Instrumentalizimi iliberal i zgjedhjes së Presidentit në Kosovë

Nga Isuf B. Bajrami

Procedurave Kushtetuese, Polarizimi Politik dhe Rreziku i Demokracisë në Kosovë

Abstrakt

Ky punim analizon ndërveprimin midis polarizimit politik, instrumentalizimit të procedurave kushtetuese dhe rrezikut të erozionit demokratik në Kosovë, me fokus në procesin e zgjedhjes së Presidentit dhe rolin simbolik të figurave historike. Analiza mbështetet në literaturën mbi konsolidimin demokratik, demokracinë iliberale dhe teorinë e kapitalit social. Rezultatet tregojnë se stabiliteti demokratik nuk varet vetëm nga respektimi formal i Kushtetutës, por edhe nga brendësimi normativ i saj dhe maturia politike e aktorëve [1][2][3].

Fjalë kyçe: konsolidim demokratik, polarizim, rend kushtetues, demokraci iliberale, vetëpërmbajtje institucionale, simbolikë historike.

Hyrje

Proceset postzgjedhore përbëjnë momente kritike për stabilitetin institucional në demokracitë parlamentare. Në Kosovë, zgjedhja e Presidentit është veçanërisht e ndjeshme, pasi institucionet dhe aktorët politikë shpesh ballafaqohen me sfida që testojnë konsolidimin demokratik [1]. Ky punim shqyrton tensionet institucionale, instrumentalizimin e procedurave kushtetuese dhe përdorimin e simbolikës historike në debat politik, duke vlerësuar ndikimin e tyre mbi qëndrueshmërinë demokratike dhe unitetin institucional [4].

Metodologjia

Analiza përdor qasje juridike, teorike dhe krahasuese:

Qasja juridike: Analizohen dispozitat kushtetuese për zgjedhjen e Presidentit, jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese dhe mekanizmat e kontrollit institucional [5][6].
Qasja teorike: Përdoren konceptet e demokracisë iliberale, kapitalit social dhe polarizimit pernicious për të kuptuar efektet shoqërore dhe morale [7][8].
Qasja krahasuese: Shihen përvoja nga vendet e tjera të Ballkanit për të nxjerrë mësime mbi instrumentalizimin e simbolikës dhe procedurave kushtetuese [3][1].
Institucionet mbi interesat partiake

Institucionalizmi e sheh demokracinë si një sistem normash dhe rregullash që duhet të respektohen pavarësisht interesave afatshkurtra [2]. Erozioni demokratik ndodh kur aktorët politikë përdorin procedurat për të ndarë sistemin dhe delegjitimuar kundërshtarin [3]. Instrumentalizimi i procesit të zgjedhjes së Presidentit për qëllime partiake cenon normat e tolerancës dhe vetëpërmbajtjes institucionale [1].

Korniza juridike e zgjedhjes së Presidentit

4.1 Pozita kushtetuese

Presidenti është garant i unitetit dhe stabilitetit institucional, përfaqësues i shtetit dhe simbol i popullit [6].

4.2 Procedura

Zgjedhja nga Kuvendi kërkon shumicë të kualifikuar në raundet e para dhe shumicë të thjeshtë në raundin e tretë. Në rast dështimi, Kuvendi mund të shpërndahet. Ky mekanizëm synon të stimulojë kompromisin dhe të shmangë bllokimin institucional [6].

4.3 Roli i Gjykatës Kushtetuese

Gjykata Kushtetuese ka theksuar rëndësinë e kuorumit dhe respektimit të procedurave, duke nënvizuar se legjitimiteti institucional matet jo vetëm nga rregullat formale, por edhe nga integriteti moral i procesit [5].

Polarizimi dhe diskursi përçarës

Polarizimi “pernicious” ndodh kur kundërshtari paraqitet si kërcënim ekzistencial, duke e zhvendosur debatin nga racionaliteti drejt mobilizimit emocional [8]. Retorika përçarëse dobëson kapitalin social dhe e bën kompromisin politik më të vështirë [4].

Vigjilenca qytetare

Qytetarët luajnë rol kyç duke kërkuar transparencë, verifikuar informacionin dhe mbrojtur dialogun racional [3]. Vigjilenca qytetare është thelbësore për ruajtjen e unitetit institucional dhe parandalimin e instrumentalizimit të simboleve historike [2][3].

