NATALITETI- LINDSHMËRIA NË KOSOVË NË OPTIKËN E DEMOGRAFIT PROF. DR. TEFIK BASHËS

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Gjatë gjithë udhës së tij në botën e dijes, Tefiku ka qenë prej atyre njerëzve që nuk e matin punën me ditë, por me gjurmë. Veprimtaria e tij shkencore dhe hulumtuese nuk është thjesht një listë titujsh, por një rrugë e gjatë kërkimi, ku çdo faqe e shkruar dëshmon këmbënguljen e mendjes dhe përkushtimin e zemrës ndaj së vërtetës. Në këtë rrugëtim, ai ka dhënë një kontribut të gjerë e të qëndrueshëm, duke ndërtuar një trashëgimi që numëron mbi njëqind punime e artikuj shkencor—një shifër që, edhe po të jetë vetëm statistikë në letër, në thelb është një mozaik i pasur idesh, analizash dhe zbulimesh.

Ai ka shkruar libra që ende i mban në dorëshkrim, si punë të pjekura në heshtje, si fjalë që presin dritën e botimit për të marrë vendin e tyre në bibliotekat e kohës. Këto dorëshkrime janë si farë e ruajtur me kujdes: dëshmi se mendimi i tij nuk është ndalur, se gjithnjë ka pasur diçka më shumë për të thënë, për të sistemuar, për të argumentuar. Por krahas këtyre veprave të mbajtura ende në pritje, Tefiku është edhe bashkautor në shumë libra—dhe këtu shfaqet një tjetër dimension i punës së tij: ai nuk ka punuar vetëm për të ndërtuar emrin e vet, por edhe për të ndërtuar dijen si bashkëbisedim, si punë që rritet nga takimi i mendjeve.

Në disa raste, ai ka botuar libra së bashku me kolegë, duke e kthyer procesin e shkrimit në një tryezë pune ku idetë ngjizen e përballen, ku argumenti rafinohet dhe ku rezultatet marrin formë me durim e saktësi. Në raste të tjera, ai ka marrë pjesë me punime me grupe autorësh, aty ku puna shkencore ngjan me një orkestër: secili sjell instrumentin e vet, por harmoninë e përfundimit e krijon fryma e përbashkët. Në këto bashkëpunime, kontributi i tij nuk është thjesht një emër në fund të faqes, por një pjesë e një strukture më të madhe ku përgjegjësia dhe serioziteti i dijes mbahen mbi shpatulla të ndara.

E megjithatë, shtrirja e punës së tij nuk mbyllet vetëm brenda botimeve të zakonshme akademike. Ai ka edhe punime të botuara në enciklopedi ndërkombëtare—një lloj “vule” e pranisë së tij në hapësirën më të gjerë të njohjes, aty ku dija kërkon qartësi, rigorozitet dhe besueshmëri të lartë. Të jesh pjesë e një enciklopedie ndërkombëtare do të thotë që fjala jote të pranohet si referencë, si gur themeli për lexues e studiues të tjerë; do të thotë që mendimi yt të ketë kaluar pragun e komunitetit të ngushtë dhe të ketë hyrë në qarkullimin e dijes së përbashkët.

Ai i qasej librit me një kujdes të rrallë, me atë lloj ndjeshmërie që e kanë vetëm njerëzit që e dinë se një vepër nuk është thjesht letër e lidhur, por mendim i ngulitur në kohë. Për të, libri nuk ishte kurrë një send i mbyllur në raft, por një botë që duhej hapur, dëgjuar dhe gjykuar me maturi. Prandaj, ai nuk mjaftohej me lavdërime të shpejta, as me kritika të lehta; i lexonte me sy të kthjellët dhe me ndërgjegje të rreptë, duke e kërkuar brenda çdo faqeje peshën e argumentit, qartësinë e gjuhës, besueshmërinë e burimeve dhe dinjitetin e përfundimeve.

Me këtë kujdes të hollë, ai i vlerësonte librat që tashmë ishin botuar, duke u dhënë secilit vendin që meritonte: herë duke nxjerrë në pah arritjet, herë duke treguar me delikatesë se ku duhej më shumë saktësi, ku kërkohej më shumë thellim, ku argumenti kishte nevojë për mbështetje më të fortë. Kritika e tij nuk ishte kurrë për të rrënuar, por për të ndërtuar; nuk ishte për të poshtëruar autorin, por për ta forcuar veprën. Ai e kuptonte se vlerësimi i mirëfilltë është ai që të ndihmon të shohësh më qartë, jo ai që të përkund me fjalë të bukura.

Por ndoshta edhe më domethënës ishte raporti i tij me librat që ende nuk ishin botuar—me ato dorëshkrime, ide të pjekura, projekte që qëndronin në prag, duke pritur kohën e tyre. Për këto ai fliste me po atë seriozitet, si të ishin tashmë në qarkullim, sepse ai e dinte se një libër fillon të ketë jetë qysh kur mendimi merr formë, qysh kur autori e kërkon të vërtetën dhe e radhit në fjalë. Ai jepte mendime kritike edhe për këto vepra të pa publikuara, duke orientuar, duke sugjeruar, duke e mbrojtur idenë e botimit si një detyrë ndaj dijes dhe ndaj kujtesës kolektive.

