e ftohtë. Rruga drejt kombinatit ishte e zbrazët. Por në veshët e tij zërat vazhdonin.

— Elsa…

— Erdha…shpirt…!

Kur hyri në korridoret e fabrikës, për herë të parë nuk dëgjoi vetëm zërat. Ai pa edhe fytyrat. Dy të rinj që përqafoheshin në dritën e zbehtë të hënës që hynte nga dritaret e thyera.

Zefi ndaloi. Ai kuptoi diçka. Ai nuk ishte vetëm roja e një fabrike të vdekur.

Ai ishte roja e kujtimeve. Roja i dashurive që kishin lindur aty. Roja i zërave të njerëzve që kishin ikur nëpër botë, por që kishin lënë shpirtrat e tyre në këto korridore. Kombinati ishte bosh. Por jo i vdekur. Brenda tij jetonin qindra dashuri të pashuara. Qindra jetë të ndërprera. Qindra shpirtra që ktheheshin natën në vendin ku kishin qenë të lumtur.

Zefi e kuptoi se puna e tij ishte më e rëndësishme nga sa kishte menduar. Ai nuk ruante mure. Nuk ruante makina të ndryshkura. Ai ruante kujtesën e një bote të humbur.

Kombinati i Laçit ishte bërë një muze i heshtur i jetës dhe i dashurive njerëzore.

Dhe në korridoret e tij, çdo natë, vazhdonin të dëgjoheshin dy zëra:

— Elsa…

— Erdha…shpirt…!