Demokracia liberale dhe demokracia iliberale në tranzicion

Në një demokraci ideale, nuk mjafton që të zhvillohen zgjedhje; ajo që quhet demokraci liberale përfshin gjithashtu respektin për normat liberale, ndarjen efektive të pushteteve, mbrojtjen e të drejtave të pakicave, lirinë e shtypit dhe sundimin e ligjit [7][1].

Kur këto norma dobësohen dhe aktorët politikë instrumentalizojnë procedurat kushtetuese ose simbolikën historike, flasim për demokraci iliberale, ku zgjedhjet mund të jenë formalisht të lira, por institucionet nuk respektojnë plotësisht normat liberale, duke krijuar hapësirë për polarizim dhe konflikte institucionale [7][8].

Në kontekstin e Kosovës, përdorimi i simbolikës historike dhe retorikës përçarëse nga aktorët politikë është tregues i këtij rreziku, duke nxjerrë në pah sfidën e ruajtjes së unitetit institucional dhe besimit qytetar.

Testi i dyfishtë i demokracisë

Procesi i zgjedhjes së Presidentit përbën një test të dyfishtë: respektimin formal të procedurave kushtetuese dhe brendësimin normativ të kulturës demokratike. Nëse procedurat përdoren vetëm për objektiva politike, demokracia humbet substancën liberale, edhe nëse ruan formën procedural [1][3].

Figura Presidenciale, simbolika historike dhe familja Jashari

Presidentja Vjosa Osmani ushtron mandatin e saj profesionalisht dhe në përputhje me Kushtetutën [6]. Megjithatë, diskursi politik paszgjedhor ka përfshirë referenca ndaj familjes Jashari, një simbol historik i unitetit dhe sakrificës kombëtare.

Përdorimi i figurave historike mund të analizohet përmes konceptit të instrumentalizimit të kujtesës kolektive, ku simbolika shfrytëzohet për të mobilizuar emocionet dhe për të legjitimuar ose delegjitimuar aktorët politikë. Ky fenomen, në kuadër të polarizimit “pernicious”, thellon ndasitë shoqërore dhe rrezikon neutralitetin institucional [8][4].

Nga perspektiva juridike, çdo përpjekje për të përfshirë simbolikën historike në konflikte politike mund të interpretohet si cenim i neutralitetit institucional dhe i unitetit kombëtar, duke rrezikuar konsolidimin demokratik [5].

Përfundime

Presidentja Vjosa Osmani po ushtron detyrën në përputhje me Kushtetutën [6].
Instrumentalizimi i simbolikave historike rrit polarizimin dhe dobëson kapitalin social [8][4].
Stabiliteti demokratik kërkon neutralitet institucional, respekt për simbolikën historike dhe vigjilencë qytetare [3][2].
Demokracia nuk dobësohet nga konkurrenca, por nga mungesa e vetëpërmbajtjes institucionale dhe përdorimi politik i simboleve të përbashkëta [1][7].

Fusnota:
Linz, J. J., & Stepan, A. (1996). Problems of Democratic Transition and Consolidation. Johns Hopkins University Press.
North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press.
O’Donnell, G. (1998). Horizontal Accountability in New Democracies. Journal of Democracy, 9(3), 112–126.
Putnam, R. D. (1993). Making Democracy Work. Princeton University Press.
Gjykata Kushtetuese e Kosovës. (2018). Vendimi 03/2018 për zgjedhjen e Presidentit. Prishtinë, Kosovë.
Kushtetuta e Kosovës. (2008). Gazeta Zyrtare e Republikës së Kosovës.
Zakaria, F. (1997). The Rise of Illiberal Democracy. Foreign Affairs, 76(6), 22–43.
McCoy, J., Rahman, T., & Somer, M. (2018). Polarization and the Global Crisis of Democracy. American Behavioral Scientist, 62(1), 16–42.
Levitsky, S., & Ziblatt, D. (2018). How Democracies Die. Crown.
Linz, J. J. (1990). The Perils of Presidentialism. Journal of Democracy, 1(1), 51–69.
Dahl, R. A. (1971). Polyarchy: Participation and Opposition. Yale University Press.