Në këtë mënyrë, ai ishte një lloj rojtari i heshtur i cilësisë: një njeri që nuk e linte librin të kalonte pa u peshuar me arsye, as të mbetej në dorëshkrim pa u shtyrë drejt dritës. Dhe gjithë kjo e bënte punën e tij të çmuar, sepse ai nuk ishte vetëm shkrues apo studiues, por edhe një gjykues i drejtë i fjalës së shkruar—një njeri që e respektonte librin mjaftueshëm sa ta lexonte me dashuri, por edhe me guximin për ta parë me sy kritik.

Prandaj, kur flitet për Tefikun dhe veprën e tij, nuk flitet vetëm për numra, për bibliografi e katalogë. Flitet për një jetë të punuar me durim, për një mendje që nuk e ka parë shkencën si dekor, por si përgjegjësi. Flitet për një punë që herë ka lindur në vetmi, në faqet e dorëshkrimeve, e herë në bashkudhëtim me të tjerë, në libra e punime kolektive. Dhe në të gjitha këto forma—si autor, si bashkautor, si pjesë e një grupi, apo si zë në enciklopedi—ai ka lënë një shenjë të qartë: se dija nuk është vetëm prodhim, por edhe dhënie; jo vetëm karrierë, por edhe trashëgimi.

Por duhet thënë hapur: punimet shkencore nuk janë as pemë, as perime, që të peshohen me kilogram e të numërohen si mall në pazar, duke thënë: “Ja, kaq kam shkruar.” Dija nuk e pranon këtë lloj matjeje të thjeshtë, sepse ajo nuk rritet si prodhim sezonal dhe nuk blihet me peshore. Në shkencë, sasia mund të jetë vetëm një hije e jashtme; vlera e vërtetë fshihet brenda, në thellësinë e argumentit, në qartësinë e mendimit, në saktësinë e fakteve dhe në guximin për ta thënë të vërtetën me përgjegjësi.

Prandaj, kur flasim për punimet e tij, nuk mjafton të numërojmë titujt, sikur të ishin gurë të një rruge pa emër. Më e drejtë është të shohim se çfarë peshe mbajnë ato në vetvete. Dhe këtu mund të thuhet me bindje të plotë, pa frikën e teprimit: çdo punim shkencor që ai ka shkruar e ka peshën e vet shkencore, jo si një shenjë dekorative, por si një shtyllë mendimi. Secili tekst ka dinjitetin e një studimi më vete, sepse nuk është shkruar për të mbushur faqe, por për të ndriçuar një çështje, për të hapur një dritare, për të sqaruar një nyje që ka kërkuar durim e mendje të kthjellët.

Ka njerëz që shkruajnë shumë dhe lënë pak; dhe ka të tjerë që shkruajnë pak, por lënë gjurmë të pashlyeshme. Historia e shkencës e dëshmon këtë me shembuj të mëdhenj. Edhe Ajnshtajni, kur shkroi, nuk u mor me zhurmën e vëllimeve të pafundme. Ai nuk kërkoi të bëhej i madh me dendësinë e librave në raft, por me saktësinë e ideve në letër. Disa faqe të shkruara me rigorozitet, disa mendime të radhitura me qartësi të rrallë, mjaftuan që emri i tij të hynte përgjithmonë në historinë e dijes. Sepse kur fjala është e saktë, ajo bëhet ligj i mendimit; kur ideja është e vërtetë, ajo nuk ka nevojë të përsëritet pafund për t’u dëgjuar.

Në këtë kuptim, punimi shkencor është më shumë si një gur i gdhendur sesa si një grumbullim rëre. Ai kërkon dorë të sigurt, mendje të kthjellët, dhe një ndjenjë përgjegjësie ndaj lexuesit e ndaj kohës. Nuk është e rëndësishme sa herë e ngre çekanin, por çfarë forme i jep gurit. Dhe aty ku çdo punim del si një studim i veçantë, si një mendim i pjekur që mund të qëndrojë më vete, atëherë puna nuk matet më me numër, por me ndikim; jo me faqe, por me peshë; jo me “sa”, por me “çfarë”.

Kështu, ajo që mbetet si thelbi i këtij pohimi është një e vërtetë e thjeshtë, por e madhe: shkenca nuk është garë për të shkruar më shumë—është përpjekje për të shkruar më saktë, më thellë, dhe me kuptim. Dhe kur shkrimi e ka këtë peshë, edhe një punim i vetëm mund të jetë një hap i madh; ndërsa një bibliotekë e tërë, pa këtë peshë, mund të mbetet vetëm letër.

