Nga opinioni i GJND-së te sfidat e drejtësisë ndërkombëtare: Kosova përballë narrativave kundër shtetësisë

Pasojat juridike dhe politike të zhvillimeve ndërkombëtare dhe domosdoshmëria e një diplomacie aktive për mbrojtjen e legjitimitetit të Kosovës

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Pavarësia e Kosovës dhe beteja për legjitimitetin ndërkombëtar

Pavarësia e Kosovës, e shpallur më 17 shkurt 2008, ishte rezultat i një procesi të gjatë historik, politik dhe juridik, të karakterizuar nga represioni shtetëror serb, shkeljet e rënda të të drejtave të njeriut, lufta çlirimtare dhe ndërhyrja e NATO-s më 1999. Pas vendosjes së administrimit ndërkombëtar në bazë të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, Kosova kaloi nëpër një proces të ndërtimit të institucioneve, i cili përfundoi me shpalljen e pavarësisë dhe vazhdoi me përpjekjet për njohje dhe konsolidim ndërkombëtar.

Megjithatë, shpallja e pavarësisë nuk i dha fund kundërshtimit të Serbisë. Përballja u zhvendos gjithnjë e më shumë në diplomacinë ndërkombëtare, në interpretimin e së drejtës ndërkombëtare dhe në përpjekjet për të ndikuar në perceptimin ndërkombëtar për historinë e Kosovës dhe luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK).

Një moment i rëndësishëm në këtë proces ishte opinioni këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (GJND), i 22 korrikut 2010. Gjykata arriti në përfundimin se deklarata e pavarësisë së Kosovës nuk e kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare të përgjithshme, Rezolutën 1244 apo Kornizën Kushtetuese të zbatueshme në Kosovë.

Ky opinion përbënte një mbështetje të rëndësishme juridike për Kosovën, sepse e dobësoi pretendimin se vetë shpallja e pavarësisë ishte e paligjshme. Megjithatë, ai nuk përbënte vendim përfundimtar për të gjitha çështjet që lidhen me shtetësinë dhe as nuk i detyronte shtetet ta njihnin Kosovën. Prandaj, fitorja juridike duhej të shoqërohej me diplomaci aktive dhe me argumentim të vazhdueshëm në institucionet ndërkombëtare.

Pas vitit 2010, Serbia vazhdoi kundërshtimin e pavarësisë, duke kërkuar mbështetje nga shtetet që nuk e njohin Kosovën dhe duke e ngritur çështjen në organizatat ndërkombëtare. Në këtë drejtim, Rusia mbeti një mbështetëse e rëndësishme e qëndrimit serb, duke e përdorur çështjen e Kosovës edhe në debatet më të gjera mbi sovranitetin, integritetin territorial dhe rendin ndërkombëtar.

Kjo përballje tregon se shtetësia nuk mbrohet vetëm përmes akteve juridike, por edhe përmes aftësisë për t’i shpjeguar dhe mbrojtur ato në arenën ndërkombëtare.

Nga raporti i Dick Marty-t te Dhomat e Specializuara

Një kapitull i ndjeshëm i kësaj përballjeje ishte raporti i Dick Marty-t, i miratuar nga Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës në janar 2011. Raporti përmbante pretendime të rënda për krime të mundshme, përfshirë pretendime për trafikim organesh, të cilat nxitën kërkesa për hetime të mëtejshme.

Pretendimet e raportit patën ndikim të konsiderueshëm në debatin ndërkombëtar për luftën e Kosovës dhe për disa figura të UÇK-së. Në vijim, Bashkimi Evropian mbështeti hetimet përmes Task-Forcës Speciale Hetimore. Në vitin 2015 u krijua baza kushtetuese dhe ligjore për funksionimin e Dhomave të Specializuara të Kosovës, me seli në Hagë.

Duhet theksuar se raporti i Dick Marty-t nuk ishte aktgjykim penal dhe se pretendimet e paraqitura në të nuk mund të trajtohen automatikisht si fakte të provuara. Provat duhet të shqyrtohen në procedura gjyqësore, ndërsa përgjegjësia penale duhet të përcaktohet nga gjykata, në përputhje me ligjin dhe standardet e procesit të drejtë.

Megjithatë, ndikimi politik dhe reputacional i këtyre zhvillimeve ishte i ndjeshëm. Në një periudhë kur Kosova po përpiqej të forconte njohjet ndërkombëtare dhe institucionet e saj, pretendimet lidhur me luftën u bënë pjesë e debatit për udhëheqjen politike dhe për trashëgiminë historike të UÇK-së.

