HALIME KAÇAKJA – Rezistenca e Armatosur në Karadakun e Kumanovës (1878–1885): Çeta e Fil Mustafës

Nga Lazim Miftari

1. Kumanova – Fronti i Parë i Lidhjes së Prizrenit

Kongresi i Berlinit (1878) nuk vizatoi vetëm hartën e re të Ballkanit; ai hapi një plagë të përgjakshme në zemër të trojeve shqiptare. Traktati i Shën Stefanit dhe më pas vendimet e Berlinit legjitimuan zgjerimin e Principatës Serbe në drejtim të jugut, duke përfshirë rajonet e Nishit, Vranjës dhe Pirotit. Pasoja më e dhimbshme ishte eksodi masiv i popullsisë shqiptare nga këto zona. Mijëra muhaxhirë, të dëbuar nga shtëpitë e tyre, u dyndën drejt jugut, duke u vendosur në fshatrat e Kumanovës, Preshevës dhe Karadakut.

Kjo valë refugjatësh solli me vete jo vetëm vuajtje, por edhe një ndërgjegjësim të ri. Popullsia vendase, duke parë me sytë e saj tmerrin e të dëbuarve, kuptoi se kërcënimi serb nuk ishte më një frikë e largët, por një realitet i afërt. Kështu, Kumanova dhe malësia e Karadakut u shndërruan në vijën e parë të mbrojtjes së Vilajetit të Kosovës. Në këtë klimë të tensionuar, u formuan njësitë e para vullnetare të armatosura, të cilat do të hynin në histori me emrin “Kaçakët e Lidhjes” [^1]. Ata nuk ishin thjesht grabitqarë, siç i cilësonte propaganda sllave, por mbrojtës të trojeve dhe nderit kombëtar.

1. Fil Mustafa (Mustafë Koka): Udhëheqësi i Kryengritjes

Në krye të kësaj lëvizjeje në Karadak u ngrit figura e Fil Mustafës, i njohur në kujtesën popullore edhe si Mustafë Koka, nga fshati Kokaj (Koka). Ai nuk ishte një kaçak i zakonshëm. Fil Mustafa ishte një strateg dhe një organizator i talentuar, i cili arriti të krijojë një rrjet të gjerë ndërlidhjesh që shtrihej nga Shkupi deri në Gjilan, duke mbajtur gjallë lidhjet me krerët e tjerë të Lidhjes Shqiptare.

• Organizimi: Çeta e Fil Mustafës nuk ishte një grumbull i rastit njerëzish. Ajo përbëhej nga luftëtarë të përbetuar, shpesh të lidhur me fije farefisnie ose besnikërie ndaj prijësit. Bërthama e çetës vinte nga fshatrat e Karadakut. Këta ishin burra (dhe gra) që e njihnin çdo përrua, shpellë dhe shteg malor, duke e bërë terrenin aleatin e tyre më të madh [^2].
• Strategjia: Fil Mustafa ishte mjeshtër i “luftës së lëvizshme” (luftës guerile). Ai e kuptoi se në një përballje të hapur me ushtrinë e rregullt osmane ose serbe, çeta e tij do të shkatërrohej. Prandaj, taktika ishte e thjeshtë por efektive: godit si rrufe, pastaj zhduku si nëpër re. Ata sulmonin karvanet e ushqimit, përgjonin patrullat kufitare serbe dhe ndëshkonin fshatrat që bashkëpunonin me armikun. Menjëherë pas goditjes, tërhiqeshin me shpejtësi në thellësi të Karadakut, ku ndjekja ishte e pamundur [^2].

III. Halime Kaçakja: Fenomeni i “Burrneshës” në Luftë

Në mesin e këtyre luftëtarëve të pathyeshëm, një figurë spikati për veçantinë e saj: Halime Kaçakja nga fshati Mutallovë (Mytallovë). Ajo nuk ishte thjesht një grua që ndiqte burrin në luftë; ajo ishte një luftëtare e barabartë, një fenomen që sfidonte të gjitha konventat shoqërore dhe ushtarake të kohës. Burimet e autorit serb Jovan Haxhi-Vasiljeviç, të cituara në këtë punim, e konfirmojnë tërthorazi ekzistencën e saj, duke përshkruar një realitet ku gratë e malësisë së Kumanovës ishin po aq të rrepta dhe të lidhura me armën sa edhe burrat [^4].

1. Taktika e “Vetëtimës” mbi Kalë:

Përshkrimi i dhënë për Halimen – se ajo “me kalë vraponte si vetëtimë, herë në atë kodër e herë në tjetrën” – nuk është thjesht një zbukurim poetik. Ai përshkruan me saktësi rolin e saj taktik brenda çetës së Fil Mustafës. Karadaku i Kumanovës është një terren i thyer, me kodra të thepisura dhe shtigje të ngushta. Në një mjedis të tillë, një kalorës i zhdërvjellët ishte një aset i paçmuar. Ajo herë quhej “e pa dukshme” herë “vetëtimë” herë “fantazmë” hërë që ” s’e kapë plumbi”. Shpesh futej thellë në zonat e serbisë dhe i shpartallonte çetat serbe dhe tërhiqej si vetëtima.