Për këto shkrime, ai shpesh nuk e pati rrugën të shtruar me duartrokitje, por me gjemba. Ishin disa “shkencëtarë” të okupatorit—njerëz që e përdornin fjalën si vegël dhe jo si dritë, që e shndërronin studimin në dekor të pushtetit dhe jo në kërkim të së vërtetës. Në vend të provës, sillnin urdhrin; në vend të logjikës, sillnin qëllimin; dhe kur përballë kishin një mendje të lirë, atëherë kritika e tyre nuk ishte debat, por përpjekje për ta shuar zërin.

Sepse ka një dallim që koha e nxjerr gjithmonë në shesh: një studiues i vërtetë i shërben faktit, ndërsa studiuesi me porosi i shërben skemës. I pari ecën me argumente, i dyti me insinuata. I pari ndërton, i dyti godet. Dhe kur Tefiku shkruante e fliste, ai nuk e kishte zakon të lëkundej nga këto zhurma; ai ishte i atij lloji që e mbante mendimin si shtyllë, jo si flamur që ndryshon me erën.

Më kujtohet një episod i gjallë, si të ishte i gdhendur në kujtesë: kur Tefiku mori pjesë në një konferencë shkencore në Vrnjaçka Banjë, ndoshta viti 1987 apo edhe 1988. Isha edhe unë me të. Ende e kam para syve sallën e asaj konference—ajo hapësirë që duhej të ishte tempull i arsyes, vend ku flet argumenti dhe jo autoriteti. Por aty, nën petkun e “shkencës”, shpesh fshihej edhe hija e politikës, ajo hije që e errëson fjalën dhe e shtyn dialogun drejt përplasjes.

Në atë sallë u ndez një debat i ashpër, i mprehtë si teh: një përballje mes Tefikut dhe Millosh Macurës. Nuk ishte një shkëmbim i thjeshtë mendimesh, por një ndeshje e hapur midis dy mënyrave të të menduarit: njëra që kërkonte të vërtetën përmes arsyes, dhe tjetra që përpiqej ta kontrollonte të vërtetën përmes pozitës. Debati u ngjit shpejt në ton, jo nga dëshira për të shpjeguar më mirë, por nga pamundësia për ta pranuar një zë që nuk pajtohej me versionin e paracaktuar.

E çuditshme si në ato çaste, njeriu e kupton se sa e kushtueshme është të flasësh drejt në kohë të shtrembër. Në një konferencë, ku fjala duhej të ishte e lirë, liria e fjalës shpesh bëhej provë guximi. Tefiku nuk hyri në atë debat për të bërë “spektakël”, por sepse e ndjente se heshtja do të ishte bashkëpunim me shtrembërimin. Ai e dinte se kur argumenti sulmohet nga porosia, nuk mjafton të jesh i ditur—duhet të jesh edhe i fortë.

Dhe aty, në atë sallë të Vrnjaçka Banjës, midis fjalëve që priteshin e përplaseshin, unë pashë diçka më shumë se një debat akademik. Pashë një njeri që e mbante dijen si mburojë, por edhe si përgjegjësi. Pashë se si një punim shkencor mund të bëhet arenë ku ballafaqohen jo vetëm statistika e fakte, por edhe dinjiteti, e vërteta, dhe frika e atyre që e ndiejnë se e vërteta u rrëshqet nga duart. Dhe pavarësisht ashpërsisë së atij debati, një gjë mbeti e qartë: kur shkruan e flet me argumente, mund të të kritikojnë, mund të të sulmojnë, por nuk mund ta rrëzojnë lehtë atë që e ke ndërtuar mbi të vërtetën.

Debati atëherë u përqendrua te një temë që, në letër, dukej thjesht demografike, por në të vërtetë prekte damarë të thellë shoqërorë e politikë: nataliteti i lartë në Kosovë dhe “pasojat” që Millosh Macura i parashtronte sipas këndvështrimit të tij. Ishte një nga ato çaste kur numrat nuk flasin vetëm si statistika, por shndërrohen në fjalë të ngarkuara, në shenja që secili përpiqet t’i lexojë sipas interesit të vet. Në sallë, tema u ngrit si një re e rëndë: a është lindshmëria vetëm një tregues social, apo një instrument i interpretuar politikisht?

Tefiku, në këtë përballje, nuk e pranoi që një dukuri njerëzore të shpjegohej me një fjalë të vetme dhe aq më pak me një akuzë. Ai solli argumente që vinin nga toka, nga jeta reale, nga përditshmëria e njerëzve. Ai e shpjegoi pse nënat shqiptare, në atë realitet, sillnin më shumë fëmijë në jetë: sepse varfëria e kishte bërë jetën të pasigurt dhe të brishtë; sepse papunësia i kishte lënë familjet pa mbështetje dhe pa horizont; sepse mungesa e shkollimit, e edukimit dhe e mundësive i kishte lënë gratë e vajzat në rrathë të mbyllur tradite dhe pamundësie. Ai e tha me fjalë të qarta: kur shoqëria nuk i hap dyert, jeta i gjen rrugët e veta—dhe shpesh ato rrugë kalojnë përmes familjes së madhe, përmes lindjes, përmes idesë se fëmijët janë njëkohësisht shpresë dhe mburojë.

