Mary Sherman Morgan, një grua gjeni që u mbulua me harrim

Përgatiti: Albert Vataj

Në funeralin e saj, një i panjohur iu afrua djalit të saj.

“Nëna juaj shpëtoi e vetme programin hapësinor amerikan,” i tha burri. “Dhe askush nuk e di, përveç një grushti plakash.”

George Morgan nuk kishte asnjë ide për çfarë po fliste ai njeri. Ai e dinte që e ëma kishte punuar në sektorin aerohapësinor. E dinte që ishte e zgjuar. Por kishte kaluar vite, si adoleshent, duke ndërtuar raketa artizanale në shkretëtirën e Arizonës bashkë me shokët, dhe nuk i kishte shkuar kurrë në mendje t’i kërkonte ndihmë së ëmës.

Tani ajo kishte vdekur. Dhe ai ishte gati të zbulonte se Mary Sherman Morgan kishte qenë një nga shkencëtaret e raketave më të rëndësishme në historinë amerikane.

Ajo lindi më 4 nëntor 1921, në një fermë tejet të varfër në Ray, Dakota e Veriut, popullsia rreth 300 banorë. E dyta më e vogël nga gjashtë fëmijë, Mary u rrit në një shtëpi që i biri më vonë do ta përshkruante si të përcaktuar nga “vëllezër sundues dhe prindër indiferentë.” I ati e mbajti larg shkollës për të punuar në fusha. Jo për disa muaj, por për vite të tëra.

Në moshën nëntëvjeçare, Mary Sherman ende nuk dinte të lexonte. Nuk dinte të shkruante. Nuk kishte parë kurrë brendësinë e një klase.

Pastaj ndërhynë shërbimet sociale. Një punonjëse sociale mbërriti në fermë dhe i tha të atit të Mary-t se do të arrestohej nëse nuk e regjistronte vajzën në shkollë. Punonjësja sociale nuk u ndal me aq. I siguroi Mary-t mësime hipizmi, dhe një kalë, me të cilin, vajza të mund të udhëtonte deri në shkollën me një klasë.

Ai kalë ndryshoi gjithçka.

Mary e përthithi arsimin pikërisht ashtu siç ia kishin mohuar. Megjithëse filloi me tre vite vonesë ndaj bashkëmoshatarëve, u diplomua në Ray High School në vitin 1940 si e para e klasës.

Por familja e saj nuk kishte asnjë synim ta linte të vazhdonte. Universiteti nuk ishte për vajzat e fermës.

Kështu që Mary iku nga shtëpia.

Ajo e kishte planifikuar arratisjen prej muajsh, duke korresponduar fshehtas me Minot State University përmes famullisë katolike lokale, i vetmi adresim që mund të përdorte pa u kapur nga i ati. Të nesërmen e diplomimit, në orët e para të mëngjesit, u largua fshehurazi dhe mori një autobus jashtë qytetit.

U regjistrua në Minot State për të studiuar kimi, më pas u transferua në DeSales College në Toledo, Ohio. Paratë ishin të pakta. Bursat e saj ishin modeste, 500 dollarë nga PTA e Ray-t, pak më shumë nga kolegji. Jetonte me një teze me të cilën nuk ishte e afërt, duke u fshehur nga një familje që nuk kishte asnjë interes për arsimin e saj.

Pastaj erdhi lufta.

Ishte viti 1942. Burrat po niseshin jashtë atdheut. Vendi kishte dëshpërimisht nevojë për kimistë. Një rekrutues iu afrua Mary-t me një ofertë të çuditshme, një punë në një fabrikë në Ohio, për të bërë një punë që nuk mund ta përshkruante, për qëllime që nuk mund t’i shpjegonte. Do t’i duhej një certifikatë sigurie “tepër sekret”.

Mary-t i duheshin para. E pranoi punën.

Bëhej fjalë për Plum Brook Ordnance Works, një fabrikë municionesh që prodhonte eksplozivë për ushtrinë. Mary punonte me kimikate shumë të paqëndrueshme, duke testuar pastërtinë e acidit nitrik dhe duke mësuar kiminë e rrezikshme të asaj që bën gjërat të shpërthejnë.

