Miti i “kishave serbe mesjetare”: një rishqyrtim kritik historik dhe arkivor
Nga Fahri Xharra
Në historiografinë nacionaliste të Ballkanit Perëndimor është përhapur gjerësisht teza se kishat ortodokse mesjetare në Bosnje, Hercegovinë, Kosovë, Dalmaci dhe Kroaci përfaqësojnë dëshmi të një pranie të pandërprerë serbe që nga mesjeta. Ky artikull argumenton se ky pretendim përbën një anakronizëm historiografik, i krijuar kryesisht në shekullin XIX, dhe nuk mbështetet në dokumentacionin mesjetar apo osman. Përmes analizës së burimeve arkivore osmane, akteve austro-hungareze dhe dokumenteve kishtare, tregohet se termi “kishë serbe” është produkt modern administrativ dhe kombformues, jo realitet mesjetar.
- Hyrje: problemi i terminologjisë historike
Historia mesjetare e Ballkanit shpesh lexohet përmes kategorive kombëtare moderne. Një nga shembujt më problematikë të këtij transferimi anakronik është përdorimi i termit “kishë serbe mesjetare” për objektet e kultit ortodoks të ndërtuara para shekullit XIX. Ky artikull synon të tregojë se, në periudhën mesjetare, kisha ortodokse nuk kishte karakter etnik, por funksiononte brenda një juridiksioni fetar universal, ku identiteti kombëtar modern ishte i panjohur.
- Kisha ortodokse në mesjetë: juridiksion, jo etni
Në mesjetë, strukturimi i kishës ortodokse në Ballkan bazohej në:
dioqeza dhe mitropoli,
varësi kanonike nga Patriarkana e Kostandinopojës,
patronazh lokal fisnor ose dinastik.
Asnjë dokument mesjetar:
nuk përdor termin “kishë serbe” si kategori etnike,
nuk e lidh pronësinë e kishës me një komb në kuptimin modern.
Edhe kishat e ndërtuara nga dinastitë e Nemanjidëve ishin kisha ortodokse të një sundimtari, jo “kisha kombëtare serbe”.
- Dëshmia osmane: mungesa absolute e “kishave serbe”
Pas pushtimit osman (shek. XV), dokumentacioni administrativ ofron një pasqyrë të qartë dhe të verifikueshme.
Në defterët osmanë:
nuk ekziston termi “serb” si kategori kishtare;
kisha regjistrohen si:
kilise (kishë),
manastir,
objekte të hıristiyanëve.
Burime:
Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Tahrir Defteri Bosna, TD 146
BOA, Tahrir Defteri Hersek, TD 174
Në këto dokumente, identiteti etnik është irelevant për administratën osmane, çka përjashton çdo vazhdimësi të pretenduar serbe institucionale.
- Patriarkana e Pejës: juridiksion fetar, jo etni
Edhe kur Patriarkana e Pejës rifiton autonomi (1557), ajo funksionon si:
autoritet fetar për ortodoksët,
pa ndarje etnike.
Në regjistrat e saj:
përdoret terminologji fetare,
jo kombëtare.
Termi “serb” shfaqet sporadikisht dhe pa kuptim etnik modern, shpesh si referencë gjeografike ose politike.
- Ndërhyrja vendimtare e shekullit XIX
5.1. Austro-Hungaria dhe institucionalizimi i emrit “serb”
Pas vitit 1878, Austro-Hungaria:
merr administrimin e Bosnjës dhe Hercegovinës,
vendos nevojën për kategorizim etnik.
Në këtë kontekst:
të gjitha kishat ortodokse regjistrohen si “serbe”
Ky veprim:
nuk pasqyron realitetin mesjetar,
por krijon një realitet të ri juridik dhe identitar.
Burime:
Österreichisches Staatsarchiv (ÖStA), Bosnien-Herzegowina Verwaltungsakten
Volkszählung Bosnien 1885, 1895, 1910
5.2. Retro-projektimi historik
Pas institucionalizimit:
termi “kishë serbe” projektohet prapa në mesjetë,
kishat ortodokse mesjetare riemërtohen si serbe,
krijohet iluzioni i vazhdimësisë së pandërprerë.
Ky proces përfaqëson një manipulim terminologjik, jo fakt historik.
- Arbër, thrakas dhe komunitete lokale si ndërtues realë
Studimet etnohistorike dhe burimet perëndimore tregojnë se:
shumë kisha ortodokse janë ndërtuar nga:
arbër ortodoksë,
thrakas te fiseve te ndryshme
komunitete lokale sllave pa identitet serb.
Këto komunitete:
u serbizuan më vonë,
por nuk ishin serbe në momentin e ndërtimit të kishave.
- Krahasim metodologjik europian
Pretendimi për “kisha serbe mesjetare” është analog me:
quajtjen e kishave bizantine në Greqi si “greke”,
quajtjen e kishave romane në Francë si “franceze”.
Në historiografi kritike, këto konsiderohen gabime metodologjike.
- Përfundim
Nga analiza e burimeve del qartë se:
Nuk ekzistojnë “kisha serbe” në mesjetë si kategori etnike;
Kishat ishin ortodokse, jo kombëtare;
Termi “kishë serbe” është produkt i shek. XIX;
Pretendimi i vazhdimësisë mesjetare është anakronizëm historiografik.
Konkluzion
Miti i “kishave serbe mesjetare” është ndërtim modern kombëtar, i pambështetur në burime mesjetare apo osmane, dhe duhet rishqyrtuar në dritën e dokumentacionit arkivor.
Bibliografi bazë
Tacitus, Germania
Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), TD 146, TD 174
Österreichisches Staatsarchiv (ÖStA), BHV
John Fine, The Late Medieval Balkans
Noel Malcolm, Bosnia: A Short History
Nathalie Clayer, Aux origines du nationalisme albanais
Fahri Xharra 06.01.26
Gjakovë