Në logjikën e tij, lindshmëria nuk ishte “projekt”, por pasojë. Ishte pasojë e kushteve ekonomike e sociale; pasojë e një realiteti ku siguria nuk vinte nga shteti, por nga shtëpia; ku e ardhmja nuk ndërtohej me karrierë, por me krahë pune; ku pensioni i pleqërisë, në mungesë të sistemit, bëhej vetë fëmija. Ai e shihte nënën shqiptare jo si simbol propagande, por si qenie njerëzore e vendosur në kushte të vështira, ku vendimet e jetës shpesh nuk merren nga luksi, por nga nevojë.

Ndërsa Macura, sipas asaj që paraqiti, e ngushtoi gjithë këtë panoramë të gjerë në një argument të vetëm, të thjeshtuar dhe të mprehtë si etiketë: nacionalizmi. Ai pretendoi se ndjenja kombëtare te shqiptarët ishte aq e theksuar, sa kishte ndikuar edhe te lindshmëria—sikur të ishte nacionalizmi ai që i shtynte nënat të lindnin më shumë, me synimin që “nesër” shqiptarët të ishin numerikisht më të shumtë në Jugosllavi. Në këtë këndvështrim, fëmija nuk ishte më fëmijë, por shifër; nuk ishte më gëzim, por “strategji”; nuk ishte më jetë, por instrument i një frike politike.

E këtu, përplasja u bë edhe më e ashpër, sepse nuk ishte thjesht për numra, por për mënyrën si shihen njerëzit. Tefiku kërkonte të kuptohej situata; Macura kërkonte të etiketohej. Tefiku përpiqej ta shpjegonte lindjen si rrjedhojë e kushteve dhe padrejtësive; Macura e paraqiste lindjen si qëllim të paramenduar, si “rrezik” që duhej lexuar në optikë politike.

Në thelb, ai debat ishte një pasqyrë e dy botëve: njëra botë ku shkenca shërben për ta kuptuar njeriun dhe për t’ia dhënë dinjitetin shpjegimit; dhe një botë tjetër ku “shkenca” përdoret për ta përforcuar frikën, për të ngritur dyshime, për të ushqyer narrativa që i përkasin pushtetit më shumë se së vërtetës. Dhe në mes të kësaj përplasjeje, qëndronte një e vërtetë e thjeshtë: kur shoqëria i varfëron njerëzit, kur ua mbyll rrugët e shkollës e të punës, atëherë edhe lindshmëria—si shumë dukuri të tjera—nuk mund të kuptohet pa e parë plagën që e ushqen. Sepse fëmijët nuk lindin për të bërë “statistikë politike”; ata lindin në rrethana konkrete, në shtëpi konkrete, në jetë që shpesh kërkon të mbijetojë para se të ëndërrojë.

Raste të tilla polemizuese nuk ishin të rralla; përkundrazi, ato duket se e shoqëruan shpesh rrugëtimin e tij, si hija që i rri pranë njeriut sa herë ecën drejt dritës. Kishte plot përballje ku fjala nxehej, ku qëndrimet përplaseshin, ku në vend të qetësisë akademike ndjehej një tension që vinte nga jashtë shkencës, nga ato rryma të padukshme që herë e shtyjnë mendimin të shtrembërohet e herë përpiqen ta bëjnë heshtjen më të rehatshme se e vërteta.

Por unë e përmenda pikërisht këtë rast, sepse aty isha vetë e pranishme; e pashë me sytë e mi, e dëgjova me veshët e mi, dhe e ndjeva në ajrin e sallës se si një debat mund të marrë formën e një prove: prove për argumentin, për dinjitetin, për guximin e të thënit të vërtetës kur ajo nuk u pëlqen të gjithëve. Dhe edhe sot, kur e kujtoj, më rikthehet jo vetëm përmbajtja e fjalëve, por edhe pesha e çastit—ajo ndjesi e rrallë kur e kupton se në një sallë konference, për një moment, shkenca dhe morali ecin krah për krah.

Më kujtohet sidomos se si shumë shkencëtarë të tjerë e përkrahën Tefikun. Nuk ishte një mbështetje e dhënë nga simpatia, por një pranim i fituar me argument. Ata e kuptuan se ai nuk po fliste me nerv, as me parullë, por me arsye; jo për të mposhtur dikë, por për të mbrojtur një të vërtetë që mund të provohej. Dhe kjo është gjëja më e rëndë në shkencë: jo të flasësh fort, por të flasësh drejt.

Kur debati u mbyll, mbeti një jehonë tjetër në sallë—ajo jehonë që vjen kur një argument është aq i qartë, sa nuk rrëzohet me zë, as me autoritet, as me insinuata. Shumë prej tyre e përgëzuan për atë që kishte sjellë: argumente të qëndrueshme, të pakundërshtueshme në aspektin shkencor, të ndërtuara mbi logjikë, mbi fakte, mbi kuptimin e realitetit. Ishin argumente që nuk i përkisnin një rasti të rastësishëm, por një mënyre të të menduarit: të shohësh njeriun para shifrës, rrethanën para paragjykimit, dhe të vërtetën para narrativës.