Halimeja shërbente në disa funksione kyçe:

• Sinjalizuese dhe Vrojtuese: Lëvizja e saj e shpejtë mes majave shërbente për të mbajtur gjallë komunikimin midis grupeve të ndryshme të çetës. Prania e saj në një kodër ishte një sinjal se rruga ishte e lirë; zhdukja e saj në tjetrën, një paralajmërim për rrezik. Ajo ishte sytë dhe veshët e Fil Mustafës [^3].
• Mburojë Psikologjike: Efekti i papritur i një gruaje të armatosur, që kalëronte me shkathtësinë e burrave më të mirë, ishte shkatërrues për moralin e armikut. Ushtarët osmanë dhe serbë, të rritur në një kulturë patriarkale, nuk ishin të përgatitur për një pamje të tillë. Kjo u jepte krahë luftëtarëve shqiptarë dhe mbillte frikë dhe konfuzion në radhët e kundërshtarit.
• Agjitacion dhe Ndërlidhje: Si grua, Halimeja kishte më shumë gjasa të kalonte pa u vënë re nëpër postblloqe apo të depërtonte në zona të kontrolluara nga armiku për të marrë informacione ose për të shpërndarë mesazhe.

2. Dëshmia e Jovan Haxhi-Vasiljeviçit:

Rëndësia e përmendjes së Halimesë nga Haxhi-Vasiljeviç është e dyfishtë. Së pari, ajo vërteton se figura të tilla nuk ishin thjesht legjenda të krijuara nga imagjinata popullore, por realitete historike. Së dyti, fakti që një autor serb, i njohur për qëndrimet e tij anti-shqiptare, e përmend atë (madje duke lënë të kuptohet për guximin dhe pakapshmërinë e saj), e bën këtë dëshmi edhe më të vlefshme.

Në veprën e tij “Južna Stara Srbija”, ai përshkruan fshatrat e malësisë së Kumanovës si “vatra rebelimi” dhe thekson se gratë e këtyre zonave ishin aq të ashpra dhe të lidhura me armë, sa shpesh ishin ato që i nxisnin burrat në luftë ose merrnin pjesë vetë. Për Halimen, ai lë të kuptohet se ishte një figurë e pakapshme, një lloj “kauboji” femër që nuk njihte asnjë autoritet shtetëror dhe që lëvizte e lirë nëpër male [^4].

1. Baza e Rezistencës: Mutullova dhe Mallotini

Fshatrat Mutallovë (Mytallovë) dhe Mallotin ishin zemra e rezistencës në Karadak. Vendndodhja e tyre strategjike ishte çelësi i suksesit të çetës së Fil Mustafës. Mytallova, e vendosur në një pozitë që kontrollonte grykën e Konçulit dhe rrugët kryesore që të çonin në Shkup dhe Kumanovë, shërbente si një “fole” e pathyeshme. Terreni malor dhe besnikëria e popullsisë e bënin të pamundur çdo ndërhyrje të ushtrisë osmane pa pësuar humbje të mëdha [^5]. Këtu gjejnë strehë, pushim dhe furnizim luftëtarët si Halimeja, duke u rikuperuar për sulmet e radhës.

1. Përfundime dhe Rëndësia Historiografike

Veprimtaria e Halime Kaçakjes nuk duhet parë si një mit i izoluar apo një kuriozitet folklorik. Ajo është një pjesë integrale dhe e rëndësishme e rezistencës së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në Vilajetin e Kosovës.

1. Rëndësia Gjinore: Halimeja përfaqëson vazhdimësinë e traditës së grave luftëtare shqiptare, një traditë që njeh figura si Nora e Hotit dhe që do të kulmojë më vonë me Tringë Smajlin. Ajo thyen tabunë e gruas vetëm si mbështetëse e luftës, duke u bërë pjesë aktive e saj.
2. Rëndësia Ushtarake: Ajo ishte një element kyç i zbulimit dhe komunikimit për Fil Mustafën. Shpejtësia dhe njohja e terrenit e bënin atë të pazëvendësueshme në taktikën e “luftës së lëvizshme”.
3. Rëndësia Historiografike: Fakti që ekzistenca e saj mund të verifikohet (qoftë edhe tërthorazi) përmes burimeve serbe të kohës, i jep asaj një peshë të veçantë. Ajo nuk është thjesht një kujtim i brezave, por një figurë që ka lënë gjurmë, sado të vogla, në dokumentacionin e një historiani të huaj.

Halime Kaçakja mbetet simbol i guximit, atdhedashurisë dhe sakrificës së gruas shqiptare. Kujtimi i saj, i ruajtur me fanatizëm nga pasardhësit, është një dëshmi e gjallë se liria nuk ka gjini dhe se mbrojtja e trojeve ishte një detyrë e shenjtë për të gjithë.

———————

Fusnotat

[^1]: Skënder Rizaj, Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881), Prishtinë, 1978. (Shih sidomos kapitujt që trajtojnë formacionet vullnetare në rrethin e Kumanovës dhe Karadakut).

[^2]: J. Hadži-Vasiljević, Arbanaska liga (Arnautska liga) i njen rad u Staroj Srbiji i Makedoniji (1878-1881), Beograd, 1909, fq. 44-48. (Autori serb e përshkruan Fil Mustafën si një nga udhëheqësit më të rrezikshëm dhe më të pakapshëm të zonës së Kumanovës).

[^3]: Hivzi Islami, Popullsia e Kosovës: Studim demografik dhe antropogjeografik, Prishtinë, 1994. (Përmban të dhëna të vlefshme për mënyrën e organizimit të jetës dhe mbrojtjes në fshatrat e Karadakut).

[^4]: J. Hadži-Vasiljević, Južna stara Srbija: Preševska oblast, Knjiga II, Beograd, 1913. (Në kapitullin kushtuar “Kumanovsku kazu”, autori jep detaje të çmuara për karakterin e banorëve të Mutallovës dhe fshatrave përreth, duke theksuar natyrën e tyre rebele dhe të papërkulur).

[^5]: Shukri Rahimi, Lëvizja Kombëtare Shqiptare në Vilajetin e Kosovës (1878-1912), Prishtinë, 1984. (Ofron një kontekst të gjerë të lëvizjes kaçake dhe rezistencës së armatosur në trevën e Kosovës).

Lazim Miftari

Prishtinë 21 Shkurt 2026