KUR QYTETARËT NGREJNË ZËRIN, DEMOKRACIA VIHET NË PROVË

Shqipëria përballë krizës së përgjegjësisë politike, përplasjes institucionale dhe domosdoshmërisë së një demokracie funksionale

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Demokracia nuk është vetëm një sistem institucionesh, zgjedhjesh dhe normash kushtetuese. Ajo është, mbi të gjitha, kulturë politike, përgjegjësi qytetare dhe respektim i vullnetit të lirë të shoqërisë. Një demokraci e qëndrueshme nuk matet vetëm me ekzistencën e institucioneve, por edhe me mënyrën se si ato funksionojnë, si e ushtrojnë pushtetin dhe sa përgjegjësi mbajnë përpara qytetarëve.

Në këtë kuptim, Shqipëria po përballet me një provë të rëndësishme demokratike: aftësinë për ta shndërruar pakënaqësinë politike dhe shoqërore në një proces të përgjegjshëm ndryshimi, ku protesta, dialogu, institucionet dhe sundimi i ligjit plotësojnë njëri-tjetrin.

Protestat qytetare, të cilat shprehin pakënaqësi ndaj qeverisjes, korrupsionit, mungesës së transparencës dhe problemeve të tjera publike, janë pjesë e natyrshme e jetës demokratike. Ato nuk duhet të konsiderohen si kërcënim për shtetin, por si një mekanizëm legjitim për ta vënë pushtetin përballë përgjegjësisë së tij.

Megjithatë, çështja themelore nuk është vetëm nëse qytetarët protestojnë, por edhe nëse sistemi politik është në gjendje t’i dëgjojë, t’u përgjigjet kërkesave të tyre dhe të krijojë mekanizma konkretë për zgjidhjen e problemeve.

Protesta si e drejtë kushtetuese dhe instrument demokratik

E drejta për protestë dhe tubim paqësor përbën një nga shtyllat e demokracisë moderne. Ajo buron nga liritë themelore të individit dhe nga parimi se sovraniteti i përket popullit.

Në një shtet demokratik, qytetarët nuk janë vetëm pjesëmarrës në zgjedhje, por edhe aktorë të përhershëm të jetës politike. Ata kanë të drejtë të shprehin kundërshtimin, të kërkojnë llogaridhënie dhe të ndikojnë në politikat publike.

Protesta merr kuptim të veçantë kur institucionet nuk arrijnë të krijojnë besim, kur vendimmarrja largohet nga interesat e qytetarëve ose kur mekanizmat e kontrollit demokratik nuk japin rezultatet e pritshme.

Por duhet theksuar një dallim thelbësor: protesta demokratike nuk është mohim i institucioneve, por kërkesë për funksionimin e tyre më të mirë.

Ajo duhet të zhvillohet në mënyrë paqësore, duke respektuar rendin kushtetues, të drejtat e të tjerëve dhe parimet e shtetit të së drejtës. Po kështu, institucionet kanë detyrimin të garantojnë ushtrimin e kësaj të drejte pa ndërhyrje arbitrare dhe pa përdorim të tepruar të forcës.

Kultura demokratike përtej përplasjeve politike

Një nga sfidat më të mëdha të demokracisë shqiptare është konsolidimi i kulturës demokratike. Demokracia nuk mund të mbështetet vetëm në numrat parlamentarë, në fitoren elektorale apo në kontrollin e institucioneve.

Ajo kërkon një kulturë politike që pranon pluralizmin, mendimin ndryshe dhe të drejtën e opozitës për të ushtruar kontroll ndaj pushtetit.

Në një shoqëri demokratike, kundërshtari politik nuk duhet trajtuar si armik, ndërsa kritika nuk duhet konsideruar si akt armiqësor. Përkundrazi, kritika është një mekanizëm korrigjues që ndihmon institucionet të përmirësojnë funksionimin e tyre.

Kultura demokratike kërkon gjithashtu që partitë politike të mos e kufizojnë angazhimin e tyre vetëm në periudhat zgjedhore. Ato duhet të ndërtojnë programe të qarta, të mbështetura në interesin publik dhe të ofrojnë alternativa reale qeverisjeje.

Demokracia nuk është vetëm e drejta për të fituar pushtetin, por edhe detyrimi për ta ushtruar atë me përgjegjësi.

Përgjegjësia politike dhe kriza e besimit institucional

Besimi i qytetarëve në institucione është një nga treguesit më të rëndësishëm të shëndetit demokratik. Kur ky besim dobësohet, krijohet një distancë ndërmjet shoqërisë dhe strukturave shtetërore, e cila mund të shndërrohet në krizë politike dhe institucionale.

Përgjegjësia politike nuk duhet të reduktohet vetëm në deklarata publike apo në përballje mediatike. Ajo duhet të shprehet përmes transparencës, llogaridhënies dhe gatishmërisë për të pranuar pasojat e vendimeve të marra.

Në këtë drejtim, lufta kundër korrupsionit, garantimi i pavarësisë së institucioneve të drejtësisë, respektimi i ndarjes së pushteteve dhe forcimi i administratës publike janë kushte të domosdoshme për konsolidimin demokratik.