Në fund të fundit, polemikat shkojnë e vijnë, si stuhitë që trazojnë sipërfaqen; por ajo që mbetet është thelbi—dhe thelbi i asaj dite, për mua, ishte ky: kur argumenti është i pastër dhe i mbështetur në shkencë, ai gjen gjithmonë aleatë, edhe në heshtje, edhe në salla ku presioni është i padukshëm. Dhe ndonjëherë, mjafton një debat i tillë, i përjetuar nga afër, që të kuptosh se sa e rëndësishme është të kesh njerëz që nuk e tradhtojnë dijen—sepse në çaste të caktuara, mbrojtja e argumentit bëhet edhe mbrojtje e dinjitetit njerëzor.

Që nga vitet ’80, Kosova dhe shqiptarët u vunë nën një lloj rrethimi të përhershëm—një rrethim që nuk vinte vetëm me polici, me masa politike e me shtypje të drejtpërdrejtë, por edhe me fjalë, me “analiza”, me interpretime të përpunuara për t’i dhënë formë një akuze të vazhdueshme: nataliteti. Sikur lindja e fëmijëve të ishte një faj, sikur jeta që vjen në dritë të duhej të justifikohej para tribunave të pushtetit, sikur barku i nënës të ishte bërë objekt hetimi e dyshimi. Në vend që të shihej si shenjë e një realiteti social, lindshmëria u shndërrua në pretekst sulmi—një shënjestër e re për t’u përdorur kundër një populli që kërkonte të jetonte, të mbijetonte dhe të ruante dinjitetin e vet.

Në atë klimë të ndezur, ku shifra kthehej në armë dhe statistika përdorej si gjuhë presioni, Tefiku ishte gjithmonë aty. Si një zë që nuk pranoi të zbehej, ai doli vazhdimisht për ta mbrojtur të vërtetën me argumente, për ta kthyer debatin nga insinuata te analiza, nga propaganda te shkenca. Ai e dinte se kur një popull sulmohet edhe për mënyrën si lind, atëherë sulmi nuk është më demografik—është moral, është politik, është përpjekje për ta bërë jetën të duket si rrezik. Dhe ai nuk e lejoi këtë shtrembërim të mbetet pa përgjigje.

Me këmbëngulje, ai i vendosi përballë sulmit të njëanshëm një arsenal arsyesh: rrethanat ekonomike, varfëria, papunësia, mungesa e shkollimit, mungesa e perspektivës, tradita e shoqërisë rurale, dhe mbi të gjitha realiteti i një jete të kufizuar nga politika e diskriminimit. Në fjalën e tij, nataliteti nuk ishte mitologji e frikës, por pasojë e kushteve konkrete; nuk ishte plan i fshehtë, por reflektim i një bote ku familja shpesh mbetet i vetmi institucion i qëndrueshëm. Ai i jepte lindjes kontekst, dhe me kontekstin, ia kthente nënës dinjitetin që propaganda përpiqej t’ia merrte.

Por pushteti okupues, bashkë me disa demografë të tij, e çuan këtë sulm në një nivel të ulët e të dhimbshëm—aq larg sa të përdornin krahasime çnjerëzore. Madje, në një prej atyre rrëshqitjeve të turpshme, nënën shqiptare e krahasuan me lavatriqe: si të ishte një makinë prodhimi, një send pa shpirt, pa mendim, pa ndjenjë; si të mos ishte nënë, por mekanizëm; si të mos sillte jetë në botë, por “nxirrte shifra”. Ky krahasim nuk ishte thjesht fyerje—ishte një përpjekje për ta zhveshur gruan nga fisnikëria, për ta kthyer në objekt, për ta bërë të pranueshëm përçmimin dhe kontrollin.

Sepse kur një pushtet arrin të flasë për nënën në gjuhën e pajisjeve, ai po përgatit terrenin që të flasë edhe për popullin në gjuhën e “problemit”. Dhe kur njeriu shpallet “problem”, atëherë çdo padrejtësi nis të duket “zgjidhje”. Kjo është logjika e errët e gjuhës çnjerëzore: fillon me metafora poshtëruese dhe përfundon në politika shtypëse.

Në këtë errësirë, Tefiku qëndroi si kundërpeshë. Ai nuk e mbrojti vetëm një statistikë; ai mbrojti nderin e një shoqërie, dinjitetin e një nëne, të drejtën e një populli për të mos u demonizuar për faktin se jeton. Sepse të mbrosh nënën nga një krahasim i tillë do të thotë të mbrosh vetë njerëzoren nga makineria e propagandës. Dhe kur dikush e bën këtë me argumente, me qetësi, me shkencë, ai nuk shkruan vetëm për natalitetin—ai shkruan për dinjitetin, për të vërtetën, për jetën që nuk duhet të kërkojë falje pse ekziston.