Për Kosovën u shtrua një sfidë e dyfishtë: të dëshmonte gatishmërinë për të hetuar çdo krim të provuar dhe, njëkohësisht, të mbronte dallimin ndërmjet përgjegjësisë penale individuale dhe karakterit historik të luftës çlirimtare.

Këto dy parime nuk përjashtojnë njëri-tjetrin. Një shtet demokratik duhet të respektojë drejtësinë, të drejtat e të akuzuarve dhe dinjitetin e viktimave, pa lejuar që përgjegjësia eventuale e individëve të shndërrohet në gjykim të përgjithshëm ndaj një populli ose të gjithë luftës së tij për liri.

Përgjegjësia individuale dhe e vërteta historike

Dhomat e Specializuara të Kosovës kanë juridiksion të përcaktuar me ligj dhe shqyrtojnë përgjegjësinë e personave të caktuar për vepra penale konkrete. Ato nuk janë institucion për të gjykuar tërë historinë e Kosovës dhe as për të vendosur mbi ligjshmërinë e shpalljes së pavarësisë.

Në të drejtën penale, përgjegjësia është individuale. Akuzat duhet të provohen sipas standardeve juridike, ndërsa çdo vendim duhet të mbështetet në prova dhe në procedura të drejta. Për këtë arsye, pretendimet publike, raportet hetimore dhe aktgjykimet duhet të dallohen qartë nga njëri-tjetri.

UÇK-ja ishte pjesë e procesit historik të rezistencës ndaj represionit serb dhe të luftës për çlirimin e Kosovës. Ky kontekst nuk përjashton përgjegjësinë individuale për krime të mundshme, por as pretendimet apo fajësia e ndonjë individi nuk mund ta fshijnë historinë e represionit, të dëbimeve masive dhe të dhunës së ushtruar ndaj popullsisë shqiptare.

Rreziku shfaqet kur proceset gjyqësore ndaj individëve përdoren në diskursin politik për të krijuar barazime të përgjithshme ndërmjet shtetit që ushtroi represion dhe popullsisë që u përball me të. Një interpretim i tillë kërkon analizë kritike, dokumentim historik dhe argumentim juridik.

Po aq e rëndësishme është që mbrojtja e luftës çlirimtare të mos shndërrohet në pengesë për drejtësinë. Mbrojtja e Kosovës nuk kërkon mohimin e parimeve juridike, por zbatimin e tyre të barabartë, të paanshëm dhe të bazuar në prova.

Prandaj, kundër pretendimeve të pabazuara nuk mjaftojnë reagimet emocionale. Nevojiten dokumente, studime shkencore, ekspertizë juridike dhe diplomaci profesionale. Vetëm kështu mund të kundërshtohen interpretimet e njëanshme pa cenuar standardet e drejtësisë.

Serbia dhe Rusia: dimensioni politik i çështjes

Kundërshtimi i pavarësisë së Kosovës ka mbetur një nga drejtimet kryesore të politikës së jashtme serbe. Rusia, duke mbështetur qëndrimin e Beogradit në Këshillin e Sigurimit dhe në forume të tjera ndërkombëtare, ka kontribuar në vazhdimin e përballjes diplomatike rreth statusit të Kosovës.

Mosnjohja nga disa shtete dhe kundërshtimi i anëtarësimit të Kosovës në organizata ndërkombëtare kanë vështirësuar konsolidimin e plotë të shtetësisë së saj. Në këtë kontekst, pretendimet dhe polemikat lidhur me luftën e Kosovës janë shfrytëzuar edhe në diskursin politik serb për të dëmtuar imazhin e udhëheqjes shqiptare dhe për të vënë në pikëpyetje aftësinë e Kosovës për të ndërtuar institucione të qëndrueshme.

Megjithatë, analiza juridike po rezulton se çdo zhvillim gjyqësor ishte pjesë e një plani të fshehtë serbo-rus. Kritika ndaj institucioneve ndërkombëtare është e ligjshme, por duhet të mbështetet në fakte relevante.

Ajo që mund të konstatohet është se Serbia dhe Rusia kanë pasur interesa të përbashkëta në kundërshtimin e konsolidimit ndërkombëtar të Kosovës. Për këtë arsye, institucionet e Kosovës duhet të jenë të përgatitura për të analizuar jo vetëm zhvillimet juridike, por edhe mënyrën se si ato interpretohen dhe përdoren në diplomacinë ndërkombëtare.