Nëse qytetarët përballen me perceptimin se institucionet nuk funksionojnë në mënyrë të barabartë për të gjithë, atëherë pakënaqësia nuk mbetet thjesht politike. Ajo shndërrohet në një problem të legjitimitetit institucional.

Prandaj, përgjigjja ndaj protestave nuk duhet të jetë vetëm politike apo komunikative. Ajo duhet të jetë institucionale, konkrete dhe e matshme.

Opozita, dialogu dhe përgjegjësia për alternativën

Në një demokraci funksionale, opozita ka një rol të pazëvendësueshëm. Ajo nuk është vetëm forcë kundërshtuese, por edhe institucion politik që kontrollon qeverisjen dhe ofron alternativa.

Megjithatë, përgjegjësia demokratike kërkohet nga të gjitha palët. Opozita duhet të jetë në gjendje ta shndërrojë pakënaqësinë qytetare në program politik, në propozime konkrete dhe në një vizion të besueshëm për qeverisjen.

Nga ana tjetër, shumica qeverisëse duhet të kuptojë se mandati elektoral nuk përbën autorizim të pakufizuar. Ai është një përgjegjësi e përkohshme, e ushtruar në emër të qytetarëve dhe brenda kufijve kushtetues.

Dialogu politik nuk është shenjë dobësie. Përkundrazi, ai dëshmon pjekuri demokratike dhe aftësi për të vendosur interesin publik mbi kalkulimet partiake.

Kur dialogu zëvendësohet nga konfrontimi i vazhdueshëm, institucionet dobësohen, polarizimi thellohet dhe shoqëria humbet mundësinë për të ndërtuar konsensus mbi çështjet themelore të shtetit.

Nga protesta te një agjendë konkrete reformash

Protestat mund të kenë ndikim të qëndrueshëm vetëm nëse shoqërohen me një agjendë të qartë politike dhe institucionale. Mobilizimi qytetar është një pikënisje, por jo përfundim në vetvete.

Shqipërisë i nevojitet një qasje që ndërthur veprimin qytetar me reforma të qëndrueshme:

Forcimi i shtetit të së drejtës, përmes zbatimit të barabartë të ligjit dhe pavarësisë së institucioneve.

Transparenca dhe llogaridhënia, veçanërisht në administrimin e financave publike dhe vendimmarrjen shtetërore.

Dialogu institucional, ndërmjet pozitës, opozitës dhe aktorëve të shoqërisë civile.

Pjesëmarrja e të rinjve, jo vetëm në protesta, por edhe në proceset e hartimit të politikave publike.

Reforma zgjedhore dhe institucionale, që garantojnë konkurrencë të drejtë dhe besueshmëri të procesit demokratik.

Kultura e përgjegjësisë politike, ku çdo institucion dhe përfaqësues publik vlerësohet sipas rezultateve dhe respektimit të ligjit.

Këto masa do të ndihmonin në shndërrimin e energjisë qytetare në një proces të mirëfilltë demokratik, duke shmangur përsëritjen e cikleve të krizave politike pa zgjidhje të qëndrueshme.

Demokracia shqiptare në perspektivën evropiane

Shqipëria, në rrugëtimin e saj drejt integrimit evropian, nuk vlerësohet vetëm për përmbushjen formale të kritereve politike dhe juridike. Ajo vlerësohet edhe për cilësinë e demokracisë, funksionimin e institucioneve dhe respektimin e të drejtave dhe lirive themelore.

Evropa demokratike është ndërtuar mbi parimin se pushteti duhet të kufizohet nga ligji, institucionet duhet të jenë të përgjegjshme dhe qytetari duhet të jetë në qendër të vendimmarrjes.

Prandaj, sfida shqiptare nuk është vetëm të përmbushë objektivat e integrimit, por të ndërtojë një demokraci që funksionon në praktikë, që garanton barazi para ligjit dhe që krijon besim në të ardhmen.

Një demokraci e konsoliduar është gjithashtu kusht për stabilitetin rajonal, bashkëpunimin ndërmjet vendeve të Ballkanit dhe forcimin e orientimit euroatlantik.

Demokracia kërkon më shumë se votën

Shqipëria ndodhet përballë një momenti që kërkon reflektim të thellë politik dhe institucional. Protestat qytetare janë shprehje e një shoqërie që kërkon të dëgjohet, të përfaqësohet dhe të marrë përgjigje për shqetësimet e saj.

Por demokracia nuk mund të ndërtohet vetëm mbi protestën, as vetëm mbi zgjedhjet. Ajo kërkon institucione të forta, përgjegjësi politike, kulturë dialogu dhe respektim të vazhdueshëm të Kushtetutës.

Protesta është zëri i qytetarit; institucionet janë përgjegjësia e shtetit; ndërsa reforma është ura që i bashkon të dyja.

Prandaj, prova e vërtetë e demokracisë shqiptare qëndron në aftësinë për ta shndërruar konfliktin politik në dialog, pakënaqësinë në reforma dhe vullnetin qytetar në një sistem institucional më të drejtë, më transparent dhe më të përgjegjshëm.

Demokracia nuk është një proces i përfunduar. Ajo është një përgjegjësi e përditshme e shtetit, politikës dhe qytetarëve. Dhe pikërisht në këtë përgjegjësi përcaktohet e ardhmja demokratike e Shqipërisë.