Tefiku nuk u mjaftua kurrë me të folurën sipërfaqësore, as me shpjegimet e gatshme që u pëlqejnë atyre që kërkojnë t’i mbajnë gjërat të thjeshtuara për t’i bërë më të përdorshme politikisht. Ai shkroi me këmbëngulje dhe me argument për natalitetin e mortalitetin, jo vetëm brenda Kosovës, por edhe në trojet e tjera shqiptare, duke e parë këtë temë si pjesë të një tabloje më të gjerë shoqërore. Me një vështrim që nuk nguroi të dalë përtej kufijve, ai bëri krahasime me shtetet e Ballkanit e më gjerë, duke e vendosur realitetin shqiptar në një hartë të madhe demografike, ku shifrat flasin vetëm atëherë kur di t’i lexosh me mendje të kthjellët.

Në shkrimet e tij, nataliteti dhe mortaliteti nuk janë numra të ftohtë, as rreshta statistikash që mbarojnë në fund të tabelës. Ato janë gjurmë të jetës: tregojnë si jeton një shoqëri, si ushqehet, si shërohet, si punësohet, si arsimohet, si e imagjinon të ardhmen. Sepse aty ku varfëria e mbërthen njeriun, ku e nesërmja është e pasigurt, ku punësimi është i rrallë dhe edukimi i kufizuar, familja shpesh bëhet strehë e vetme, dhe lindja—përtej çdo romantizmi—shndërrohet edhe në mburojë, edhe në shpresë, edhe në mënyrë mbijetese. Ndërsa aty ku shoqëria ecën përpara me ritëm të shpejtë ekonomik, ku mundësitë hapen, ku shkolla zgjatet, ku gratë kanë më shumë rrugë për të zgjedhur jetën, ku shërbimet shëndetësore dhe siguria sociale janë më të zhvilluara—atëherë ndryshon edhe ritmi i lindjes. Jeta organizohet ndryshe, prioritetet renditen ndryshe, dhe vetë koncepti i familjes merr një formë tjetër.

Dhe pikërisht këtë Tefiku e dëshmoi me argumente të qarta: se në përgjithësi, shtetet që kanë zhvillim më të hovshëm ekonomik priren të kenë natalitet më të ulët; ndërsa vendet më të varfra, të mbetura pas në zhvillim, shpesh shfaqin lindshmëri më të lartë. Është një rregullsi që shfaqet si një ligj i heshtur i shoqërive: pasuria, arsimi dhe urbanizimi e ndryshojnë sjelljen demografike; ndërsa varfëria, pasiguria dhe mungesa e perspektivës e mbajnë të gjallë modelin e familjes së madhe.

Në këtë mënyrë, Tefiku e zhvendosi diskutimin nga paragjykimi te shpjegimi. Ai tregoi se nuk mund të flasësh për natalitetin pa folur për ekonominë; nuk mund të gjykosh lindshmërinë pa kuptuar jetën e nënës; nuk mund të përdorësh shifrat si akuzë pa e parë shkakun që i ushqen ato. Në analizat e tij, demografia bëhet si një pasqyrë e shoqërisë: sa më e zhvilluar të jetë jeta publike, aq më e planifikuar bëhet jeta private; sa më e rëndë të jetë varfëria, aq më shumë shpresa kërkon të çohet përpara, edhe nëpërmjet numrit të fëmijëve.

Dhe kështu, në vend që nataliteti të mbetej një temë e përdorur për të ngritur frikë e për të shënjestruar popuj, ai e ktheu atë në atë që duhet të jetë: një fushë ku shkenca shpjegon, ku argumenti qartëson, dhe ku njeriu nuk reduktohet në shifër, por ku shifra shërben për ta kuptuar njeriun.

Por duhet kuptuar edhe një e vërtetë tjetër, më e thellë se vetë statistikat: gjatë okupimit, në Kosovë, pothuajse çdo gjë që ndodhte—qoftë në shtëpi, në shkollë, në treg, në fshat a në qytet—kalonte përmes një prizmi të vetëm, të errët e të njëanshëm: prizmit të “nacionalizmit”. Okupatori nuk e shihte jetën si jetë, por si dyshim; nuk e shihte përditshmërinë si përpjekje për të mbijetuar, por si “plan”; nuk e shihte familjen si vatër njerëzore, por si “rrezik” që duhej interpretuar e kontrolluar. Dhe kështu, edhe gjërat më intime, më të natyrshme, më njerëzore—si lindja e një fëmije—u morën peng nga një narrativë politike.