Ajo ishte e zonja.

Kur lufta përfundoi, përfunduan edhe karrierat e shumë grave. Burrat u kthyen në shtëpi. Pritej që gratë të tërhiqeshin. Mary Sherman refuzoi.

Mori një autobus për në Kaliforni dhe aplikoi në North American Aviation, një kompani mbrojtjeje që ndërtonte motorë raketash për programin hapësinor ende në lindje të Shteteve të Bashkuara. E punësuan në vitin 1947, jo si sekretare, por si inxhiniere.

Ishte e vetmja grua mes 900 inxhinierëve. Një nga të paktat punonjëse pa diplomë universitare. Koleget dhe kolegët panë kredencialet e saj dhe nuk panë asgjë. Pastaj panë punën e saj.

Mary u ngrit në detyrë si Specialiste e Performancës Teorike, një rol që kërkonte të llogariste matematikisht se si do të silleshin propulsantët e rinj raketorë. Ajo mund të vizualizonte ndërveprimet molekulare, të parashikonte sjelljen e djegies dhe të zgjidhte në mendje ekuacione që të tjerëve u merrnin orë.

Në North American, ajo njohu George Richard Morgan, një inxhinier mekanik i diplomuar në Caltech që të gjithë e quanin “Red.” U martuan. Patën katër fëmijë. Mary nuk fliste kurrë për punën e saj në shtëpi.

Pastaj erdhi viti 1957.

Më 4 tetor, Bashkimi Sovjetik lëshoi Sputnik-un, satelitin e parë artificial në orbitë rreth Tokës. Amerika ra në panik. Dy muaj më vonë, Shtetet e Bashkuara tentuan të lëshonin satelitin e tyre me raketën Vanguard. Raketës iu desh të ngrihej vetëm rreth një metër nga platforma, pastaj shpërtheu në një top zjarri, drejtpërdrejt në televizion kombëtar.

Sovjetikët e quajtën “Flopnik.” “Kaputnik.” Amerika u poshtërua.

Qeveria iu drejtua Wernher von Braun-it, shkencëtarit gjerman të raketave të sjellë në SHBA pas Luftës së Dytë Botërore. Von Braun kishte një raketë, Jupiter-C, një version i modifikuar i raketës Redstone. Por raketa nuk ishte mjaftueshëm e fuqishme. Karburanti i saj, një tretësirë 75% alkool etilik, nuk mund të krijonte shtytje të mjaftueshme për të arritur orbitën.

North American Aviation mori një detyrë të pamundur, të shpikte një karburant të ri, më të fuqishëm se çdo gjë ekzistuese, por të pajtueshëm me dizajnin aktual të motorit. Afati ishte në javë, jo në muaj. Dështimi nuk ishte opsion.

Kolegët e Mary-t mendonin se detyra ishte konceptuar për të dështuar.

North American iu drejtua Mary Sherman Morgan-it.

Ajo u emërua përgjegjëse teknike e projektit. Udhëhoqi një ekip praktikantësh universitarë nëpër llogaritje që do ta vinin në vështirësi shumicën e inxhinierëve. Propulsanti që i duhej duhej të digjej në temperatura specifike, të prodhonte nivele të sakta shtytjeje, të mbetej i qëndrueshëm në magazinim dhe të mos korrodonte motorin. Duhej të ishte më i fuqishëm se çdo gjë e disponueshme atëherë, dhe mjaft i kontrollueshëm për t’u përdorur me siguri.

Ajo eksperimentoi me përbërje të hidrazinës, kimikate jashtëzakonisht toksike dhe shumë reaktive. Bëri llogaritje. Rregulloi përqindjet. Analizoi skenarë.

Dhe ia doli.

Zbulimi i saj ishte një përzierje me 60% dimetilhidrazinë asimetrike dhe 40% dietilentriaminë. Ajo rriti shtytjen me 12%, mjaftueshëm për të arritur orbitën.

Mary sugjeroi ta quante karburantin e ri “Bagel”.