Kosova duhet të mbrojë interesat e saj pa hyrë në përplasje të panevojshme me aleatët. Marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe me vendet e Bashkimit Evropian mbeten të rëndësishme për sigurinë, zhvillimin institucional dhe integrimin euroatlantik të vendit.

Diplomacia shqiptare dhe konsolidimi i shtetësisë

Përballja me sfidat e sotme kërkon një politikë të qëndrueshme të dokumentimit të historisë dhe të mbrojtjes së argumenteve juridike të Kosovës. Arkivat, dëshmitë e viktimave, dokumentet ndërkombëtare, raportet e organizatave për të drejtat e njeriut dhe studimet shkencore duhet të shërbejnë si bazë për një pasqyrë të plotë e të verifikueshme të luftës.

Kosova ka nevojë për ekspertë të së drejtës ndërkombëtare, të së drejtës penale ndërkombëtare dhe të të drejtave të njeriut, të cilët mund të kontribuojnë në debatet akademike, institucionale dhe diplomatike. Mbrojtja e shtetësisë nuk mund të mbështetet vetëm në deklarata politike; ajo kërkon argumente të qëndrueshme, dokumentacion dhe komunikim të koordinuar me partnerët ndërkombëtarë.

Shqipëria mund të luajë rol më të madh në këtë proces përmes koordinimit diplomatik, angazhimit të ekspertëve dhe mbështetjes së studimeve serioze mbi historinë dhe të drejtën ndërkombëtare të Kosovës. Ky bashkëpunim duhet të respektojë sovranitetin dhe përgjegjësitë e veçanta të të dy shteteve, duke shfrytëzuar interesat e tyre të përbashkëta kombëtare dhe strategjike.

Diplomacia shqiptare duhet të jetë aktive, profesionale dhe e vazhdueshme, jo vetëm në reagimin ndaj zhvillimeve të ditës, por edhe në ndërtimin e një strategjie afatgjatë për njohjet, anëtarësimin ndërkombëtar dhe forcimin e pozitës së Kosovës.

Njëkohësisht, institucionet e Kosovës duhet të ruajnë besimin e aleatëve përmes transparencës, sundimit të ligjit dhe respektimit të standardeve demokratike. Kritikat duhet të trajtohen me argumente dhe maturi, ndërsa çdo padrejtësi e pretenduar duhet të kundërshtohet përmes mekanizmave ligjorë dhe diplomatikë.

Opinioni i GJND-së i 22 korrikut 2010 ishte një moment i rëndësishëm në rrugën e Kosovës drejt konsolidimit ndërkombëtar. Ai e rrëzoi pretendimin se deklarata e pavarësisë ishte në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare, por nuk i dha fund kundërshtimit politik të Serbisë dhe Rusisë dhe as nuk i zgjidhi të gjitha çështjet që lidhen me njohjen ndërkombëtare.

Raporti i Dick Marty-t dhe krijimi i Dhomave të Specializuara hapën një kapitull të ndjeshëm në debatin ndërkombëtar për luftën e Kosovës. Këto zhvillime duhet të shqyrtohen duke dalluar qartë pretendimet nga provat dhe përgjegjësinë individuale nga vlerësimi i një procesi të tërë historik.

Përgjigjja më e qëndrueshme e Kosovës nuk është mohimi i drejtësisë, por kërkesa për drejtësi të paanshme; nuk është heshtja përballë propagandës, por argumentimi i dokumentuar; nuk është largimi nga aleatët, por diplomacia aktive dhe bashkëpunimi strategjik.

Pavarësia e Kosovës mbrohet duke e shndërruar të vërtetën historike në argument juridik dhe argumentin juridik në diplomaci efektive. Kjo kërkon institucione demokratike, dokumentim të kujdesshëm të së kaluarës, respektim të drejtësisë dhe bashkëpunim të qëndrueshëm me aleatët ndërkombëtarë.

Shtetësia e Kosovës nuk duhet të mbrohet përmes pretendimeve të paprovuara, por përmes së drejtës, fakteve historike dhe diplomacisë profesionale. Vetëm kështu mund të forcohet legjitimiteti ndërkombëtar i Kosovës dhe të sigurohet konsolidimi i saj si shtet sovran e demokratik.