Në atë logjikë të pushtetit, shqiptari nuk mund të ishte thjesht prind; duhej të ishte domosdo “ideolog”. Nëna nuk mund të ishte thjesht nënë; duhej të ishte “instrument”. Fëmija nuk mund të ishte thjesht jetë e re; duhej të ishte “llogari e ardhshme”. Çdo foshnjë, në vend që të pritej me urim e bekim, lexohej si një shenjë “projekti”, sikur barku i nënës të ishte një institucion ushtarak, jo një mrekulli njerëzore. Dhe nga kjo frikë e ndërtuar mbi paragjykim, u krijua edhe ajo akuzë e njohur, e përsëritur me këmbëngulje: se ne shqiptarët lindnim fëmijë vetëm që “nesër” të kishim sa më shumë pushkë—sa më shumë krahë për rezistencë, sa më shumë trupa për mbrojtje e çlirim.

Kjo është një nga ato mënyra të rrezikshme të të menduarit që e kthen njeriun në objekt llogarie. Sepse kur një pushtet fillon ta lexojë lindjen si kërcënim, ai në të vërtetë po e shpall jetën armike. Ai po thotë: edhe e drejta për të vazhduar, për të pasur familje, për të sjellë fëmijë në botë, duhet të jetë e dyshimtë—duhet të jetë e kontrolluar—duhet, nëse mundet, edhe e frenuar. Dhe aty ku jeta bëhet “faj”, fillon një shtypje që nuk kufizohet vetëm në politikë, por hyn deri në frymëmarrjen e njerëzve.

Por në realitet, një shoqëri nuk lind vetëm për pushkë; ajo lind edhe për bukë, për dashuri, për vazhdimësi, për shpresë. Njerëzit sjellin fëmijë në botë sepse kërkojnë të mos shuhet drita e shtëpisë; sepse në kohë të vështira familja bëhet strehë; sepse në mungesë sigurie sociale, fëmija bëhet edhe shpresë, edhe mbështetje; sepse tradita, rrethanat, varfëria, mungesa e arsimit, dhe vetë struktura e shoqërisë ndikojnë në mënyrën si ndërtohet jeta. Por okupatori nuk donte t’i shihte këto. Ai nuk kërkonte të kuptonte; ai kërkonte të etiketonte.

Dhe kështu, në vend që të pyeste: “Pse është ky realitet i tillë?”, ai shpikte përgjigjen që i duhej: “Sepse kështu duan ata.” Në vend që ta pranonte varfërinë si pasojë të politikave shtypëse, ai e maskonte atë me akuza ideologjike. Në vend që të shihte nënën si njeri, e shihte si simbol. Në vend që ta linte fëmijën të ishte thjesht fëmijë, e kthente në metaforë lufte.

Kjo ishte drama e asaj kohe: jo vetëm të jetoje nën presion, por të të interpretohej edhe jeta si krim. Dhe prandaj, ta kuptosh atë periudhë do të thotë ta kuptosh se si pushteti i okupimit e shndërroi edhe aktin më natyror të ekzistencës—lindjen—në fushëbetejë të propagandës. Sepse aty ku nuk të lejohet as të lindësh pa u gjykuar, aty shtypja nuk është më vetëm politike: ajo bëhet sulm ndaj vetë qenies.

Dhe, në njëfarë mënyre, pas kaq shumë debatesh, analizash e shkrimesh që rrotulloheshin pareshtur rreth pyetjes pse në Kosovë nataliteti ishte kaq i lartë—pas gjithë atij zhurmimi “shkencor” që shpesh fshehte ankth politik—u bë gjithnjë e më e qartë se nuk ishin thjesht shifrat ato që i shqetësonin. Nuk ishte vetëm statistika që ua prishte gjumin, por vetë kuptimi që ata ia vishnin shifrës: frika nga vazhdimësia, frika nga gjallëria, frika nga një popull që, edhe kur i merrej liria, nuk ia merrnin dot jetën.

Sepse pushteti okupues, si çdo pushtet që ndërtohet mbi frikë, nuk trembet aq nga e tashmja sa nga e nesërmja. Dhe “e nesërmja” në Kosovë kishte një emër që ata s’e thoshin dot pa nervozizëm: fëmijët. Ishin ata që e kthenin jetën në kundërshtim të heshtur, që e bënin kohën të punonte për një të ardhme tjetër, edhe kur e sotmja mbahej me forcë. Prandaj, frika nga fëmijët e Kosovës nuk ishte frikë nga foshnjat, por frikë nga vetë ripërtëritja e shpresës—nga fakti se një popull mund të shtypet, por nuk shuhet.

Dhe këtu del ajo fjali e rëndë, e lënë si shenjë në kujtesën e kësaj historie: se Vasa Çubrilloviqi, me gojën dhe dorën e vet, e kishte thënë se “në Kosovë na mundi nëna shqiptare.” Një fjali që tingëllon si pranim i hidhur, si rrëfim i padëshiruar: se, përtej të gjitha planeve, politikave dhe dhunës, kishte diçka që nuk u nënshtrua dot—nëna. Jo si figurë romantike, por si forca më e thjeshtë dhe më e pamposhtur e vazhdimësisë njerëzore.