Do të përdorej me LOX, oksigjen të lëngët, si oksidues. Raketa do të punonte me Bagel dhe Lox.

Ushtria nuk qeshi. E quajtën Hydyne.

Më 31 janar 1958, vetëm katër muaj pas Sputnik-ut, Explorer I ishte në platformën e lëshimit në Cape Canaveral, i furnizuar me shpikjen e Mary-t. Filloi numërimi mbrapsht. Motori u ndez.

Hydyne u dogj saktësisht ashtu siç kishte llogaritur Mary.

Explorer I arriti me sukses në orbitë, duke u bërë sateliti i parë amerikan. Lançimi riktheu besimin e Amerikës. Titujt e gazetave festuan triumfin. Wernher von Braun u shpall hero.

Emri i Mary Sherman Morgan nuk u shfaq askund.

Puna e saj ishte e klasifikuar. Kontributet e saj u varrosën në dosje. Von Braun, vite më vonë, do t’i dërgonte një letër falënderimi, drejtuar “Zonjës së Panjohur”.

Pas Explorer I, Mary u tërhoq për t’u përkushtuar te familja. Ndaloi së punuari në sektorin aerohapësinor. Nuk foli kurrë për atë që kishte bërë. As me fëmijët e saj. Me askënd.

Kur i biri, George, ndërtonte raketa në shkretëtirë si adoleshent, ajo vështronte në heshtje. Kur ai luftonte me problemet e shtytjes, ajo nuk thoshte asgjë. Kur bënte gabime që ajo mund t’i korrigjonte me lehtësi, e linte t’i kuptonte vetë.

“Sikur ta dija se sa kompetencë në raketashkencë kishte nëna ime,” shkroi më vonë, “mund t’i kishim kërkuar ndihmë dhe do të kishim kursyer shumë telashe.”

Mary Sherman Morgan vdiq më 4 gusht 2004, në moshën 82-vjeçare. Kishte qenë duhanpirëse gjatë gjithë jetës. Shkaku ishte enfizema.

George shkroi një nekrolog dhe ia dërgoi Los Angeles Times. Gazeta e telefonoi.

“Nuk mund të verifikojmë asnjë nga informacionet në artikullin tënd,” tha redaktori. “Nuk mund të verifikojmë madje as që e ëma jote ka ekzistuar ndonjëherë.”

Mary kishte bërë një punë kaq të mirë për të zhdukur veten nga historia, sa nuk kishte asnjë dokument që provonte se ajo kishte punuar ndonjëherë në sektorin aerohapësinor.

George Morgan refuzoi ta linte të zhdukej.

Hapi një blog. Gjeti dokumente të deklasifikuara. Intervistoi ish-kolegët e saj, burra të moshuar që kujtonin një grua të heshtur që kishte zgjidhur problemin e pamundur. Rikonstruktoi karrierën që e ëma kishte fshehur gjatë gjithë jetës.

Në vitin 2008, shkroi një dramë për të — “Rocket Girl”, që u vu në skenë në Caltech. Në vitin 2013, botoi një biografi të plotë me të njëjtin titull.

Më në fund, më shumë se pesëdhjetë vjet pasi e kishte çuar Amerikën në hapësirë, Mary Sherman Morgan u njoh.

Ajo nuk dinte të lexonte deri në moshën nëntëvjeçare. Iku nga shtëpia për të shkuar në universitet. Pati një vajzë jashtë martese në vitet ’40, një sekret që e mbajti të fshehtë edhe nga fëmijët e saj deri pas vdekjes. Punoi mes 900 burrave që nuk mendonin se një grua i përkiste inxhinierisë. Shpik karburantin që shpëtoi programin hapësinor amerikan.

Dhe pastaj iku dhe nuk foli kurrë më për këtë.

Mary Sherman Morgan nuk furnizoi vetëm një raketë. Ajo furnizoi një epokë të re mundësish. Dhe e bëri këtë aq në heshtje, saqë, kur vdiq, gazeta nuk mundi as të provonte që ajo kishte ekzistuar ndonjëherë.