Dhe Tefiku, këtë të dhënë, e merr e nuk e lë të mbetet vetëm një citim që qarkullon si thashethem e historisë. Ai e vendos në kornizën e vet të argumentit, e shpjegon, e lidh me rrethanat, e shpalos si provë të asaj që pushteti përpiqej ta maskonte me teori: se problemi nuk ishte nataliteti si fenomen biologjik, por nataliteti si simbol i qëndrueshmërisë. Ai e argumenton bukur—me qartësi e me logjikë—se pse pikërisht nëna shqiptare u bë shënjestra e narrativave dhe e fyerjeve: sepse ajo, pa armë në dorë, pa pushtet mbi tavolina, e mbante të hapur derën e së ardhmes.

Në këtë lexim, fjalia “na mundi nëna shqiptare” nuk është vetëm një shprehje—është një dritare që tregon se ku e kishte rrënjën tmerri i pushtetit: jo te një numër i lindjeve, por te vetë ideja se një popull, edhe nën presion, mund të vazhdojë të rritet, të mbijetojë, të ruajë frymën e vet. Dhe në këtë mënyrë, Tefiku e kthen atë pohim në argument shkencor e në dëshmi historike: një dëshmi se herë-herë, forca më e madhe nuk vjen nga zhurma e armëve, por nga heshtja e jetës që vazhdon.

Dhe krejt në fund—si një kthesë e heshtur e historisë që vjen pa daulle e pa flamuj—kur nataliteti te shqiptarët ra ndjeshëm, atëherë ndodhi diçka edhe më domethënëse se vetë rënia e shifrave: ra zhurma. U shua papritur ai kor i dikurshëm alarmesh, u fashit ai pasion i stisur për “analiza” e “pasoja”, u tret ajo etje për t’i numëruar foshnjat si të ishin argumente politike. Tash kanë kaluar dekada dhe, çuditërisht, askush nuk merret më me këtë temë; askujt nuk i pengon, askush nuk e sheh si rrezik, askush nuk e mban më si “çështje urgjente”. Sikur ajo që dikur quhej kërcënim, sot të mos ketë më as emër.

Dikur, nataliteti i lartë në Kosovë ishte bërë shënjestër e përditshme: një gur që e hidhnin në çdo debat, një arsye që e përmendnin për të justifikuar frikën, një pretekst për të shpikur motive, për të ngjitur etiketa, për të ndërtuar teori që s’i mbante as shkenca, as njeriu. Në atë kohë, “kujdestarët” e natalitetit të madh ishin të zellshëm—flisnin me ton urdhërues, shkruanin me mllef, i mbanin ligjëratat si të ishin gjykime, dhe në çdo shifër shihnin jo jetë, por një “problem”. Ata kishin zë, sepse zëri i tyre ushqehej nga një pushtet që kishte nevojë për frikë. Kishin platformë, sepse propaganda i donte. Kishin audiencë, sepse zhurma i mbulonte pyetjet e vërteta.

Por sot, kur shifrat u ulën, u pa qartë se sa e rreme ishte ajo frikë e dikurshme. Sepse po të ishte vërtet çështje shkencore, do të duhej të vazhdonte edhe sot vëmendja—të kishte brengë për të ardhmen, për plakjen e popullsisë, për boshatisjen e fshatrave, për mungesën e krahut të punës, për rrudhjen e familjes. Po të ishte vërtet “shqetësim” për shoqërinë, do të duhej të flitej edhe tani, ndoshta edhe më shumë. Por jo—tani, heshtje. Dhe kjo heshtje flet më fort se çdo debat i dikurshëm.

Kujdestarët e atëhershëm të natalitetit të madh në Kosovë sot kanë mbetur pa zë. Jo sepse nuk kanë më ç’të thonë, por sepse nuk kanë më çfarë të frikësojnë. Dikur, e përdornin natalitetin si kambanë alarmi për t’i trembur të tjerët; sot, kur kambana nuk bie më, ata s’kanë më arsye të ngrihen në podium. U ka rënë preteksti nga duart, u ka rënë maska nga fytyra: sepse u kuptua se nuk i shqetësonte shifra si fenomen, por shifra si mjet. Nuk i shqetësonte jeta; i shqetësonte kuptimi politik që ia ngjisnin jetës.

Dhe kështu, historia e bën atë që di ta bëjë më mirë: e vendos të vërtetën në provë të kohës. Rënia e natalitetit, në vetvete, mund të jetë lajm i rëndë për një shoqëri—sepse çdo ulje e vazhdueshme mbart edhe pyetje të tjera: për ekonominë, për shpresën, për emigrimin, për të ardhmen. Por edhe më e rëndë, në një kuptim tjetër, është kjo: se sot askush nuk alarmohet, sepse alarmi i dikurshëm nuk ishte për të mirën e shoqërisë. Ishte për të mirën e narrativës.

Dhe në këtë “fund” të gjatë, ku shifrat kanë ndryshuar, mbetet një mësim i hidhur: sa lehtë mund të ngrihet zëri kur shifrat shërbejnë për të sulmuar një popull, dhe sa shpejt shuhet ai zë kur shifrat nuk mund të përdoren më si armë.

11 shkurt 2026

Prishtinë